Sjálfala

Það er grátlegt hvað stjórnmálafólk virðist oft vita lítið um eigin ábyrgð. Það er hámenntað í að koma sér undan ábyrgð en virðist ekki skilja hvað fylgir því að vera kjörinn fulltrúi.

Vinna þingmanns er ekki hlutastarf og stjórnmálamenn geta ekki valið í hvaða hlutverki þeir eru hverju sinni til þess eins að forðast gagnrýni. Það er ekkert til sem heitir „bara mín persónulega skoðun“ þegar komið er á þing eða í ráðherrastól. Nýlega sveiflaði Vigdís Hauksdóttir niðurskurðarhnífnum um leið og hún kvartaði yfir RÚV. Slík hótun - já, það er ekkert annað en hótun - er augljóslega langt yfir siðferðislegum mörkum. Annað dæmi er Facebook-hópur sem Frosti Sigurjónsson stofnaði til höfuðs fréttastofu RÚV en sami þingmaður krafði rithöfund um að skilja stjórnmálin eftir heima; allt í nafni hlutleysis. Um er að ræða sturlaða beiðni af hálfu stjórnmálamanns en að hans mati var beiðnin alls ekki krafa um ritskoðun.

Samhliða yfirlýsingum um væntanlegan niðurskurð tala menn um eftirlitsiðnaðinn. Hver hefur eftirlit með eftirlitinu? spyrja þingmenn ábúðarfullir. Svarið er nær en þá grunar. Þingmenn hafa eftirlit með eftirlitinu og eftirlitstofnanirnar eiga að hafa eftlirlit með þeim. Alþingi er eftirlitsstofnun og eitt helsta hlutverk þingsins er eftirlit með framkvæmdavaldinu. Andúð þingmanna á eftirliti kemur því nokkuð spánskt fyrir sjónir.

Er nema vona að þeir spyrji? Eftirlitshlutverki þingsins sinntu þeir meðal annars með því að setja hriplek lög um fjármál stjórnmálaflokka. Þeim lögum var svo fylgt eftir með auknum skyldum á stofnun á vegum ríkisins en engu fjármagni. Í Skástriki er fjallað um 500 milljónir sem stjórnmálamenn þáðu í styrki á undanförnum árum en engin leið er að rekja til gefanda.

Er nema von að eftirlit hér á landi sé í molum þegar stjórnmálamennirnir sjálfir kannast ekki við eigin ábyrgð og hlutverk?

Njótið Skástriks.

Bókhald stjórnmálamanna enn á huldu

Eftir Atla Þór Fanndal / fanndal@skastrik.is

Stjórnmálamenn geta tiltölulega auðveldlega falið kostnað og styrki vegna eigin stjórnmálastarfsemi þrátt fyrir að lög um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda hafi tekið gildi í janúar árið 2007. Það á þó ekki við um ákvæði um prófkjör sem samkvæmt ákvörðun Alþingis tók ekki gildi fyrr en í júní sama ár, það er nokkrum vikum eftir þingkosningar. Af þeim sökum gátu stjórnmálamenn haldið áfram gengdarlausri fjársöfnun fyrir alþingiskosningarnar árið 2007, þrátt fyrir að hafa samþykkt lög sem áttu að hefta styrkjasöfnun þeirra sjálfra.

Rándýr barátta

Prófkjörsbarátta ársins 2007 er líklega einhver sú dýrasta í íslenskri stjórnmálasögu. Frambjóðendur skiluðu uppgjöri til Ríkisendurskoðunar vegna prófkjaranna en þar sem lögin ná ekki yfir baráttu stjórnmálamanna um framboðssæti er lítið úr uppgjörunum að hafa. Samtals runnu um 534 milljónir króna til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna á árunum 2002 til 2011 án þess að hægt sé að greina frá uppruna styrkjanna.

25 milljónir

Guðlaugur Þór Þórðarson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, ber af þegar kemur að söfnun styrkja en í prófkjöri sínu fyrir þingkosningar 2007 safnaði hann 24.830.000 krónum. Allir styrkirnir eru nafnlausir og ekkert er gefið upp um kostnað vegna framboðsins. Mannlíf fjallaði ítarlega um hagkerfi stjórnmálamanna í apríl 2008 en þar var greint frá tuttugu félagasamtökum sem stjórnmálamenn halda sjálfir úti eða fá aðra til að stýra. Mörg samtakanna starfa enn í dag og auk þess að skila sjálf yfirliti yfir kostnað vegna prófkjara eru þau yfirfarin af „bókhaldsfróðum skoðunarmönnum“ eins og segir á vefsíðu Ríkisendurskoðunar.

Undanskilin skatt- og skilaskyldu

Félögin eiga það sameiginlegt að vera undanskilin skattskyldu og skilum á ársreikningum. Frambjóðendum í prófkjörum er þó skylt að skila inn yfirliti yfir fjárframlög og kostnað vegna prófkjaranna. Hafi þeir eytt undir 400 þúsund krónum nægir að skila yfirlýsingu um slíkt. Ríkisendurskoðun hefur milligöngu um birtingu gagnanna. Skástrik grennslaðist fyrir um hvernig eftirliti væri háttað og hjá stofnuninni fengust þau svör að heimilt væri að leita eftir nánari skýringum á fjárútlátum en það væri aðeins gert ef grunsemdir vöknuðu um að ekki væri allt með felldu.

Samþykktu eftirlitslög án fjárheimilda

Alþingi samþykkti í desember 2006 lög um fjármál stjórnmálaflokka sem eins og áður segir tóku gildi 1. janúar 2007. Í lögunum er meðal annars kveðið á um að frambjóðendum sé skylt að skila uppgjöri til Ríkisendurskoðunar, sem birti síðan upplýsingarnar. Að öðru leyti virðist eftirlit Ríkisendurskoðunar með stjórnmálamönnum vera unnið í hjáverkum enda samþykkti Alþingi lögin án þess að þeim fylgdu fjárheimildir til að hægt væri að sinna eftirlitinu.

Skástrik leitaði til Sveins Arasonar ríkisendurskoðanda og spurði hvort hann teldi eftirlitið nægilega gott í dag: „Auðvitað er alveg rétt hjá þér að það má alltaf spyrja sig að því hvort það er fullnægjandi eftirlit sem við komum að í tengslum við þetta. Auðvitað má alltaf gera betur heldur en gert er í dag. Við þurfum líka að huga að því að við erum að sinna fleiri verkefnum en þessu. Þetta er nú eiginlega aukaverkefni hjá okkur. Okkur er falið að hafa ákveðið eftirlit með þessu og það var ekki fyrirséð að við fengjum neina fjárveitingu til að sinna þeim störfum. Við erum sem sagt að draga fólk úr öðrum verkefnum á meðan við erum að sýsla í þessu. Að því leytinu til mætti svo sem gera þetta að meira verkefni, sem menn væru að huga að jöfnum höndum yfir árið, þótt menn kölluðu til viðbótarstarfsfólk í kringum stóru prófkjörin og þess háttar.“

Forráðamenn stjórnmálasamtaka er skuldbundnir til að skila endurskoðuðum ársreikningum til Ríkisendurskoðunar. Þrátt fyrir það virðist ekki gerð krafa til stuðningsmannafélaga stjórnmálamanna að skila inn nokkrum reikningum - öðrum en uppgjöri vegna prófkjörs. Þá vekur athygli að engar reglur virðast gilda um kostnað og styrki vegna framboða til stjórna stjórnmálaflokka. Engar kvaðir er á herðum stjórnmálamanna, aðrar en þær sem flokkarnir setja, um að birta nokkrar upplýsingar vegna baráttu um embætti innan flokksins, til að mynda um formannsstólinn. Þá vekur athygli að í uppgjörum sem Ríkisendurskoðun birtir kemur hvergi fram hvaða lögaðili rekur kosningabaráttuna. Aðeins er fjallað um frambjóðandann sjálfan en engin leið er fyrir almenning að átta sig á hvort félagasamtök hafi verið nýtt við rekstur kosningabaráttunnar.

Ekkert eftirlit með formannskjörum

Árið 2009 samþykkti Alþingi bráðabirgðaákvæði við fyrrgreind lög þar sem sóst var eftir upplýsingum um styrki til stjórnmálasamtaka á árunum 2002 til 2006. Þá var einnig kallað eftir upplýsingum frá einstaklingum vegna prófkjara og kosninga til æðstu embætta flokka, það er til formanns og varaformanns. Hjá Ríkisendurskoðun fengust þær upplýsingar að ákvæðið væri ekki lengur gilt og því væri ekki að finna upplýsingar um fjármál frambjóðenda til formannsembætta stjórnmálaflokka á vefnum.

Stutt er síðan nýr formaður var kjörinn hjá Vinstri grænum og Samfylkingunni. Þá varðist Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, í formannskjöri gegn Hönnu Birnu Kristjánsdóttur árið 2011. Uppgjör fyrir þessi formannskjör er ekki að finna á vef Ríkisendurskoðunar. Þar er þó að finna uppgjör Bjarna Benediktssonar vegna formannskosninga árið 2009. Þar kemur fram að hann þáði um eina milljón króna frá einstaklingum og lögaðilum vegna formannskjörsins. Þá lagði hann tæpar 500 þúsund krónur fram sjálfur. Þótt ekki sé greint frá kostnaði vegna framboðsins heldur aðeins framlögum má gera ráð fyrir að samhengi sé þar á milli.

Á vef Samfylkingarinnar má sjá uppgjör vegna formannsframboða þeirra Árna Páls Árnasonar og Guðbjarts Hannessonar. Samkvæmt því sem þar kemur fram eyddu þeir hvor um sig um þremur milljónum króna vegna framboðs til formanns. Þær upplýsingar voru þó ekki sendar til Ríkisendurskoðunar og lögin virðast ekki ná utan um slík framboð lengur.

Ríkisendurskoðandi segir lögin ná utan um formannskjör

„Ég vil nú meina að það sé enn til staðar,“ segir Sveinn Arason ríkisendurskoðandi þegar málið var borið undir hann. Áður hafði Skástrik fengið önnur svör frá stofnuninni. Sveinn segir reglur gilda um öll stjórnmálasamtök sem standa fyrir einhvers konar persónukjöri, hvort sem er til þingmennsku, sveitarstjórnar eða formanns og æðstu embætta í flokkunum. „Verði ljóst að það verður einhver samkeppni og menn fara í raun að leggja eitthvað af höndum til að ná kosningu - þá á ég við að menn fari að kaupa sér eitthvað og fá tekjur á móti - þá vil ég nú meina að það sé enn í gangi að menn eigi að gera grein fyrir slíku.“

Milljarður frá atvinnulífinu

Stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn þáðu 1.049.311.188 krónur í styrki frá atvinnulífinu á árunum 2002 til 2011, þar af 533.696.508 krónur frá aðilum sem ekki er hægt að rekja opinberlega. Með lögum um fjármál stjórnmálaflokka hefur nafnlausum styrkjum fækkað verulega. Árið 2002 voru þeir til að mynda 83% allra styrkja frá lögaðilum en hæst fór hlutfallið í 92% allra styrkja árið 2004. Það ár voru 76.063.331 krónur gefnar undir nafnleynd. Hlutfallið lækkaði verulega með gildistöku laganna en árið 2007 voru styrkirnir nafnlausu aðeins um 5% af veittum styrkjum. Árið 2006 sker sig þó úr þegar kemur að styrkveitingum atvinnulífsins til handa stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum en það ár söfnuðu flokkarnir og stjórnmálamenn 333 milljónum króna.

Engir peningar og lítill tími

Samkvæmt því sem hér hefur komið fram er eftirlit með stjórnmálamönnum afar veikt. Lögin, sem samin voru af fulltrúum flokkanna, setja auknar kvaðir á Ríkisendurskoðun en fjármagn fylgir ekki með. Rekstrarform félagasamtaka sem stjórnmálamenn reka í kringum eigin baráttu er þannig úr garði gert að samtökunum er ekki skylt að skila ársreikningum. Aðeins er gerð krafa um bókhaldsfæran skoðunaraðila og flokkarnir sjá sjálfir um eigin reglur og eftirlit með kosningum til æðstu embætta.

Ríkisendurskoðandi var spurður hvort hans upplifun væri sú að eftirlit væri nægilega gott og svarið var: „Nei, við teljum að það sé tiltölulega veikt.“ Blaðamaður impraði á að hann teldi afar ólíklegt að almenningur upplifði það svo að tilgangur laga um fjármál stjórnmálasamtaka væri að setja á fót eftirlit sem væri svo veikt. „Það sem við erum þó að gera með því að birta þetta þá köllum við til liðs við okkur einmitt fjölmiðla. Þeir vita oft miklu meira en við vitum nokkurn tímann um hvernig kaupin gerast á eyrinni. Fjölmiðlar geta þá bent okkur á ef hlutirnir eru ekki eins einfaldir og þeir virðast vera í þessu uppgjöri. Að við höfum ekki greint einhver tengsl sem augljóslega eiga að vera tengsl og eru talin vera brot á greiðslureglunum. Þar treystum við mjög mikið á almenning og fjölmiðla þá sérstaklega,“ svaraði ríkisendurskoðandi.

Fjármálaeftirlitið enn að skoða Dróma

Eftir Aðalstein Kjartansson / adalsteinn@skastrik.is

Félagið Drómi innheimtir skuldir þeirra sem áttu í viðskiptum við SPRON og Frjálsa fjárfestingabankann, sem var í eigu SPRON fyrir hrun. Fyrirtækið hefur ekkert annað hlutverk en að ná sem mestu til baka af útlánum fjármálastofnananna tveggja. Fyrir vikið hefur það orðið einhvers konar samnefnari yfir grimmd gagnvart skuldugum Íslendingum. Drómi hefur verið gagnrýndur harðlega fyrir framgang sinn gagnvart skuldurum en tafir á endurútreikningi ólöglegra gengistryggðra lána eru meðal þess sem gagnrýnt hefur verið við störf fyrirtækisins. Nýlega kallaði umboðsmaður skuldara, Ásta Sigrún Helgadóttir, Dróma samfélagslegt mein.

Enginn í raunverulegum viðskiptum

Allt frá því að vinna hófst við að greiða úr skuldavanda Íslendinga í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008 hafa bankar þurft að reyna að ná jafnvægi á milli þess að innheimta skuldir viðskiptavina sinna og að halda þeim áfram í viðskiptum. Drómi hefur ekki þetta markmið enda er fyrirtækinu eingöngu ætlað að innheimta skuldir. Öll önnur viðskipti skuldara Dróma hafa verið færð til annarra fjármálastofnana, til dæmis innlán, sem eru hjá Arion banka, og lífeyrissparnaður sem er hjá Íslandsbanka. Það er því erfitt að segja að til séu einstaklingar sem eiga í raunverulegum viðskiptum við Dróma sem fjármálafyrirtæki.

Drómi varð til fyrir tilstilli slitastjórna SPRON og Frjálsa fjárfestingabankans, sem skipaðar eru sömu aðilum. Fyrirtækið heldur utan um lánasafn þessara tveggja banka sem fóru báðir í þrot í kjölfar efnahagshrunsins. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði slitastjórn fyrir SPRON í júní árið 2009 en þá hafði sparisjóðurinn verið undir stjórn skilanefndar síðan í mars sama ár. Þrír lögmenn voru skipaðir í slitastjórnina og höfðu tveir þeirra líka setið í skilanefndinni.

Samfélagslegt mein

Eitt af því sem fyrirkomulagið í kringum Dróma hefur verið gagnrýnt hvað harðast fyrir er að þeir sem skulda Dróma séu í allt öðrum aðstæðum en þeir sem skulda bönkunum sem voru endurreistir. Ásta Sigrún Helgadóttir, umboðsmaður skuldara, segir klárt mál að þeir sem skuldi Dróma sitji ekki við sama borð og þeir sem skulda bönkunum þegar kemur að því að semja um skuldirnar. Aðspurð segist hún finna mun á samskiptum við Dróma og hin fjármálafyrirtækin. „Þetta er allt önnur hugsun þarna á bak við. Það voru mistök að gera þetta með þessum hætti að einstaklingar og fjölskyldur væru undir ákvörðun slitastjórnar komin. Það má ekki gleyma því að þetta er lifandi fólk sem er þarna undir og ég held að það séu allir sammála um að þetta voru mistök,“ segir hún. „Ég tel þetta vera samfélagslegt mein.“

Ásta segir flesta sammála um að eitthvað þurfi að gera í málefnum þeirra sem eru með lán sín hjá Dróma. En hvaða leiðir eru færar í dag? „Það sem ég teldi vera langskynsamlegast væri að þessi hópur sem er þarna inni, að hans lán yrðu bara flutt og þessi hópur nyti sömu þjónustu og aðrir þegnar landsins,“ segir hún og bætir við: „Svo snýst þetta væntanlega um kaup og kjör og hvað lánasafnið kostar.“

FME enn að skoða Dróma

Í sumar beindi efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis því til Fjármálaeftirlitsins (FME) að kanna starfsemi Dróma. Athuga átti hvort fyrirtækið gengi lengra í innheimtu gagnvart lántakendum en aðrar lánastofnanir. Í kjölfarið sendi FME nefndinni bréf þar sem kom fram að athugun á Dróma væri þegar komin af stað. Í bréfi sem stofnunin sendi nefndinni, og formaður hennar birti á heimasíðu sinni, kom fram að vegna athugunarinnar hefðu verið sendar fyrirspurnir til fjármálafyrirtækja um hvernig þau ynnu almennt að endurútreikningi lána.

Í svari FME við fyrirspurn Skástriks kemur fram að athugun stofnunarinnar á Dróma sé enn í gangi. Ekki fengust svör við því hvenær henni myndi ljúka. „Fjármálaeftirlitið getur ekki veitt upplýsingar um hvenær umræddri athugun muni ljúka en leggur áherslu á að ljúka henni, eins og öðrum, við fyrsta tækifæri að teknu tilliti til málshraðareglu, rannsóknarreglu og andmælareglu stjórnsýslulaga,“ segir í svarinu. Þar kemur einnig fram að ákvörðun verði tekin að athugun lokinni um hvort birta eigi niðurstöður hennar.

Aukaefni: Fjármálaeftirlitið enn að skoða Dróma.

Embætti umboðsmanns skuldara hefur verið til síðan árið 2010 og tók þá við af Ráðgjafastofu heimilanna, sem Ásta stýrði líka. Til marks um umfang fjárhagsvandræðanna sem embættið vinnur við að leysa voru starfsmenn ráðgjafastofunnar sjö en hjá umboðsmanni hafa þeir mest verið um hundrað.

Hagstofan má vita allt um skuldirnar þínar

Eftir Aðalstein Kjartansson / adalsteinn@skastrik.is

Hagstofa Íslands hefur nú víðtæka heimild til að kanna skuldastöðu þína og annarra Íslendinga, hvernig þær skuldir eru til komnar og í hvaða tilgangi. Þessi heimild fékkst með breytingu á lögum um Hagstofu Íslands og opinbera hagsýslugerð sem samþykkt var í vikunni. Heimildin er hugsuð sem liður í áætlun stjórnvalda um stórfellda skuldaniðurfellingu sem lofað var í kosningabaráttunni. Í umræðum á Alþingi var breytingin mjög umdeild en engu að síður samþykkt með 33 atkvæðum gegn þrettán. Fimm stjórnarandstæðingar sátu hjá við atkvæðagreiðslu um málið en frumvarpið var samþykkt á þriðjudag.

Fá allar upplýsingar um lánið

Í lögunum er nú bráðabirgðaákvæði þar sem segir að tilgangurinn með þeim sé að „stuðla að því að ákvarðanir um úrræði í þágu skuldugra heimila og lögaðila byggist á traustum grunni“. Lögin heimila Hagstofunni að sækja upplýsingar til allra fjármálastofnana á Íslandi, hvort sem er banka eða slitastjórna, um öll lán sem eru útistandandi á tímabilinu frá 1. janúar 2012 til 31. desember árið 2013.

Upplýsingarnar sem um ræðir eru:

- hver er lántaki

- staða láns

- skilmáli

- upphafs- og lokagjalddagi

- fjöldi afborgana

- vaxtakjör

- tegund lántöku

- afborganir og innáborganir

- verðbætur og áfallnir vextir

- greiðslueiginleikar

- veð og tryggingar er varða lán til húsnæðiskaupa

- vanskil og úrræði í þágu skuldara sem tengjast láninu

- upplýsingar um uppgreiðslu

Hagstofan má tengja upplýsingarnar við önnur gögn sem safnað er annars staðar í stjórnkerfinu. Þannig er hægt að búa til nokkuð ítarlegan gagnagrunn sem tengir saman alls kyns upplýsingar víðs vegar úr stjórnkerfinu. Með þannig gagnagrunn í höndunum er hægt að kalla fram mjög ítarlegar upplýsingar um einstaklinga. Rétt er að taka fram að persónurekjanleg gögn verða dulkóðuð gagnvart starfsmönnum Hagstofunnar til að koma í veg fyrir að þau verði misnotkuð og að gengið sé of nærri friðhelgi einkalífsins. Gögnunum verður enn fremur eytt í síðasta lagi í lok ársins 2018. Bráðabirgðaákvæði laganna fellur úr gildi í janúar árið 2018.

Hver er tilgangurinn?

Eins og áður segir ætla stjórnvöld að nýta upplýsingarnar til þess að komast að því hvernig best sé að hátta þeirri skuldaniðurfellingu sem lofað var í kosningabaráttunni. Athyglisvert er þó að gagnasöfnun Hagstofunnar á ekki að verða lokið fyrr en næsta vor. Ólafur Hjálmarsson Hagstofustjóri segir í samtali við Skástrik að fyrsta söfnun gagna samkvæmt nýju lögunum muni birtast í mars eða apríl. Hann nefnir að einu nýju upplýsingarnar sem liggja muni fyrir verði um greiðslubyrði lánanna en í dag eru þegar teknar saman upplýsingar um lán einstaklinga og fyrirtækja eins og þær birtast í skattskýrslum. Nú sé hins vegar hægt að safna upplýsingunum mun örar og birta fleiri tölfræðiskýrslur yfir árið. Hingað til hefur aðeins verið um eina skýrslu að ræða árlega.

Það að gagnasöfnunin verði ekki birt fyrr en næsta vor gefur þó ákveðnar hugmyndir um hvenær ríkisstjórnin telur sér fært að huga að því að efna stærsta kosningaloforðið, það er að fella niður skuldir, því eins og kemur fram í lögunum sjálfum og skýringum með þeim er hugmyndin með þessari upplýsingasöfnun sú að komast að því hvar eigi að fella niður skuldir og hvar ekki.

Engin sátt um breytingarnar

Þrátt fyrir að breytingin hafi verið samþykkt af meirihluta þingmanna er ekki hægt að segja að sátt ríki um málið. Píratar fóru hart fram gegn frumvarpinu og sögðu allt of langt gengið í eftirliti með borgurum. „Það stenst ekki kröfurnar sem gerðar eru til okkar til að vernda stjórnarskrána,“ sagði Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður flokksins, þegar atkvæði voru greidd.

Persónuvernd gerði einnig athugasemdir í umsögn sinni um frumvarpið og vísaði meðal annars til stjórnarskrárgreinar sem kveður á um friðhelgi einkalífs. Í síðari umsögn Persónuverndar um frumvarpið segir einnig: „Persónuvernd hefur efasemdir um nauðsyn þess að komið sé á fót opinberum gagnagrunni með jafn víðtækum persónuupplýsingum og hér um ræðir til þess að grípa megi til aðgerða til að greiða úr fjárhagsvanda fjölskyldna og einstaklinga.“ Þá bendir stofnunin á að sérfræðingahópur, sem myndaður hefur verið um höfuðstólslækkun verðtryggðra lána og kosti og galla leiðréttingasjóðs, telur að upplýsingar um útlán á skattframtölum nægi hópnum til að gera tillögur um aðgerðir.

Rússar segja saríngasið frá uppreisnarmönnum

Eftir Atli Þór Fanndal / fanndal@skastrik.is

Skýrsla Sameinuðu þjóðanna um saríngasárásina í Sýrlandi í lok ágústmánaðar hefur ekki orðið til þess að róa öldurnar á alþjóðlegum vettvangi gagnvart sýrlenskum stjórnvöldum. Enn er tekist á um hver beri ábyrgð á efnavopnaárásinni; sýrlensk stjórnvöld eða uppreisnarmenn. Niðurstöður skýrslunnar voru á þá leið að sterkar sannanir væru fyrir því að saríngasárás hefði verið gerð í úthverfum Damaskus án þess að hægt væri að fullyrða hver stóð þar að baki.

Enginn vafi á saríngasi

Í áðurnefndri skýrslu Sameinuðu þjóðanna kemur ekkert fram um hver beri ábyrgð á notkun efnavopnanna. Stjórn al-Assads og stuðningsmenn hans, meðal annars Vladimir Pútín Rússlandsforseti, segja að uppreisnarmenn beri ábyrgðina en uppreisnarmenn, Bandaríkjastjórn, Frakkar og fleiri segja Sýrlandsstjórn bera ábyrgðina. John Kerry, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, gekk svo langt í byrjun septembermánaðar að líkja al-Assad við Adolf Hitler. „Bashar Assad er nú kominn á lista með Adolfi Hitler og Saddam Hussein yfir þá sem hafa notað þessi vopn í stríði,“ sagði Kerry í sjónvarpsþættinum Meet the Press á NBC. Ummælin eru sérstaklega athyglisverð í ljósi þess að Bandaríkjamenn hafa sjálfir notað efnavopn.

Íslensk stjórnvöld hafa frá upphafi umræðna um efnavopnaárásina samþykkt að árásin hafi raunverulega átt sér stað. Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra sagði í tilkynningu til fjölmiðla í vikunni að hann fagnaði niðurstöðum rannsóknarnefndar Sameinuðu þjóðanna. „Notkun efnavopna er stríðsglæpur og alvarlegt brot á alþjóðalögum. Þeir aðilar sem stóðu fyrir slíkum árásum verða að sæta ábyrgð,“ sagði hann og bætti við að upplýsingar bentu til að ríkisstjórn al-Assads bæri ábyrgðina. Samkvæmt heimildum Skástriks hafa íslensk stjórnvöld hins vegar ekki önnur gögn í höndunum en þau sem birt hafa verið opinberlega. Ekki hefur náðst sátt um að túlka þau gögn á þann veg að Sýrlandsstjórn beri ábyrgðina. Í svari við fyrirspurn Skástriks segir upplýsingafulltrúi utanríkisráðuneytisins að Gunnar Bragi byggi skoðun sína á skýrslu Sameinuðu þjóðanna og þeim samtölum sem hann hefur átt við fulltrúa annarra ríkja.

Hvað gerir saríngas?

Saríngas er lyktarlaust og bragðlaust taugaeitur sem getur dregið þá sem komast í snertingu við það til dauða á mjög skömmum tíma. Til þess að það gerist þarf gasið að vera talsvert mikið og hægt er að lifa af snertingu við sarín með réttri meðferð. Þar sem gasið er hins vegar lyktar- og bragðlaust er ekki alltaf auðvelt að gera sér grein fyrir því að maður hafi komist í snertingu við það en einkennin geta komið fram allt að þrjátíu mínútum síðar. Einkenni saríngaseitrunar eru meðal annars sjóntruflanir, ógleði, uppköst og vöðvakrampar.

Gasið var búið til af Þjóðverjum í síðari heimstyrjöld en var þó ekki notað þá. Þekktasta notkun saríngass var líklega í þjóðernishreinsunum Saddams Hussein, fyrrverandi einræðisherra í Írak, á Kúrdum í lok níunda áratugarins og hryðjuverkaárás japanska sértrúarsafnaðarins Aum Shinrikyo á neðanjarðarlestarstöð í Tokyo árið 1995.

Ekkert varð af árás

Uppreisnarmenn, sem þrátt fyrir að vera úr mörgum ólíkum hópum virðast geta sameinast um þá kröfu að Bashar al-Assad fari frá völdum, kölluðu eftir aðkomu Vesturveldanna og árás á Sýrlandsstjórn í kjölfar efnavopnaárásarinnar. Ekkert verður hins vegar úr því eins og staðan er nú. Erfiðlega gekk að afla stuðnings við hugmyndir Baracks Obama Bandaríkjaforseta og leiðtoga nokkurra annarra þjóða um að ráðast á Sýrlandsher í hefndarskyni fyrir efnavopnanotkunina. Bandarísk stjórnvöld lögðu mikla áherslu á hernaðaríhlutun og eins og greint hefur verið frá í Skástriki settu þau pressu á þjóðir heims um að komast að sömu niðurstöðu og Bandaríkjastjórn um hver bæri ábyrgð á saríngasárásinni, án þess þó að fara með beinum hætti fram á stuðning við íhlutun. Fyrir milligöngu Rússa varð niðurstaðan hins vegar sú að Sýrlendingar samþykktu að eyða efnavopnum sínum.

Fullyrða að uppreisnarmenn beri ábyrgðina

Á miðvikudag fullyrtu rússnesk stjórnvöld að Sýrlandsstjórn hefði látið þeim í té upplýsingar sem sýndu fram á að uppreisnarmenn hefðu í raun og veru staðið á bak við saríngasárásina 21. ágúst síðastliðinn. Upplýsingarnar hafa ekki verið birtar opinberlega og ekki er alveg ljóst hvers eðlis þær eru. Rússar hafa hingað til staðið með Bashar al-Assad og þeir og Kínverjar voru taldir ætla að koma í veg fyrir að Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gæti ályktað gegn Sýrlandi og heimilað hernaðaríhlutun vegna efnavopnanna. Þjóðirnar tvær hafa neitunarvald í ráðinu.

Hvort sem uppreisnarmenn eða stjórn al-Assads er á bak við árásina er ljóst að notkun á saríngasi gengur í berhögg við alþjóðalög. Efnið hefur verið skilgreint sem gjöreyðingarvopn (e. weapon of mass destruction) af Sameinuðu þjóðunum síðan árið 1991. Tveimur árum síðar samþykkti Afvopnunarráðstefnan bann við notkun og eign á saríngasi og öðrum efnavopnum en samþykktin öðlaðist gildi árið 1997. Í dag eiga aðeins sex þeirra ríkja sem Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna eftir að skrifa undir samkomulagið – þar á meðal Sýrland.

Fimmta stóra skotárásin i Bandaríkjunum á árinu

Eftir Atla Þór Fanndal / fanndal@skastrik.is

Þrettán eru látnir og fjórtán slasaðir eftir skotárás á svæði bandaríska sjóhersins í Washington-borg síðastliðinn mánudag. Árásarmaðurinn, Aaron Alexis, er meðal hinna látnu samkvæmt upplýsingum frá Bandarísku alríkislögreglunni, FBI. Washington Post segir mannfall vegna árásarinnar það versta í sögu Kólumbíuríkis allt frá því að flugvél Air Florida hrapaði í Potomac-ána árið 1982. Þá létust 78 manns, þar af fjórir sem voru á slysstað en ekki í vélinni.

Rekinn úr hernum

Aaron Alexis var 34 ára gamall uppgjafahermaður, samkvæmt bandarískum fjölmiðlum, en Washington Post greinir frá því að hann hafi verið rekinn úr sjóhernum í janúar árið 2011. Bandaríski sjóherinn hefur birt útdrátt úr þeim upplýsingum sem sjóherinn hefur um morðingjann. Alexis er grunaður um að hafa árið 2004 skotið á bíl, nánar tiltekið á hjólbarða bíls, í eigu byggingaverktaka í Seattle. Í skýrslutöku sagðist hann hafa misst minnið tímabundið vegna reiði og hann myndi því ekki eftir að hafa tekið í gikkinn. Þá kemur fram að Alexis hafi litið svo á að eigandi bílsins hefði fyrr um daginn lítillækkað sig.

Í tilkynningu lögreglurnar í Seattle segir að Alexis hafi verið handtekinn fyrir skemmdir á eignum og fyrir að skjóta úr skotvopni í almenningsrými en að málið hafi ekki farið fyrir dómstóla. „Skýrslan barst aldrei til borgarsaksóknara,“ sagði Kimberly Mills, talskona borgarsaksóknara Seattle í samtali við Washington Post á mánudag. „Þar af leiðandi ákærðum við hann aldrei.“

Árið 2010 var Alexis handtekinn fyrir að hleypa af skotvopni innandyra. Lögregluembættið í Fort Worth í Texas birti upplýsingar um afskipti sín af manninum þar sem segir að í september árið 2010 hafi lögreglan verið kölluð til eftir tilkynningu um að skotið hefði verið í gegnum gólf íbúðar. Í ljós kom að Alexis hafði fyrr um daginn skotið í gegnum loft eigin íbúðar og upp í næstu íbúð fyrir ofan. Kúlan fór, samkvæmt gögnum lögreglunnar, aðeins nokkra metra frá nágranna hans. Alexis sagði þá lögreglu að skot hefði hlaupið úr byssunni á meðan hann hreinsaði hana. Hann var ekki ákærður fyrir atvikið og skýring hans var tekin trúanleg. Þó hefur Washington Post eftir ónafngreindum heimildarmanni innan sjóhersins að atvikið hafi haft áhrif á veru Alexis í hernum en honum var vísað þaðan vegna slæmrar hegðunar.

Starfaði hjá verktaka á vegum hersins

Þrátt fyrir að hernaðaryfirvöld hafi vísað Alexis úr hernum virðist hann undanfarið hafa starfað hjá verktaka á vegum hersins. Þannig greina bandarískir fjölmiðlar frá því að hann hafi haft öryggisheimild til að starfa á svæði hersins. Skotárásin átti sér stað í 197. byggingu svæðisins, þar sem starfa um 3000 manns, en NAVSEA er þar með höfuðstöðvar sínar. NAVSEA er ein af fimm stjórnstöðvum bandaríska sjóhersins en hlutverk hennar er að fara fyrir smíðum, hönnun og fjármögnun skipa og tækja sjóhersins.

Alexis starfaði fyrir fyrirtæki sem kallast The Experts, sem á íslensku útleggst sem „Sérfræðingarnir“, en fyrirtækið er undirverktaki Hewlett Packard. Fréttastofa Reuters hefur eftir tilkynningu frá HP að fyrirtækið hafi unnið að því að laga og bæta tæknibúnað sjóhersins og að samningurinn hafi falið í sér lagfæringar á innra neti hersins. Þá segir í tilkynningunni að HP ætli sér að starfa með yfirvöldum í samræmi við lög. Athygli vekur að öryggisheimild Alexis var síðast til endurskoðunar og samþykkt af hernaðaryfirvöldum í júlímánuði. Thomas Paul Hoshko, framkvæmdastjóri The Experts, sagði í samtali við Washington Post að krafa hefði verið gerð um rannsókn og athugun á starfsfólki en að ekkert grunsamlegt hefði fundist í tengslum við Alexis. „Enginn gat gert neitt til að koma í veg fyrir þetta, nema þá Aaron Alexis,“ hefur Washington Post eftir Hoshko. „Kannski trylltist hann. Ég veit það ekki,“ segir hann og bætir við að hér sé um að ræða versta atvik sem hann muni eftir á starfsævi sinni. Alexis starfaði meðal annars í Japan á vegum fyrirtækisins. Þá hefur verið greint frá því að hann hafi talað tælensku og aðhyllst búddisma.

Átti við andlega erfiðleika að stríða

Ýmislegt hefur komið í ljós eftir árásina um andlega heilsu Alexis. Faðir hans hefur sagt Alexis hafa átt í erfiðleikum með að stjórna skapi sínu, sem og að hann og fjölskylda hans telji ástæðuna fyrir árásinni vera langvarandi áfallastreituröskun. Alexis er sagður hafa tekið þátt í björgunaraðgerðum eftir hryðjuverkin 11. september 2001.

Óttuðust fleiri árásarmenn

Bandarísk yfirvöld töldu lengi vel mögulegt að árásarmennirnir væru tveir. Cathy Lanier, lögreglustjóri Washington-borgar, sagði á blaðamannafundi síðastliðinn mánudag að tveggja manna væri leitað. Auk Alexis lýsti lögreglan eftir hvítum karlmanni á aldrinum 40 til 50 ára, sem líklega væri klæddur herbúningi og með einhvers konar alpahúfu á höfði. Á þriðjudag tilkynnti bandaríska alríkislögreglan að hún teldi líklegt að Alexis hefði verið einn að verki. GlobalPost greinir frá því að alríkislögreglan hafi hætt leit að seinni manninum á þriðjudag. Á fréttafundi bandarískra yfirvalda síðastliðinn þriðjudag kom einnig fram að árásarmaðurinn hefði verið vopnaður haglabyssu sem hann hafði keypt með löglegum hætti. Þá kom einnig fram að hann hefði komist yfir skammbyssu á meðan á árásinni stóð.

Skólum læst

Menntasvið Washington-borgar tilkynnti að sex skólum í borginni hefði verið læst í öryggisskyni vegna skotárásarinnar. Bandarískir skólar hafa afar slæma reynslu af ofbeldi og skotárásum og því eru slíkar varúðarrástafanir nokkuð algengar. Allir eiga skólarnir það sameiginlegt að vera nálægt svæði sjóhersins.

Írafár í höfuðborginni

Mikil spenna var í loftinu í Washington daginn sem ódæðisverkin voru framin, ef marka má fréttir fjölmiðla. Þannig var maður handtekinn fyrir að kasta púðurkerlingu inn í garð Hvíta hússins á mánudag, sama dag og skotárásin átti sér stað. Slíkt er alla jafna litið alvarlegum augum en þó verða aðferðir lögreglumanna að teljast nokkuð harkalegar. Mynd náðist af handtöku mannsins, sem að sögn sjónarvotta var ítrekað kýldur af öryggisvörðum forseta eftir að hann var snúinn niður. Þá segja vitni að leyniþjónustumenn hafi dregið upp vopn við handtökuna.

Fimmta skiptið á árinu

Skotárásin í Washington er sú fimmta í Bandaríkjunum á árinu. Alls hafa 36 látist í ár í árásum sem FBI skilgreinir sem „mass shooting,“ það er skotárásum þar sem fjórir eða fleiri eru drepnir, að árásarmanninum sjálfum undanskyldum, í einni og sömu árásinni, iðulega á sama stað. Til skýringar má nefna að samkvæmt þessari skilgreiningu telur FBI skotárásir leyniskyttunnar á Washington-svæðinu árið 2002 ekki vera „mass shooting“ heldur sé um „spree killer“ að ræða. Sú skilgreining felur í sér að morðingi hafi myrt tvo eða fleiri aðila á stuttum tíma á ólíkum stöðum. Í ljósi þess hve þröngt FBI skilgreinir skotárásir á borð við þá sem framin var í Washington í vikunni verða fimm fórnarlömb það sem af er ári því að teljast ansi mikill fjöldi.

Bandaríska blaðið Mother Jones, sem Íslendingar þekkja líklega best fyrir að hafa birt myndbandsupptöku af 47%-ummælum Mitts Romney, hefur tekið saman upplýsingar um skotárásir í Bandaríkjunum síðustu 30 árin, frá árinu 1982 til 2012. Athygli vekur að í 49 af 62 skotárásum keypti árásarmaðurinn morðvopnin eftir löglegum leiðum. Í tólf tilvikum voru skotvopnin fengin fram hjá lögum og eftirliti en í einu tilviki gat blaðið ekki staðfest hvernig byssukaupin fóru fram. Þessar tölur eru óneitanlega áhugaverðar í ljósi þess að málflutningur Samtaka skotvopnaeigenda, NRA, snýst að miklu leyti um að ekki sé neinn tilgangur með því að koma lögum yfir verslun með skotvopn enda hlýði glæpamenn almennt ekki lögum.

Þá segir Mother Jones frá því að nýlegt frumvarp um bann við við framleiðslu og sölu á hálfsjálfvirrkum og sjálfvirkum vopnum hefði gilt um 48 af 143 skotvopnum sem notuð hafa verið í árásum á síðustu þrjátíu árum. Öldungadeild bandaríska þingsins felldi í apríl frumvarp um bann við slíkum vopnum. Frumvarpið var byggt á sams konar lögum frá árinu 1994 en þau lög féllu úr gildi árið 2004. Á árunum 1982 til 1992 voru 133 myrtir í árásum sem uppfylla áðurnefnda skilgreiningu FBI á „mass shooting“. Á tímabilinu 1994 til 2004, á meðan lögin voru í gildi, létust 108 í álíka árásum. Frá ársbyrjun 2005 til 2013, að undanskilinni skotárásinni í Washington síðasta mánudag, hafa 274 látist af völdum sams konar skotárása.

Í skóla eða vinnu

Ríflega helmingur þeirra skotárása sem gerðar voru á síðustu þremur áratugum fór fram í skóla eða á vinnustað. Alls er um 62 atvik að ræða; tólf árásir voru gerðar í skóla, tuttugu á vinnustað en þrjátíu í verslunarmiðstöðum, veitingastöðum, í kirkjum og samkomuhúsum trúarbragða eða í opinberum byggingum. 44 morðingjana voru hvítir karlmenn en aðeins í einu tilfelli var árásaraðilinn kona. Meðalaldur árásarmannanna er 35 ár en sá yngsti var ekki nema 11 ára.

Erlendir peningar velkomnir

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra hélt ræðu á fjárfestingaráðstefnu í Lundúnaborg á fimmtudag. Hann sagði ríkisstjórnina ekki stefna að sama umhverfi og hafi verið hér á landi fyrir hrun. „Sá tími er liðinn og kemur ekki aftur og ætti ekki endilega að gera það,“ sagði Sigmundur á ráðstefnunni. Í máli forsætisráðherra kom einnig fram að íslensk yfirvöld ætli sér að efla verulega samskiptin við Bandaríkin. Nýlega hafi ráðherrar Íslands og Norðurlandanna skrifað undir yfirlýsingu ásamt Barack Obama Bandaríkjaforseta þar sem leiðtogarnir hétu því að vinna að auknum viðskiptum ríkjanna á milli. „Ég vonast til að sjá ykkur, og peningana ykkar, á Íslandi,“ sagði Sigmundur að lokum við erlendu fjárfestana.

Verða fyrir einelti á netinu

Vefritið Krítin fjallaði síðastliðinn þriðjudag um einelti sem kennarar verða fyrir í starfi. Þar kemur fram að nemendur stundi margir hverjir að taka myndir af kennurum á viðkvæmum stundum og sendi svo myndirnar og upptökurnar víða um netið. „Ég heyri á kennurum að þeim finnst þeir enn berskjaldaðri í dag en áður í kennslustundum. Mér er sagt að nemendur stundi það að taka kennarana sína upp undir viðkvæmum kringumstæðum, senda upptökurnar svo á samfélagsmiðlana og hlæja að þeim þar,“ skrifar Edda Kjartansdóttir, annar ritstjóri Krítarinnar, í pistli um málið. „Þeir kennarar sem ég hef heyrt í segja að það sé eins og nemendur skilji ekki hvað þetta getur verið særandi, það sé eins og eitthvað hafi breyst varðandi það hvað sé prívat og hvað ekki,“ segir enn fremur í pistlinum.

Bruni í trésmiðju Akraness

Gríðarlegt tjón varð þegar húsnæði Trésmiðju Akraness brann á miðvikudag. Húsið var mannlaust þegar eldsins varð vart en vegfarendur tilkynntu slökkviliði um brunann. Mikinn reyk lagði yfir bæinn og allt tiltækt lið slökkviliðsins, um 50 manns, kom að aðgerðunum. Að auki voru björgunarsveitamenn á Akranesi kallaðir til. Greint var frá brunanum á Vísi.is en þar segir að hlutverk björgunarsveitarmanna hafi verið að aðstoða við að halda vegfarendum í hæfilegri fjarlægð frá brunanum. Slökkviliðinu tókst að ráða að niðurlögum eldsins rétt fyrir miðnætti en hluti hússins er talinn ónýtur.

Fukushima verði lokað

Öllum sex kjarnaofnum Fukushima-versins verður lokað en ekki aðeins fjórum eins og áður hafði verið ákveðið. Sinzo Abe, forsætisráðherra Japans, fyrirskipaði þetta á fimmtudag. Þá er rekstaraðila versins skipað að einbeita sér að því að stöðva leka á geislavirkri mengun frá verinu. Ákvörðun forsætisráðherrans kemur í kjölfar heimsóknar hans til versins en hann hafði áður fullvissað alþjóðaólympíunefndina um að öruggt væri að halda Ólympíuleikana í Japan árið 2020. Bandaríska blaðið USA Today hefur eftir Abe að hann hafi farið í heimsókn á Fukushima-svæðið einmitt vegna þeirra ummæla. „Tilgangur ferðarinnar var að sjá með eigin augum hvernig vatn með geislavirkum úrgangi sem lekur úr verinu er meðhöndlað,“ segir Abe í viðtali við blaðið og bætir við að hann telji heimsóknina mikilvæga í ljósi eigin ummæla.

Tollvörður myrtur í Kósóvó

Tollvörður á vegum Evrópusambandsins var myrtur í Kósóvó á fimmtudag. Hann hefur þegar verið nafngreindur en hann hét Audrius Senavicius og var 35 ára Lithái. Senavicius er fyrsti starfsmaður löggæsluverkefnis Evrópusambandsins sem lætur lífið við skyldustörf í landinu en verkefnið, sem nefnist EULEX, hefur staðið yfir frá árinu 2009. Skotið var á bíl Senavicius þegar hann var á heimleið að lokinni vakt. Með honum í bílnum var tollvörður af tékkneskum uppruna. Hann var lagður inn á spítala en virðist ekki hafa slasast. 250 manns starfa á vegum Evrópusambandsins í Kósóvó vegna löggæsluverkefnisins EULEX.

Dóttir Blairs ógnað

Kathryn Blair, lögfræðingur og dóttir Tonys Blair, fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands, var ógnað af vopnuðum ræningja í London. Þetta kemur fram í tilkynningu frá Blair-fjölskyldunni sem birt var í vikunni. Kathryn, sem er 25 ára, slapp án meiðsla. Þá segir enn fremur að engu hafi verið stolið. Atvikið átti sér stað í Marylebone-hverfi en það er almennt talið nokkuð öruggt. Lögreglan í London telur málið tengjast annarri tilraun til vopnaðs ráns sem gerð var í nágrenninu hálftíma áður. Í yfirlýsingu frá lögreglunni er talið ólíklegt að Kathryn hafi verið ógnað vegna þess hver hún er.

Hvers vegna könnum við geiminn?

Eftir Atla Þór Fanndal / fanndal@skastrik.is

„Ég sé jörðina og hún er stórfengleg,“ sagði Yuri Gagarín, geimfari hjá sovésku geimferðaáætluninni og fyrsti maðurinn til að fljúga út í geim. Gagarín hafa reyndar verið eignuð önnur orð og umdeildari: „Ég sé guð hvergi hér uppi.“ Um sannleiksgildi þeirra er þó nokkuð deilt. Raunar hefur Valentin Petrov, ofursti í sovéska hernum og vinur Gagarins, rakið uppruna tilvitnunarinnar til Nikita Khrushchev, aðalritara sovíeska kommúnistaflokksins. Í viðtali við rússnesku fréttaveituna Interfax árið 2006 sagði Petrov að Khrushcev hefði á fundi miðstjórnar kommúnistaflokksins notað Gagarín í ræðu sem fjallaði um aðgerðir yfirvalda gegn trúarbrögðum. „Hví ættuð þið að ríghalda í guð? Gagarín flaug út í geim og hann sá engan guð,“ hefur Petrov eftir aðalritaranum látna. Hann segir að fljótlega eftir það hafi borið á því að vitnað væri í orðin undir öðrum formerkjum og þau eignuð Gagarín.

Þótt guð hafi ekki verið að finna í geimnum hættu mennirnir ekki að fara þangað. Raunar eru sex manns úti í geimnum nú þegar umfjöllunin er skrifuð og rúmlega fimm hundruð manns hafa flogið út í geim síðustu hálfa öld. Áhugi almennings er ekki sá sami í dag og þegar heilu fjölskyldurnar tróðu sér fyrir framan sjónvarpið til að fylgjast með þegar geimförum var skotið á loft. Rannsóknir eru þó enn gerðar og fleiri ríki bætast á lista þeirra sem kanna alheiminn.

Geimferðir og rannsóknir eru stór iðnaður

Síðastliðinn miðvikudag var birgðaskipi skotið áleiðis til Alþjóðlegu geimstöðvarinnar. Skotið er merkilegt fyrir þær sakir að birgðaskipinu verður lyft út fyrir gufuhvolf jarðar með Antares-eldflaugum sem fyrirtækið Orbital Sciences hannar og rekur. Bandaríska geimvísindastofnunin (NASA) hefur allt frá árinu 2006 unnið með einkafyrirtækjum að þróun flutningsgetu geimskipa sem ekki eru rekin af stofnuninni sjálfri. Með verkefninu leitast NASA við að draga úr eigin fjárútlátum, því gríðarlega dýrt er að senda birgðir til Alþjóðlegu geimstöðvarinnar, um leið og stofnunin ýtir undir þróun geimferðalaga í einkageiranum. Verkefnið, sem ber heitið COTS, kostar um 500 milljón dali, eða rúmlega 60 milljarða íslenskra króna, sem er minna en kostnaður NASA við að senda eitt birgðaskip til geimstöðvarinnar á eigin vegum. Ástæðan fyrir sparnaðinum er að NASA kaupir aðeins þjónustu af fyrirtækjum sem þegar eru að þróa og smíða geimför eða eldflaugar. NASA gerir þá kröfu til aðila sem stofnunin skiptir við að verkefnið sé að mestum hluta fjármagnað af eigendum fyrirtækisins.

Loksins súkkulaði

„Maður veit að það er sitthvað að finna um borð í birgðaskipinu, þar á meðal eitthvað sérstakt fyrir mann sjálfan,“ sagði Karen Nyberg, geimfari hjá NASA sem hefur dvalið í Alþjóðlegu geimstöðinni í rúmlega 100 daga, í samtali við AP síðastliðinn mánudag. Hún segist viss um að í birgðunum sé súkkulaði. Ferðin er farin í tilraunaskyni og því eru aðeins fluttar birgðir en ekki fólk eða mikilvæg tæki.

Þörf fyrir að skilja eftir ummerki

Ferðin síðastliðinn miðvikudag er sannarlega merkileg en varla er uppbygging einkageirans ástæða þess að við könnum geiminn. Árið 2007 skrifaði Michael Griffin, stjórnarmaður hjá NASA, grein í Air & Space Magazine þar sem hann leitast við að svara einmitt þessari spurningu. Þar nefnir Griffin það sem hann kallar samþykkt rök fyrir geimferðalögum annars vegar og raunverulegar ástæður hins vegar. Griffin telur þörf mannsins til að bera af eina helstu ástæðuna; þá nefnir hann forvitni sem og þörf kynslóða til að skilja eftir sig ummerki. „Þeir sem byggðu dómkirkjur hefðu skilið hvað ég á við þegar ég tala um raunverulegar ástæður. Þeir reistu minnisvarða í virðingarskyni við guði sína. Byggingarnar kröfðust talsvert stærri hluta af framleiðslu samfélagsins en við munum nokkurn tímann setja í rannsóknir á geimnum. Sex til átta hundruð árum síðar horfum við enn með virðingu til verka þeirra. Byggingarnar standa því sem minnisvarðar um kynslóðina sem byggði þær,“ skrifar Griffin.

Hlutir verða að borga sig

Auðvelt er að samþykkja hugmyndir Griffins um að það sé æðri tilgangur en fjárhagslegur með slíkum rannsóknum. Hins vegar búum við í samfélagi sem mælir árangur meðal annars í fjárhagslegum ávinningi. Þá má benda á að líf mannsins er stutt í samanburði við sögu heimsins og því er ekki óeðlilegt að færð séu efnahagsleg rök fyrir verkefnum á sams konar skala og rannsókn geimsins eða bygging dómkirkna. George Bush yngri, fyrrverandi Bandaríkjaforseti, lagði áherslu á að Bandaríkjamenn settu aftur kraft í geimferðaáætlun sína. Ástæðuna sagði hann framþróun vísindaþekkingar, fjárhagslegan ávinning og þjóðaröryggi. Flestir myndu telja röksemdir Bush skynsamlegar og jarðbundnar. Hugsanlega staldra einhverjir við þjóðaröryggi enda er erfitt fyrir okkur Íslendinga, sem ekki rekum her og erum ekkert sérstaklega herská þjóð í samanburði við stærri ríki, að skilja þjóðaröryggið sem felst í geimvísindum. Saga geimvísinda er þó samtvinnuð hernaðardraumum stórveldanna.

Geimvísindin og okkar daglega líf

Þótt geimferðastofnanir erlenda ríkja virðist fjarlægar okkur Íslendingum er tæknin þegar hluti af okkar daglega lífi. Farsímar eiga til að mynda uppruna sinn að rekja til geimvísinda. Þá eru samskipti heimsins háð gervitunglum þrátt fyrir að þau fari nú meira en áður fram í gegnum sæstrengi. Þá eru gervitungl og geimferðir nýttar til rannsókna á loftlagsbreytingum og gangi sjávarfalla.

Alþjóðlega geimstöðin

Sex manns dvelja um þessar mundir í Alþjóðlegu geimstöðinni sem svífur yfir jörðinni. Tveir eru þar á vegum rússnesku geimferðaáætlunarinnar, einn frá geimferðaáætlun Evrópusambandsins og þrír frá þeirri bandarísku. Alþjóðlega geimstöðin er fjölþjóðlegt verkefni ólíkt flestum öðrum. Henni er viðhaldið af aðilum víða um heim og starfsemin í kringum hana nær allt frá Nýju-Gíneu til Japans og þaðan til geimsins.

Menning er eina leiðin til friðar

Eftir Atla Þór Fanndal / fanndal@skastrik.is

Ég hitti rithöfundinn Mazen Marouf snemma á sunnudegi á kaffihúsinu Stofunni í miðbæ Reykjavíkur. Áhugi hans á íslenskum bókmenntum vakti áhuga minn. Alla ævi hefur Mazen verið án ríkisborgararétts, búið við stríðsástand og jafnvel ofsóknir. Þrátt fyrir átakamikla ævi hefur hann þróað með sér skilyrðislausa ást og aðdáun á listum, bókmenntum og menningu. Sjáfur er ég alinn upp við Laxness, var neyddur til að lesa hann í framhaldsskóla og var lengi að átta mig á mikilvægi skrifa hans. Það sem Mazen lærði að meta á stuttum tíma tók mig mörg ár að átta mig á. Við settumst niður yfir kaffi og spjölluðum um ævi hans og átök.

„Ég fæddist í Beirút árið 1978 og bjó fyrstu ár ævi minnar í borginni,“ útskýrir Mazen. Hann segir foreldra sína lengi hafa búið í flóttamannabúðum, þar á meðal tvennum  búðum sem jafnaðar voru við jörðu. „Barnæska mín var í Beirút. Þar horfði ég upp á stríð og átök. Þú getur ímyndað þér hvað ég sá. Árið 1982 var upphafsár innrásar Ísraelsmanna.“ Hann segist enn muna eftir stríðinu. „Stríð eru sjónræn - sýnilegar hliðar innrásarinnar voru svo miklar, svo sterkar og alvarlegar að þær eru rótgrónar í huga mér. Ég var ekki nema fjögurra ára en ég man enn eftir gjörðum Ísraelsmanna.“

Vendipunkturinn

Þrátt fyrir að árið 1982 hafi verið Mazen erfitt segir hann árið 1989 hafa verið vendipunkt í lífi sínu. Mazen var þá ellefu ára gamall. „Flugskeyti sprakk fyrir framan heimili okkar. Svæðið allt í kring brann og brot úr sprengingunni fóru víða. Flugskeytið innihélt fosfór og ég endaði með brot úr því í bakinu,“ segir Mazen. Flugskeyti sem innihalda fosfór eru sérstaklega hættuleg. Logandi fosfórinn spýtist allt í kringum sprengjustaðinn og brennir það sem verður í vegi þess. Að auki eru fosfórsprengjur gjarnan hannaðar til að brenna upp allt súrefni í ákveðinni nálægð við sprengjustað. Þeir sem lifa af sprenginguna deyja því gjarnan vegna súrefnisskorts. „Atvikið breytti miklu og ég finn fyrir því þegar ég skrifa. Aftur og aftur hugsa ég til þessa atviks í mínum skrifum.“

Varð hræddari

Þrátt fyrir að hafa upplifað stríð alla sína barnæsku segir Mazen þetta atvik hafa haft mun meiri áhrif á hann en fyrri ofbeldisverk sem hann varð vitni að. „Sjáðu nú til; ég var fjögurra ára árið 1982. Ég gerði mér ekki grein fyrir alvarleika þess sem var að gerast í kringum mig. Ég brosti og hló þegar ég heyrði skot í fjarlægð eða þegar sprengjur Ísraela féllu. Við krakkarnir sáum þetta bara eins og flugelda. Við skildum ekki alvarleikann. Við hlógum og göntuðumst á meðan foreldrar okkur voru skelkaðir.“ Mazen segir ekkert eðlilegt við upplifun barns af stríðsátökum. Hann hafi þó eftir loftárásina 1989 verið meira var um sig og það hafi verið gríðarleg breyting frá því sem áður var. „Þegar þú býrð árum saman í umhverfi þar sem eru átök eykst meðvitund þín um stríðsreksturinn svo mikið. Þú verður meðvitaður um hvernig þú átt að haga þér og hvernig er ætlast til þess að þú sért. Það er ekki eðlislægt nokkrum manni að vita svo mikið um átök. Tökum sem dæmi börn í Palestínu sem þekka orðið tegund herflugvélar á hljóðinu einu saman. Þekkja jafnvel tegund skotvopna á hljóðinu sem heyrist þegar skotið er úr þeim.“

Þegar Mazen skólaði mig til

Við Mazen víkjum umræðunni að menningu á átakasvæðum. Mazen lýsir því hvernig menningin litast af átökunum. Í því samhengi ræðum við íslenska efnahagshrunið og samanburð á því og stríðsátökum. Ég, sem aldrei hef upplifað stríð í heimabyggð, segi við Mazen að ég geti ekki ímyndað mér að þetta tvennt sé að nokkru leyti eins þótt vissulega megi bera það saman. „Veistu, ég verð að segja þér svolítið. Fólk heldur að stríð og hrunið sé ekki það sama. Því er ég ósammála enda er stríð ekki annað en markaður,“ segir Mazen og bregst þannig við tilraun minni til að forðast að bera saman stríðsþjáningar og tekjutap. „Stríð á okkar tímum, og reyndar á öllum tímum, snýst um peninga,“ bætir Mazen við. Hann segir hrunið hafa verið lýðræðislegt og fjárhagslegt áfall; allavega miðað við það sem hann hafi heyrt. „Stríð eru ekki háð til að berjast fyrir lýðræði. Því er ekki náð fram með stríði. Lýðræði getur ekki byggst á andlýðræðislegum gjörðum. Þannig ganga hlutirnir einfaldlega ekki fyrir sig.“ Hann segir flesta falla í þá gryfju að telja sögur sumra mikilvægari en annarra. „Þótt umhverfi Íslendinga og hrunsins sé ekki það sama og í barnæsku minni er það samt ekki þannig að ykkar saga - persónuleg saga einstaklinga hér - sé minna mikilvæg en mín. Það er rangt að ganga út frá því að vegna þess að ég kem frá Mið-Austurlöndum hafi ég merkilegri sögu að segja en þú. Það er staðföst trú mín að allir eigi sér sögu sem er þess virði að segja. Ég held að hægt sé að ganga á hvern einasta gest kaffihússins og fá frá honum persónulega sögu sem getur átt stað í bókmenntum,“ segir Mazen og bætir við að Halldór Laxness hafi ekki skrifað um atburði sem gerðust langt utan við reynsluheim fólks á Íslandi. „Laxness fékk Nóbelsverðlaun fyrir að skrifa um nærsamfélag sitt.“

Fæðingarstaður Laxness og Steins Steinarr

Hvernig stendur á því að þú sem hefur upplifað svo mikla grimmd talar af svo skilyrðislausri aðdáun um listir? spyr ég Mazen og bæti við að hér í landi ofgnóttar, sem þó er misskipt, og friðar sé oft og tíðum talað um listafólk og rithöfunda sem bagga samfélagsins og rík krafa sé í samfélaginu um niðurskurð á fjárútlátum til menningar. Ég nefni að það sé sláandi að heyra mann með ör eftir sprengjubrot á bakinu ræða um listir eins og þær séu mikilvægur innviður samfélagsins rétt eins og löggæsla, spítalalar og dómstólar. „Ég held að Íslendingar ættu ekki að skera niður fjármagn til lista og menningar,“ segir Mazen með þeim fyrirvara að það sé ef til vill ekki hans að leggja mat á einstaka mál. Hann heldur þó áfram og segir: „Horfum aftur um öld. Skoðum árið 1913 í stað ársins 2013. Hver er þá staðan? Ísland er vissulega fátækt ríki en það er líka fæðingarstaður Halldórs Laxness og Steins Steinarr, þessara miklu menningarhetja. Umhverfið var ólíkt því sem sjá mátti víðast hvar annars staðar á þessum tíma. Í Afríku, Evrópu og Mið-Austurlöndum voru þá háð mikil stríð. Raunar var stríð alls staðar í heiminum en á sumum stöðum voru stríðin það sem við getum kallað hefðbundin stríð með öllum þeim þjáningum sem þeim fylgja og annars staðar voru þau eins konar menningarstríð. Ísland er dæmi um hið síðara. Íslendingar ná fram sínu sjálfstæði með menningu en ekki með hefðbundnum stríðsrekstri. Það gerir ykkar menningu að góðri og mikilvægri lexíu fyrir aðra. Ísland sannar að land getur náð sjálfstæði með áherslu á menningu; áherslu á tungumál menningar. Þess vegna ber ykkar menning aukið vægi. Hún er eitt fárra dæma um friðsamlega baráttu fyrir sjálfstæði.“

Menning er eina leiðin

Mazen víkur aftur að nútímanum og stöðu íslenskrar menningar í heiminum. „Allir þekkja tónlistarmenn frá Íslandi eins og Sigur Rós og Björk. Sama á við um Halldór Laxness sem er þekktur víða í Evrópu. Við þetta á að leggja rækt. Ég held að eina leiðin til að binda enda á stríð sé að ýta undir menningu. Við verðum að ýta undir mismunandi sjónarmið og kenna samskipti þeirra á milli. Það þýðir ekki að allir verði sammála.“ Það er hér sem ég átta mig á að viðtalið, sem átti að snúast um bókmenntir Mið-Austurlanda og mögulegan lærdóm sem Íslendingar geti dregið af þeim, hefur snúist við. Mazen talar af miklu dálæti um bókmenntirnar okkar - þær sömu og ég kvartaði yfir að þurfa að lesa í skóla og lærði ekki að meta fyrir mörgum árum seinna. „Íslenskar bókmenntir eru verðmætar langt umfram framlag þeirra til heimsbókmenntanna. Þær eru einstakt fyrirbæri sem ég tengi sérstaklega við. Ég er vanur umhverfi sem einkennist af deilum og ofbeldi. Ég er vanur umhverfi þar sem þú getur litið á rangan hátt í augun á einhverjum og hlotið fyrir vikið barsmíðar eða eitthvað þaðan af verra,“ segir Mazen og bætir við að íslenskar sögur sýni honum allt annað umhverfi. „Eina sameiginlega tungumálið sem við eigum er menning. Hún er það eina sem getur risið yfir tungumál og muninn okkar á milli. Ég les íslenskar bækur og nýt þeirra með sama hætti og bóka sem ég les frá Mið-Austurlöndum.“

RIFF - Lítil hátíð með stórar hugmyndir

Eftir Ragnar Trausti Ragnarsson / ragnartrausti@skastrik.is

Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Reykjavík (RIFF) hefur svo sannarlega vaxið og dafnað með árunum. Fyrsta hátíðin var haldin árið 2004 og ári seinna fékk hátíðin lunda til liðs við sig og hefur fuglinn æ síðan verið merki hátíðarinnar og verðlaunagripur – Gyllti lundinn. Margar af þeim myndum sem unnið hafa Gyllta lundann í gegnum tíðina hafa vakið mikla athygli á öðrum kvikmyndahátíðum. Í þessu samhengi mætti nefna síðustu verðlaunamynd hátíðarinnar, Beasts of the Southern Wilds í leikstjórn Benhs Zeitlin, en hún var meðal annars tilnefnd til Óskarsverðlauna sem besta mynd.

Fyrr á þessu ári var tvísýnt um hvort hátíðin fengi þá styrki sem vonir voru bundnar við. Úr því leystist þó og í ár er RIFF haldin í tíunda skiptið. Undirritaður hlakkar alltaf mikið til hátíðarinnar. Þar gefst tækifæri til að sjá það nýjasta frá leikstjórum sem gera það gott úti í hinum stóra heimi og einnig stendur áhorfendum til boða að sjá eldri myndir á stóru tjaldi en það tækifæri býðst allt of sjaldan. Það getur virst ókostur að hátíðin stendur í stuttan tíma og mikið framboð er af myndum, því þótt það sé jákvætt að margar myndir séu sýndar getur dagskráin verið yfirþyrmandi í augum sumra. Því er um að gera að taka sér tíma til að renna vel yfir hana.

Auk þess sem sýndur verður fjöldinn allur af kvikmyndum verður boðið upp á sérviðburði víðs vegar um borgina. Sem dæmi má nefna kvikmyndasýningu í stofunni heima hjá Hrafni Gunnlaugssyni en þar fá áhorfendur tækifæri til þess að sjá Óðal feðranna, sem Hrafn leikstýrði á sínum tíma. Myndin fjallar um fjölskyldu sem berst við fólksfækkun í sveitinni sinni en margir kannast eflaust vel við Svein M. Eiðsson í hlutverki hins ógeðfellda kaupamanns. Einnig má nefna að þeir sem vilja taka sér pásu frá kvikmyndaveislunni geta skapað sín eigin kvikmyndaverk því haldin verður einnar mínútu stuttmyndakeppni og allir geta tekið þátt í því.

RIFF er sannarlega góð viðbót við menningarumhverfið hér á landi en margir gætu spurt sig af hverju við þurfum kvikmyndahátíð á Íslandi. Til þess að leita svara við þeirri spurningu lagði ég leið mína í átt að Melunum, nánar tiltekið í Háskóla Íslands.

„Kvikmyndir hafa áhrif“

Í hinni virðulegu, og sumir myndu segja gömlu, aðalbyggingu Háskóla Íslands settist ég niður með Birni Ægi Norðfjörð, kvikmyndafræðingi og kennara við Íslensku- og menningardeild, til að ræða við hann um kvikmyndalistina, mikilvægi kvikmyndahátíða og RIFF í því samhengi.

Eru kvikmyndir mikilvægar?

„Það er persónubundið. Það mætti færa rök fyrir því að þær séu alls ekki mikilvægar og vægi þeirra hefur minnkað með árunum. Kvikmyndin var mikilvægasti miðillinn á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar þangað til að sjónvarpið tók við. En í dag má deila um það hvort netið sé að taka við en þar rennur þetta reyndar saman í eitt, kvikmyndir og sjónvarp,“ segir Björn.

Við höfum flest séð kvikmyndir frá Hollywood, enda varla hægt að komast hjá því, og Björn telur að einmitt þess vegna sé mikils virði að sjá myndir frá öðrum þjóðum til að við áttum okkur á möguleikum kvikmyndamiðilsins. „Kvikmyndir hafa áhrif því þær miðla hugmyndum. Bandarískar Hollywood-myndir miðla vestrænum gildum og dreifa þeim um allan heim. Það er því mikilvægt að fá mótvægi með myndum frá öðrum löndum sem segja aðrar sögur og búa yfir öðrum gildum. Ekki að gildi Hollywood-mynda séu endilega slæm heldur verður heimur okkar mjög einhæfur ef það eru einu gildin sem höfð eru að leiðarljósi. Þess vegna tel ég mikilvægt að RIFF passi sig á því að einblína ekki of mikið á Vesturlönd heldur sýni myndir frá öllum heimshornum.“

Kvikmyndahátíðir

Kvikmyndahátíðir eru haldnar víðs vegar um heiminn en fyrsta stóra hátíðin sem heiðraði kvikmyndalistina var haldin í Feneyjum árið 1932. „Kvikmyndahátíðin í Feneyjum var stofnuð á tímum fasistanna. Ekkert sérstaklega virðulegt upphaf svona í ljósi sögunnar,“ segir Björn. Það voru einmitt fastistarnir sem lögðu blessun sína yfir hátíðina á sínum tíma og áður en einræðisherrann Benito Mussolini missti völdin var meira að segja verðlaunagripur hátíðarinnar nefndur í höfuðið á honum – Mussolini-bikarinn.

Kvikmyndahátíðin í Cannes var stofnuð árið 1947, þótt hún hafi ekki farið að taka á sig endanlega mynd fyrr en nokkrum árum síðar, og er nú orðin gríðarlega þekkt. Þó að lítill hópur stærri hátíða skeri sig úr eru fjölmargar kvikmyndahátíðir haldnar um allan heim og þeim fer fjölgandi. Sumar hátíðir eru til að mynda bundnar við ákveðið þema eins og hjólreiðar (BFF: Bicycle Film Festival) eða sýna eingöngu afmarkaða tegund kvikmynda, t.d. hryllingsmyndir eða heimildarmyndir. Björn Ægir bendir á að eftir að evrópska listamyndin fór að ryðja sér rúms upp úr 1960 hafi kvikmyndahátíðum fjölgað mikið. „Kvikmyndahátíðir verða heimili mikilvægra leikstjóra sem komu í framhaldi listamyndanna, leikstjóra eins og Truffout, Fellini og Godard.“

Mér lék forvitni á að vita hvers vegna kvikmyndahátíðir væru haldnar og hvaða tilgangi þær gætu þjónað, fyrir utan hið augljósa að vera vettvangur kvikmynda frá ólíkum heimshornum. „Þær eiga sér vitaskuld sögulegar rætur en í dag eru þær sýningarstaður fjölda ólíkra kvikmynda frá öllum heiminum. Einnig geta þær verið miðstöð markaðssetningar og sölu á kvikmyndum, eins og í Cannes. Kvikmyndahátíðir gegna því margvíslegu hlutverki,“ segir Björn. Hann bendir einnig á að mikilvægt sé að halda kvikmyndahátíð hér á landi því þá fái áhorfendur tækifæri til þess að sjá úrval af kvikmyndum frá öllum heimshornum. „Ef við tökum Ísland sem dæmi þá eru í kringum 95% af þessum myndum sem sýndar eru á RIFF ekki að koma í almennar sýningar í kvikmyndahúsum hérna heima. Né verða þær fáanlegar á DVD hér á landi,“ segir Björn.

Eru áhorfendur þá að missa af einhverju ef þeir sjá ekki kvikmyndir frá öðrum heimshornum og horfa bara á myndir frá Hollywood?

Björn er fljótur að svara þessari spurningu. „Ég tel það mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir því að Hollywood-formið er mjög afmarkað form sem nýtir sér ákveðna möguleika kvikmyndarinnar og aðra ekki og þá er hætta á því að fólk geri sér mjög afmarkaðar hugmyndir um hvað kvikmyndir eru og hvaða möguleikum þær búa yfir. Þær myndir sem sýndar eru á RIFF ættu að opna augu fólks fyrir möguleikum kvikmyndarinnar.“ Björn nefnir einnig að honum finnist í raun undarlegt að það þurfi að halda sérstaka kvikmyndahátíð hér á landi svo hægt sé að sjá fjölbreytt úrval kvikmynda. „Það er mjög einhæft framboð af kvikmyndum hér á landi alla jafna, þó svo að dagskrá Bíó Paradísar og Kvikmyndasafns Íslands sé auðvitað ákveðin undantekning.“

Góða veislu gjöra skal

RIFF hefur ákveðið sérkenni eins og svo margar aðrar kvikmyndahátíðir en hún leggur mikla áherslu á umhverfismál. Yfirleitt eru sýndar nokkrar myndir sem fjalla um það málefni og í ár verður haldið sérstakt málþing um loftslagsbreytingar. Þó að þetta sé helsta sérkenni RIFF setja aðrir þættir einnig svip sinn á hátíðina. Til þess að forvitnast betur um þá og annað í tengslum við RIFF mælti ég mér mót við Atla Bollason, framleiðanda hátíðarinnar.

Atli hefur verið viðriðinn RIFF síðan árið 2005 og þekkir því hátíðina ansi vel. Hann telur að það sem einkenni RIFF sé mjög framsækin dagskrá og nánd við aðstandendur myndanna. „Áhorfendur kunna að meta þessa nánd. Hér getur maður tekið í spaðann á Jim Jarmusch eða Costa-Gavras á meðan að í Cannes eða Toronto getur þú gleymt því. Svo leggjum við áherslu á að þetta sé ekki bara bíó. Við erum með til dæmis kvikmyndatónleika, bíó í helli og við munum hljóðsetja Nýtt Líf með leikurum sem verða á sýningunni,“ segir Atli.

Þrír heiðursgestir hljóta verðlaun í ár fyrir framúrskarandi listræna sýn, Svíinn Lukas Moodysson, Frakkinn Laurent Cantet og Bandaríkjamaðurinn James Gray. „Lukas Moodysson er mjög þekktur hérna heima. Svo er það Laurent Cantet sem vann Gullpálmann í Cannes árið 2008 fyrir The Class og James Gray sem hefur unnið mikið með Joaquin Phoenix. Við höfum oft verið að heiðra fólk fyrir ævistarf sitt. Í ár ákváðum við að heiðra þrjá leikstjóra fyrir framúrskarandi listræna sýn. Þetta eru allt menn sem hafa verið vinsælir frá upphafi og okkur finnst þetta vera góður þverskurður af ákveðnum kvikmyndahöfundum sem eru inni núna,“ segir Atli.

Atli bendir á að þó að í ár sé afmælishátíð verði engar stórar áherslubreytingar. „Við höfum í gegnum árin slegið ákveðinn tón og við erum ekkert að breyta honum frá ári til árs. Umhverfismál eru eitthvað sem við höfum alltaf sýnt áhuga og svo er alltaf eitt land sem er í öndvegissæti ár hvert. Nú verður það Grikkland.“ Af hverju Grikkland? „Grískar myndir hafa hlotið mikla athygli undanfarin ár og athyglisvert að sjá kvikmyndir sem eru að koma frá landi sem á erfitt efnahagslega. Það verður til dæmis haldið málþing um það hvernig gera eigi kvikmyndir í kreppu og í því samhengi munum við bera saman Ísland og Grikkland.“

Spurður út í af hverju hann telji RIFF vera mikilvæga hátíð á Íslandi svarar Atli að hann telji lífsnauðsynlegt að sýnt sé úrval kvikmynda hvaðanæva að úr heiminum hér á landi, bæði til að sjá nýja menningarheima og einnig til að kynnast nýrri nálgun í kvikmyndagerð. „Kvikmyndahátíðaheimurinn er allt annar heimur og ég held að það skipti máli að fá hingað til lands fólk sem er að starfa við kvikmyndagerð annars staðar til að mynda sambönd og kynnast landinu. Næstu ár er ætlunin að styrkja þann þátt hátíðarinnar sem snýr að tengslamyndun og samframleiðslu.“

Björn sagðist hafa áhyggjur af því að hátíðin legði of mikla áherslu á að sýna myndir frá Vesturlöndum og að of mikið framboð væri af myndum en eins og áður var nefnt finnst sumum dagskráin vera yfirþyrmandi. Ég spyr Atla út í þessa gagnrýni og hann er fljótur að svara. „Ég tel að 30% af dagskránni séu myndir utan Evrópu. Hvað varðar fjölda mynda þá er ekki einfalt að draga úr fjöldanum, því þetta snýst um hagkvæmni í rekstri. Við höfum þó engu að síður tekið skrefið í þá átt,“ segir Atli og bendir á að færri myndir séu sýndar í ár en verið hefur.

Sumar myndir hrista upp í fólki

Það gleður víst marga grjótharða kvikmyndaunnendur að í ár verða nokkrar myndir sýndar á filmu. „Já, það verða myndir sýndar á filmu en aðallega þessar gömlu myndir leikstjóranna sem við erum að heiðra. Annars hefur það verið ótrúlegt að fylgjast með því hvað filmum hefur fækkað hratt. Það er ódýrara að flytja myndir inn sem eru á stafrænu formi en sýningarbúnaðurinn er mjög dýr. Mér finnst bíóhúsin full fljót að leggja niður filmuvélarnar,“ segir Atli og undirritaður gæti ekki verið meira sammála.

Það er ekki hægt að segja skilið við kvikmyndaspekúlant eins og Atla án þess að spyrja hann út í mikilvægi kvikmynda. Ég legg því fyrir hann stóru spurninguna.

Telur þú kvikmyndir vera mannbætandi?

Atli tekur sér smá umhugsunartíma en svarar svo hiklaust. „Já, ég tel það. Ég er á þeirri skoðun að kvikmyndir séu æðsta listformið því það þættir saman svo mörg önnur listform, t.d. bókmenntir, myndmiðlun og tónlist. Ég held að kvikmyndin geti haft bein áhrif. Þær fara fram hjá huganum í einhverjum skilningi. Einmitt þess vegna er slagkraftur í þeim. Við leggjum áherslu á það að sýna myndir sem fá þig til að stoppa við og hugsa hlutina upp á nýtt. Maður finnur það á hverju ári þegar maður hlustar á fólk eftir sýningar að sumar myndir hafa hrist upp í fólki.“

Nokkrar áhugaverðar myndir á RIFF

Opnunarmynd RIFF er This is Sanlitun eftir Róbert Inga Douglas. Myndin var heimsfrumsýnd 10. september síðastliðinn á kvikmyndahátíðinni í Toronto. Á heimasíðu RIFF segir að myndin sé grínmynd sem gerist í Kína (í Sanlitun-hverfinu í Peking). Hún fjallar um Gary sem er staddur í Peking og ætlar að meika það en eftir að honum mistekst að vekja hrifningu kínverskra fjárfesta fer hann að kenna ensku. Raunverulegar ástæður fyrir dvölinni verða ljósar þegar sonur hans og fyrrverandi eiginkona koma til sögunnar.

Söguþráðurinn, eins og hann er kynntur í stiklunni fyrir myndina, minnir óneitanlega á fyrstu kvikmynd Róberts Inga, Íslenska drauminn, sem gekk mjög vel í kvikmyndahúsum hér á landi. Sú mynd fjallar einmitt líka um mann sem er að reyna að meika það en á mjög erfitt uppdráttar. Mörgum þótti Íslenski draumurinn vera ferskur andblær inn í kvikmyndaumhverfið hér á landi þar sem hún var öll tekin á litlar, ódýrar tökuvélar og aðalsöguhetjan var ekki þekkt íslensk stórstjarna.

Kvikmyndir heiðursgestanna munu líklega vekja athygli. Lukas Moodysson kemur með myndina Vi är bäst! (Við erum bestar!) sem er glæný og var nýlega frumsýnd á Feneyjahátíðinni. Myndin fjallar um unglingsstelpur sem stofna pönkhljómsveit í Svíþjóð árið 1982. Laurent Cantet mætir með Foxfire: Confessions of a Girl Gang sem er fyrsta myndin hans á ensku og byggir á samnefndri metsölubók eftir Joyce Carol Oates. Myndin fjallar um nokkrar stelpur sem reyna að lifa eftir eigin lögum og reglum í New York árið 1953. Síðast en ekki síst verður sýnd myndin The Immigrant eftir James Gray en hún fjallar um pólskar systur sem koma til New York árið 1920 og lenda í ýmsum hremmingum.

Stuttmyndin Hvalfjörður eftir Arnar Guðmundsson verður frumsýnd á RIFF 30. september en hún er fyrsta íslenska kvikmyndaverkið sem vinnur til verðlauna á kvikmyndahátíðinni í Cannes. Myndin segir frá samskiptum tveggja bræðra sem búa í Hvalfirði ásamt foreldrum sínum og fylgst er með lífi fjölskyldunnar með augum yngri bróðurins. Óvæntir atburðir gerast sem eiga eftir að setja mark sitt á líf þeirra bræðra.

Önnur íslensk mynd sem vert er að nefna er heimildarmyndin Aska eftir Herbert Sveinbjörnsson. Hún hlaut aðalverðlaunin á heimildarmyndahátíðinni Skjaldborg á þessu ári og fjallar um afleiðingar eldgosanna í Eyjafjallajökli (árið 2010) og í Grímsvötnum (árið 2011). Sögð er saga þriggja fjölskyldna sem búa við hlið jökulsins og hvernig þær takast á við áhrif eldhræringanna og hinna miklu öskuskýja sem fylgdu í kjölfarið. Þessi sama aska birtist í forsíðufyrirsögnum víða um heim þegar hún leiddi til lokunar á lofthelgi í Evrópu og olli röskun á flugferðum um allan heim.

Á hátíðinni verður Norðurlandafrumsýning á kvikmyndinni La vie d´Adèle (Líf Adele) í leikstjórn Abdellatifs Kechiche. Sú mynd hlaut Gullpálmann í ár og verður frumsýnd á lokadegi RIFF, 6. október. Myndin fjallar um tvær ungar samkynhneigðar stúlkur og samband þeirra sem er á köflum mjög brösótt. Myndin vakti mikið umtal vegna þess að mörgum þótti kynlífsatriðin í myndinni full gróf og haft var eftir stjörnum myndarinnar, þeim Leu Seydoux and Adele Exarchopoulos, að þær myndu aldrei aftur starfa með leikstjóranum þar sem kynlífsatriðin hefðu tekið mjög á sálarlíf þeirra.

Hátíð hugmynda

Ég tel að það sé mikilvægt fyrir flesta að sjá fjölbreytt úrval kvikmynda frá öllum heiminum. Í samtölum við Björn Ægi Norðfjörð og Atla Bollason um RIFF kom fram að kvikmyndir snúast um að miðla ólíkum hugmyndum og áhorfendur skipta þar miklu máli, því án áhorfenda væri lítið vit í miðlinum. Mín persónulega reynsla er sú að kvikmyndir geta gefið af sér til áhorfenda. Þær geta gefið okkur frí frá amstri hversdagsins og veitt okkur aðra sýn á heiminn; opnað augu okkar og sett hlutina í samhengi. Þær spegla samtímann en geta líka flutt okkur aftur til fortíðar og jafnvel til framtíðar. Í meðförum hæfileikaríkra kvikmyndagerðarmanna geta hinar ólíklegustu hugmyndir birst okkur ljóslifandi á hvíta tjaldinu. Kvikmyndahátíð eins og RIFF er því í raun hátíð hugmynda.

Table of Contents

leiðari / Sjálfala

Bókhald stjórmálamanna enn á huldu

Fjármálaeftirlitið enn að Dróma

Hagstofan má vita allt um skuldirnar þínar

Rússar segja saríngasið frá uppreisnarmönnum

Fimmta stóra skotárásin í Bandaríkjunum á árinu

Fréttavikan / Innlent

Fréttavikan / Erlent

Hvers vegna könnum við geiminn?

Menning er eina leiðin til friðar

RIFF – Lítil hátíð með stórar hugmyndir