Skástrik

02. tölublað

01. Árgangur

Útgefandi:

Ugginn miðlun ehf.

Skástrik

www.skastrik.is

ISSN - 2298-3244-02

Alvöru fólk með alvöru vinnu

eftir Atla Þór Fanndal

Smásálir og frímerkjasafnarar eru máttarstólpar samfélagsins, ekki heimspekingar eða gáfumenni, segir forstjóri útklökunarstöðvarinnar í bók Aldous Huxley, Veröld ný og góð. Bókin, sem er afar hnyttin og auðlesin, er án nokkurs vafa uppáhaldsbókin mín. Ég les hana árlega, stundum tvisvar, og þykir íslenska þýðingin skemmtilegri en enska útgáfan. Sagan lýsir samfélagi sem er algjörlega gersneytt menningu, það er annars konar menningu en talist getur nytsamleg framleiðslutækjum og auðsköpun.

Aðeins nytsamlega menningu fyrir alvöru alfa, beta og delta, meira að segja fyrir alvöru gamma. Ekkert dútl, ekkert rugl og engin áskorun, aðeins hamingja, tilgangur og heilagur Ford. Hvaða tilgang hefur jú menning sem ekki er markaður fyrir? Huxley teiknar upp samfélag skylduagðara smáborgara sem hræðast ekkert meira en áskorun og gagnrýna hugsun. Ritskoðun í þessu samfélagi er algjörlega óþörf, því hver nennir að hefta smáborgarann? Hvað hefur hann að segja sem er nægilega spennandi til að þagga?

Í öðru tölublaði Skástriks er fjallað um listamannalaun; afar umdeild útgjöld sem reglulega er rifist um. Ef ég vissi ekki betur teldi ég, miðað við lætin, að kostnaður vegna listamannalauna hlypi á tugum milljarða og að fórnarkostnaðurinn væri allavega nokkrir Landspítalar. Listamannalaunin eru 500 milljónir króna á ári. Til samanburðar má nefna að kostnaður vegna aðstoðarmanna ráðherra er 162 milljónir. Aðstoðarmennirnir eru þrettán en 240 einstaklingar og verkefni fá úthlutað listamannalaunum í ár.

Punkturinn yfir i-ið er svo að í heilalausu og gerilsneyddu samfélagi Huxleys er Ísland það allra versta. Ömurlegur útnári lengst úti í rassgati. Algjörlega laus við menningu, jafnvel þá nytsamlegu. Þangað er enginn sendur nema til vinnu. Það skyldi þó ekki vera eitthvað annað sem gerir eyju í Norður-Atlantshafi eftirsóknarverðan stað til að búa á.

Njótið Skástriks.

Frestun fjárlaga tefur samningagerð

- Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is

Frestun fjárlagafrumvarps og óljós skilaboð setja strik í reikninginn við gerð kjarasamninga ef marka má þá forsvarsmenn verkalýðsfélaga sem Skástrik ræddi við. Almennt losna kjarasamningar í lok október en enn virðist ekki komin skýr mynd á kröfugerð samtaka launamanna. Þá hafa yfirlýsingar þingmanna stjórnarmeirihlutans um væntanlegan niðurskurð hjá hinu opinbera, kerfisbreytingar og einföldun skattkerfisins aukið óvissu mála að mati viðmælenda. Enn fremur virðast skattbreytingar sumarþings hafa hleypt illu blóði í samtök launafólks.

Hver verður efnahagsstjórnin?

„Það liggur ekki fyrir fjárlagafrumvarp með tekju- eða kostnaðarliðum. Í þessu umhverfi erum við líka í þeirri stöðu að hér er skipuð sparnaðarnefnd á vegum ríkisstjórnarinnar sem á að skila af sér með haustinu. Þinginu var frestað um einn mánuð. Þetta mun allt seinka ferli samninga sem því nemur,“ segir Sigurður Bessason, formaður Eflingar, aðspurður um stöðu mála. Alþýðusamband Íslands fer með samningagerð fyrir hönd Eflingar. Persónulega segist Sigurður þeirrar skoðunar að gera verði samning til skamms tíma. „Þann tíma mætti nota til að skoða þær forsendur sem lengri kjarasamningur gæti byggt á.“

Atvinnulífið klárt

„Meginviðfangsefni kjarasamninganna framundan er að stuðla að bættum starfsskilyrðum atvinnulífsins þannig að það geti vaxið og staðið sig í samkeppni við erlenda keppinauta,“ skrifar Þorsteinn Víglundsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, á vef samtakanna síðastliðinn fimmtudag. „Samningsaðilar geta stuðlað að því að störfum fjölgi, verðbólga hjaðni, vextir lækki og kaupmáttur atvinnutekna heimilanna  aukist. Til að það takist þarf skýra framtíðarsýn og samræmda afstöðu samtaka aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda.“ Af skrifum Samtaka atvinnulífsins má draga þá ályktun að þar á bæ sé vilji til langtímasamninga. „Spurningin er hins vegar hvort unnt sé að skapa víðtæka samstöðu aðila á vinnumarkaði og stjórnvalda um langtímahagsmuni heimilanna eða hvort skammtímasjónarmið verði ríkjandi með kjaraátökum og meðfylgjandi tjóni fyrir alla þegar fram í sækir,“ segir í grein Þorsteins.

Samtök atvinnulífsins virðast þó ekki í sama vanda og samtök launafólks þegar kemur að því að móta eigin kröfugerð: „Meðal mikilvægustu þáttanna er hagstætt skattalegt umhverfi, efnahagslegur stöðugleiki, lág verðbólga og lágir vextir. Störfum mun ekki fjölga á Íslandi nema umsvif í atvinnulífinu aukist. Án aukinna fjárfestinga úreldast tæki og tól, nýsköpun verður takmörkuð og Íslendingar dragast hratt aftur úr öðrum þjóðum.“

Formlegt samstarf hafið

Aðilar vinnumarkaðsins funduðu með stjórnvöldum á miðvikudag. Sá fundur markaði upphaf formlegs samningaumleitanaferlis en að öðru leyti virðist allt afar stutt á veg komið. Hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja fengust þær upplýsingar að nokkur aðildarfélög hafi þegar hafið vinnu við kröfugerð vegna væntanlegrar vinnu við gerð samninga. Hins vegar losni samningar ríkisstarfsmanna ekki fyrr en í byrjun næsta árs og því sé þeirra vinna komin styttra á leið.

Haft var eftir Bjarna Benediktssyni fjármálaráðherra í Morgunblaðinu síðastliðinn fimmtudag að stilla yrði kröfum samninga í hóf og í samræmi við þá kröfu sem er uppi hverju sinni. Einnig hefur Morgunblaðið eftir Bjarna að mikilvægt sé að einbeita sér að bættum vinnubrögðum við gerð kjarasamninga og þar ætli stjórnvöld að leggja sitt af mörkum.

Þá hefur blaðið eftir formanni Alþýðusambands Íslands, Gylfa Arnbjörnssyni, að samningurinn hafi verið almenns eðlis og ekki hafi verið farið efnislega í kröfugerð. „Við erum ekkert óvön því að stjórnmálamenn tali um samstarf og samráð og mikilvægi þess að treysta stöðugleika og ná tökum á þróun efnahagsmála en það eru hins vegar gjörðir sem hafa áhrif á kjör og afkomu fólks,“ segir Gylfi.

Hvað eru listamannalaunin?

- Aðalsteinn Kjartansson

adalsteinn@skastrik.is

Í hvert einasta sinn sem rætt er um fjárlög vaknar umræðan um listamannalaun. Misskilnings virðist gæta hjá mörgum um þetta fyrirbæri en listamannalaun eru ekki það sama og heiðurslaun listamanna. Þegar talað er um listamannalaun er átt við starfslaun listamanna sem greidd eru úr sex mismunandi sjóðum árlega. Einingin sem miðað er við eru mánaðarlaun og listamennirnir fá úthlutað ákveðið mörgum mánaðareiningum, allt frá einum mánuði upp í 24.

Skástrik kannaði úthlutun listamannalauna fyrir árið 2013. Samkvæmt samantekt sem stjórn listamannalauna tók saman fengu 239 einstaklingar og samstarfsverkefni úthlutun í ár. Þar af fengu 22 einstaklingar og hópar úthlutað úr fleiri en einum sjóði. Þessir 22 aðilar fengu samtals greidda 197 mánuði, hver um sig úr tveimur mismunandi sjóðum. Enginn fékk úr fleiri en tveimur sjóðum og enginn fékk fleiri en fimmtán mánuði greidda. Flestir fengu sex mánuði samtals.

Minna en verslunarfólk fær

Listamannalaun nýtast í nokkuð mismunandi verkefni en launasjóðirnir sem greiða þessi laun eru fyrir myndlistarmenn, rithöfunda, sviðslistafólk, hönnuði, tónlistarflytjendur og tónskáld. Langflestir styrkjanna fara þó til tveggja hópa: myndlistarmanna og rithöfunda. Launasjóður myndlistarmanna greiðir út laun til 65 aðila eða samstarfsverkefna og launasjóður rithöfunda til 74 en samtals eru það 58 prósent allra þeirra sem fengu listamannalaun árið 2013.

Lög um listamannalaun voru endurskoðuð árið 2009. Þá var mánuðum til ráðstöfunar fjölgað um 400 frá því sem áður var og mánaðarlaunin hækkuð. Samkvæmt fjárlögum í ár er gert ráð fyrir að um 500 milljónir fari í listamannalaun. Mánaðargreiðslur listamannalauna eru ákveðnar í fjárlögum hvers árs og samkvæmt fjárlögum 2013 eru þau 301.857 krónur á mánuði. Til samanburðar er sú upphæð um 66 þúsund krónum lægri en meðaltal heildarlauna starfsfólks í þjónustu-, sölu- og afgreiðslustörfum. Sá hópur er lægst launaði hópurinn sem Hagstofan kannar árlega og er að jafnaði með 367 þúsund krónur á mánuði í heildarlaun.

Getur skipt sköpum

Í greinargerð með frumvarpi þeirra laga sem nú eru í gildi um listamannalaun segir að tilgangur launanna sé að skapa listamönnum færi á að helga sig listinni, þó ekki sé nema tímabundið. Tekin eru dæmi um rithöfunda og því lýst að starfslaun þeirra hafi lagt grunn að þeim árangri sem íslenskir rithöfundar hafa náð á heimsvísu. Samkvæmt athugun Rithöfundasambands Íslands, sem í er vitnað í greinargerðinni, segir að rithöfundur sem selur 1.000 eintök af bók sinni geti átt von á að fá í kringum 625 þúsund krónur í höfundarlaun. Sambandið segir það taka að jafnaði tvö ár að skrifa skáldsögu en það þýðir rúmlega 300 þúsund krónur í árslaun. „Í flestum tilvikum eru tekjumöguleikar takmarkaðir og því hafa starfslaun listamanna skipt sköpum fyrir mjög marga þeirra og ekki síst fyrir þróun og eflingu listgreinanna,“ segir í greinargerðinni.

Hvers virði eru launin?

Meðal þeirra sem geta fengið úthlutað listamannalaunum eru danshöfundar og dansarar. „Kreppan setti mark sitt á danssenuna eins og alls staðar á Íslandi og þá voru þessir verkefnatengdu styrkir (listamannalaun) það sem hélt grasrótinni á lífi,“ segir Sigríður Soffía Níelsdóttir dansari. Hún segir enn fremur tilkomu Listaháskóla Íslands hafa styrkt grasrótina í íslensku danslífi. Íslenskir dansarar hafa lengi vel þurft að leita út fyrir landsteinana til að sækja sér háskólamenntun í greininni en það er ekki fyrr en nýlega sem Listaháskóli Íslands hóf að útskrifa dansara. Enn sé þó erfitt að fá atvinnu sem dansari hér á landi og tækifærin frekar til staðar erlendis. Sigríður bendir til dæmis á að enginn dansflokkur sé starfandi hér á landi fyrir klassískt menntaða ballettdansara; aðeins einn tíu manna nútímadansflokkur. Starfsvettvangurinn sé því fyrst og fremst erlendis. Hún telur listamannalaunin hins vegar gefa þessum einstaklingum tækifæri til að koma til Íslands og vinna að dansverkefnum og um leið auðga menningarlífið. „Það er því að þakka að fólk getur komið einn eða tvo mánuði á ári til Íslands, unnið eitt verkefni, komið með strauma og stefnur erlendis frá til Íslands,“ segir hún.

Sigríður Soffía hefur sjálf fengið listamannalaun og segir þau hafa gefið sér færi á að einbeita sér að listsköpun í þá mánuði sem hún fékk greiðslur. Meðal verkefna sem listamannalaunin hennar hafa gert möguleg er sýningin „Skrattinn í sauðaleggnum“ sem sýnd verður í Þjóðleikhúsinu í apríl á næsta ári. Verkefnið er styrkt af launasjóði sviðslistamanna og Evrópu unga fólksins, sem gerir aðstandendum sýningarinnar kleift að vera á launum á meðan unnið er að uppsetningunni. Hún segir fjármagnið nýtast vel og að með því geti hún ráðið fleiri til starfa. „Fái verk fjármögnun eins og „Skrattinn í Sauðaleggnum“ ræð ég fjölda fólks í framhaldinu til vinnu; grafískan hönnuð, ljósmyndara í kynningarefni, sviðsmenn, dansara, leikara, sviðsmyndahönnuð, tónlistarmenn, fólk í miðasölu og svo framvegis. Boltinn rúllar svo sannarlega í framhaldinu,“ segir hún.

Tónlistin hefði ekki orðið til

Tónlistarmaðurinn Samúel Jón Samúelsson er einn þeirra sem fékk listamannalaun í ár til að skapa og flytja tónlist. Hann segir starfslaunin hafa veitt sér tækifæri til að búa til tónlist sem annars hefði ekki orðið til. „Þetta gerði mér kleift að einbeita mér að því sem ég er að gera án þess að þurfa að vera í öllu harkinu í kringum það. Ég gat einbeitt mér að því að semja músíkina sem ég er að vinna í þessa dagana,“ segir hann.

Samúel hlaut laun úr tveimur mismunandi sjóðum; launasjóði tónlistarflytjenda og launasjóði tónskálda. Hann fékk því bæði tækifæri til að semja tónlist og spila hana. „Sú tónlist sem ég hef verið að gefa út undanfarin ár hefur orðið til fyrir tilstuðlan starfslauna,“ segir Samúel um gildi listamannalaunanna fyrir sig og bætir við: „Sennilega hefði ég ekki komið síðustu þremur plötum út; sú músík hefði sennilega ekki orðið til hefði ég ekki fengið tækifæri til að gera hana.“

Megum búast við miklum niðurskurði

- Aðalsteinn Kjartansson

adalsteinn@skastrik.is

Ljóst er að niðurskurðurinn sem fram undan er í ríkisfjármálum verður blóðugur. Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur gefið til kynna að allt sé undir þegar kemur að niðurskurðinum. Sérstakur hagræðingarhópur var skipaður undir stjórn Ásmundar Einars Daðasonar, þingmanns Framsóknarflokksins, en í hópnum sitja auk hans Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar og Guðlaugur Þór Þórðarson og Unnur Brá Konráðsdóttir, þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Hópurinn hefur í sumar unnið að tillögum um hvar skera megi niður í ríkisrekstrinum til að reyna að loka gríðarstóru gati sem hefur verið á fjárlögum.

Undir stjórn Sigmundar og Bjarna

Í tilkynningu frá ríkisstjórninni vegna skipunar hagræðingarhópsins, sem send var út í júlí, segir að tillögur hópsins eigi að ganga út á að ekki verði skorið niður flatt í öllum málaflokkum heldur að lagðar verði til einstakar aðgerðir. „Spyrja þarf spurninga eins og hver er tilgangurinn með verkefninu, hver er þörfin fyrir það, hverjir njóta ávinningsins o.s.frv.,“ segir í tilkynningunni. Tveggja manna ráðherranefnd hefur umsjón með hagræðingarhópnum en hana skipa þeir Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra og Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra.

Athygli hefur vakið að á sama tíma og Sigmundur og Bjarni segja allt vera undir í niðurskurðinum hafa þeir útilokað nokkrar tekjuleiðir. Sem dæmi má nefna að ákveðið var að framlengja ekki auðlegðarskatt sem rennur út á næsta ári. Samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðuneytinu er gert ráð fyrir 8,75 milljörðum króna í tekjur vegna auðlegðarskatts á þessu ári. Því virðist alls ekki allt vera undir þegar kemur að tekjuhliðinni. Þó er rétt að taka fram að alls er óvíst hvort skatturinn hefði verið framlengdur ef vinstristjórnin hefði verið endurkjörin. Flokksmenn Samfylkingarinnar voru alls ekki sammála um það atriði.

Mikið niðurskurðarfrumvarp

Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, er lykilkona þegar kemur að fjárlögum ríkisins en hún stýrir fjárlaganefnd og situr einnig í hagræðingarhópnum. Vigdís hefur tjáð sig opinskátt um ýmsar leiðir sem hún telur færar í niðurskurði. Sem dæmi má nefna að hefur hún sagt byggingu nýs Landspítala mega missa sín auk fjárveitinga til byggingar Húss íslenskra fræða. Þá hafa ummæli Vigdísar um útgjöld til þróunarmála vakið athygli en hún hefur kallað þau gæluverkefni ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna.

Vigdís segist ánægð með þá vinnu sem er í gangi við fjárlög komandi árs með tilkomu hagræðingarhópsins. Vinna hópsins er ný nálgun á undirbúning fjárlagavinnunar en hún segir hópinn skila hugmyndum að hagræðingu til framtíðar en ekki bara til eins árs. „Ég er mjög hrifin af því að þessi hópur hafi verið settur á fót. Við erum að skoða allt sviðið og betur sjá augu en auga í sparnaði,“ segir hún. En eigum við að búast við niðurskurðarfrumvarpi? „Það má vel vera að þetta verði mikið niðurskurðarfrumvarp, fjárlagafrumvarpið sjálft, en tekjuöflunarfrumvarpið er ekki síður mikilvægt, að sjá hvar á að afla teknanna,“ segir hún og bætir við: „Ég held að við sjáum breytingar á milli ára. Það er ný ríkisstjórn tekin við, með aðra sýn á rekstur landsins heldur en vinstriflokkarnir gömlu voru. Ég held að við séum að fara að sjá miklar breytingar.“

Ekkert gefið upp

Fréttir hafa reglulega borist af hagræðingarhópnum allt frá því að hann tók til starfa undir lok sumars. Ekkert hefur hins vegar verið upplýst um hvar hópurinn ætlar í raun að leggja til að skorið verði niður. Getgátur hafa verið uppi um allt að 40 prósenta niðurskurð í framlögum til kvikmyndagerðar, niðurskurð á fjárframlögum til Ríkisútvarpsins (sem er fjármagnað með nefskatti) og fækkun ríkisstarfsmanna, svo dæmi séu tekin. Hópurinn hefur sjálfur ekki gefið neitt upp um þetta og sagðist Guðlaugur Þór til að mynda koma af fjöllum þegar hann var spurður út í frétt Morgunblaðsins um niðurskurð til kvikmyndagerðar í vikunni.

Gengur vel

Ásmundur Einar Daðason, sem leiðir hópinn, segist lítið geta tjáð sig um vinnuna sem þar hefur farið fram. „Þetta gengur bara vel,“ segir hann í samtali við Skástrik. Hann vill ekki segja til um hvort hópurinn sé búinn að finna margar leiðir til hagræðingar í ríkisrekstrinum. „Ég held að það væri bara óeðlilegt að gefa upp einhvern fjölda eða slíkt. Þetta er bara, eins og ég segi, á góðu skriði og við höfum verið að skoða mjög marga málaflokka og vinnan gengur vel. Að setja einhverja tölu nákvæmlega á tillögur; ég held að það sé ekki á því stigi eins og er.“

Ásmundur segir þó ljóst að hagræðingar sé þörf. „Það náttúrlega blasir við að ríkissjóður er rekinn með tugmilljarða halla og það blasir líka við að á næstu árum og áratugum þurfum við að veita auknu fjármagni til velferðarkerfisins vegna þess að aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast,“ segir hann og bætir við: „Við þurfum að finna þá fjármuni einhvers staðar annars staðar ásamt því að vinna upp halla ríkissjóðs. Eina leiðin til þess að gera það er að ríkið, á öllum sviðum, fái meira fyrir hverja krónu sem það veitir til allra verkefna.“

„Ég er mjög sáttur“

- Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is

„Ég er mjög sáttur við hvernig þetta hefur gengið,“ svarar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson aðspurður hvernig hann telji sjálfur að hann hafi staðið sig hingað til í starfi forsætisráðherra. „Ég er sáttur vegna þess að þær áætlanir sem við gerðum í upphafi um framgang mála hafa gengið eftir.“

Starf forsætisráðherra er fjölbreytt og á Sigmundi má greina að það hafi komið honum á óvart hversu víðtækt það er. Hann segist sjá nú að ýmislegt í starfinu sé ómögulegt að sjá fyrir. „Dagarnir eru mjög fljótir að fyllast langt fram í tímann, þannig að ég hef ekki náð að sinna öllum þeim hlutum sem ég hefði helst viljað sinna. Maður hefði helst viljað hafa haft meiri tíma til að hitta og tala við fólk. Megnið af deginum fer nú oft í fundi en þegar maður er kominn í þetta starf þá eru margir sem vilja hitta mann og fara yfir málin. Maður nær því varla að hafa undan jafnvel þótt dagurinn sé allur lagður undir.“ Sigmundur segist fyrst um sinn hafa haft nokkrar áhyggjur af þessari löngu bið fólks eftir að fá fund með honum. „Svo fór maður að velta fyrir sér að þegar maður þarf að fá tíma hjá sérfræðilækni þá getur maður þurft að bíða vikum og mánuðum saman. Kannski er ekkert við því að gera fyrir forsætisráðherra að það sé stundum svolítil bið eftir fundum með honum.“

Staðalímyndir út í veður og vind

Embættismenn hafa oftar en ekki nokkuð neikvæða ímynd. Í hugum sumra virðist vanhæfni, sljóleiki og íhaldssemi eiga nokkurs konar lögheimili meðal andlitslausra aðila innan embættismannakerfisins. Nýr forsætisráðherra kemur sérstaklega inn á þetta og á honum má greina að kvikir og snarpir embættismenn forsætisráðuneytisins hafi komið honum skemmtilega á óvart. Á ánægjumælingum meðal opinberra starfsmanna má svo greina að ráðherrann sjálfur virðist sömuleiðis hafa komið embættismönnum innan eigin ráðuneytis skemmtilega á óvart. „Maður hefur áhyggjur þegar maður hefur nýtt starf í pólitíkinni, eins og ég hafði reyndar áhyggjur af þegar ég var að byrja yfir höfuð, að þó maður sé með góðar hugmyndir og sé sannfærður um að hægt sé að framkvæma þær hratt og vel, þá reka menn sig á ýmsar hindranir. Hérna í ráðuneytinu hafa hins vegar ekki verið slíkar hindranir. Með öðrum orðum, mér hefur þótt mjög skemmtilegt að upplifa hvað embættismennirnir hafa verið öflugir í því að keyra málin áfram. Ég myndi segja að það hafi verið talsverður léttir að upplifa það,“ segir Sigmundur. „Þessi mynd sem menn hafa stundum af embættismannakerfinu kann einhvers staðar að vera rétt. Hins vegar í þessu ráðuneyti gengur þetta mjög vel og það er góður starfsandi hérna.“

Kjarasamningar fram undan

Orð forsætisráðherra um hina ljúfu embættismenn er áhugavert að skoða í ljósi kjarasamninga sem eru fram undan. Á miðvikudag, sama dag og viðtalið var tekið, hófst samráðsvinna aðila vinnumarkaðsins og yfirvalda með formlegum hætti. „Sá fundur gekk mjög vel. Hann var ekkert mjög langur og var raunar aðeins til að heyra grundvallarafstöðu fulltrúa hinna ólíku samtaka,“ segir Sigmundur. Hann nefnir vilja allra aðila til að koma að þjóðarsátt á vinnumarkaði. Á fundinn hafi allir aðilar mætt með það markmið. Forsætisráðherra virðist þó telja hugtakið nokkuð laskað en í framhjáhlaupi segir hann: „Við verðum kannski að finna nýtt orð yfir þetta en við getum notað þetta sem viðmiðun í bili.“ Svar við því hvort náðst geti þjóðarsátt um úreldingu hugtaksins verður að bíða betri tíma. „Þetta verður unnið með þeim hætti að stjórnvöld verða ekki beinn aðili að samningunum. Þeir sem eru að semja munu verða í mjög nánum tengslum við sérstakan stýrihóp sem við setjum upp hérna í stjórnsýslunni með fulltrúum ráðuneytanna. Þeir upplýsa um hvernig samningar ganga og vonandi gefa til kynna með hvaða hætti stjórnvöld geta liðkað til fyrir samningum.“

Framtíðarsýnin er fyrirsjáanleiki

Sigmundur bindur miklar vonir við fjárlög næsta árs. „Fjárlögin verða kynnt í október og vonandi munu þau hafa jákvæð áhrif á þetta allt saman [innsk. kjarasamningaumleitanir]. Það verður samt svigrúm áfram í störfum ríkisstjórnarinnar og þinginu til að leggja sitt af mörkum til að menn nái saman um einhverja framtíðarsýn svo menn treysti sér til að fjárfesta.“

Hvernig áttu von á að fjárlög skili þessari jákvæðu þróun? Mér sýnast flestir búa sig undir afar erfið fjárlög með blóðugum niðurskurði? „Hvað varðar hagræðingu almennt þá hef ég ekki verið hlynntur því sem sum Evrópuríki hafa farið út í, oft að kröfu Evrópusambandsins, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og Evrópska seðlabankans, það er þennan harða niðurskurð. Hann skapar bara þeim mun meiri vandamál annars staðar. Hagræðing verður að eiga sér stað þannig að menn fái helst meira fyrir fjármagnið.“

Sigmundur nefnir sem dæmi að skapist möguleiki á að fækka starfsfólki geti það ekki gerst með fjöldauppsögnum heldur verði að setja af stað áætlun um hvernig fækkunin fari fram. Það geti til að mynda gerst á ákveðnu tímabili með því að ráða ekki aftur í störf þeirra sem segja upp eða fara af vinnumarkaði. „Sem sagt hagræðing sem felur í sér að beina þróun í ákveðna átt frekar en að ráðist sé í mikinn niðurskurð sem, eins og við höfum séð mörg dæmi um, skapar vandamál annars staðar.“ Um það hvernig næstu fjárlög ættu að ýta undir jákvæða þróun segir Sigmundur að þau muni stuðla að verðmætaþróun og því sem hann kallar fyrirsjáanleika fremur en stöðugleika. Hvernig munu fjárlögin ýta undir þetta? „Fjárlagafrumvarpið mun ýta undir þetta með umræddum fyrirsjáanleika. Frumvarpinu fylgir áætlun til fjögurra ára. Það eru ekki bara tölur í fjárlagafrumvarpinu heldur lýsing á því hvernig menn sjá fyrir sér að regluverk og fjárfestingar þróist. Þegar menn hafa einhverjar hugmyndir um þessa þróun þá held ég að þeir muni treysta sér til að fjárfesta.“

Einfaldara skattkerfi

Nýlega talaði forsætisráðherra á þingi Viðskiptaráðs þar sem hann ræddi áætlanir yfirvalda um einföldun regluverks. Ræða forsætisráðherra á vettvangi Viðskiptaráðs hringir eflaust viðvörunarbjöllum hjá mörgum en Viðskiptaráð er meðal þekktustu þrýstihópa atvinnulífsins hér á landi. Ráðið hafði gríðarleg ítök og áhrif fyrir hrun og meðal félagsmanna ráðsins eru þekktustu fyrirtæki landsins. Sigmundur segir að í fjárlögum megi sjá merki þess að skattkerfið verði einfaldað. „Við höfum ekki í mínum flokki talað mikið um skattalækkanir - frekar einföldun kerfisins. Sums staðar er alveg tilefni til skattalækkana, eins og hjá lægri tekjuhópum, á meðan það er mjög ólíklegt að menn fari í miklar eða nokkrar lækkanir hjá hærri tekjuhópum. Þessar breytingar verða að vera til þess fallnar að ýta undir það sem ég var að tala um áður; aukna verðmætasköpun.“

Ríkisstjórnin hefur á fyrstu mánuðum sínum verið gagnrýnd fyrir að hafna tekjum víða. Á sumarþingi var veiðigjaldi frestað, virðisaukaskattur á ferðaþjónustu lækkaður frá fyrri ákvörðunum og tekin var ákvörðun um að endurnýja ekki auðlegðarskatt. Þú tekur fram að ekki standi til að lækka skatta á hærri tekjuhópa. Er það ekki bara vegna þess að fáu er ólokið eftir sumarþing? „Ég er nú að tala um tekjuskattinn í þessu samhengi. Hvað varðar veiðigjöldin þá er mjög mikilvægt að hafa í huga, sem mér finnst alveg hafa gleymst í þessari umræðu, að þarna er um að ræða bráðabirgðabreytingu - reddingu raunar - sem mun ekki fela í sér mikla og kannski enga tekjuminnkun frá því sem var,“ svarar Sigmundur.

Þessu er skrifstofa opinberra fjármála í fjármála- og efnahagsráðuneytinu ekki sammála en í umsögn skrifstofunnar um frumvarpið segir: „Gangi þessi áform frumvarpsins eftir má gera ráð fyrir að það muni fela í sér umtalsverða lækkun sérstaka veiðigjaldsins frá því sem reiknað var með á grundvelli nýlegra laga um veiðigjöld sem tóku gildi um mitt síðasta ár. Samkvæmt þeim lögum var gert ráð fyrir um 14 mia. kr. heildartekjum af veiðigjöldunum fiskveiðiárið 2013/2014 miðað við forsendur ríkisfjármálaáætlunar sem kynnt var sl. haust. Því er ljóst að verði frumvarp þetta að lögum mun það hafa töluverð áhrif til lækkunar á tekjuáætlun ríkissjóðs árin 2013 og 2014.“ Sigmundur tekur fram að aukningin hafi ekki verið komin fram og vill meina að breytingin í tekjum sé aðeins breyting á áætlun en ekki á peningum í hendi. „Munurinn er sá að ekki verður öll sú aukning sem gert hafði verið ráð fyrir. Sú aukning var ekki til komin og ástæða þess að hún var ekki komin er sú að forsendurnar voru ekki til staðar.“

Tæknivandinn sem ekki var leystur

Því hefur verið haldið fram að vegna tæknilegra ágalla veiðileyfagjaldslaga fyrri ríkisstjórnar hafi einfaldlega ekki verið gerlegt að innheimta gjaldið. Aðspurður hvort ekki hefði verið eðlilegra, í ljósi þess hversu mikið fjármagn var í húfi, að leggja til mannafla málinu til lausnar í stað bráðabirgðaákvæðis sem fresti gildistöku og breyti gjaldtökunni segir Sigmundur: „Já, það hafði ekki verið gert og þó hafði síðasta ríkisstjórn töluverðan tíma til að leysa málið án þess að það hafi verið gert.“ Hann segir ríkisstjórnina og þingið hafa fengið málið í fangið vegna aðgerðaleysis fyrri stjórnar. „Því sátu menn uppi með þetta á sumarþinginu að gera þessa breytingu sem lagði auknar álögur á sum fyrirtæki. Fyrirtækin sem hafa verið nefnd núna sérstaklega eru þau sem skila mestum hagnaði.“ Aðspurður hvort hann skilji tortryggni fólks gagnvart þessari breytingu og skilji að frumvarp sjávarútvegsráðherra geti virkað á kjósendur sem þjónkun við sérhagsmuni segir Sigmundur: „Það var auðvitað ekki nein ánægja með þetta almennt í greininni.“ Hann bætir við að hann skilji að það sé ekki vinsælt að gera breytingar sem birtast fólki sem samdráttur á tekjum frá sjávarútvegi. „Þessar breytingar voru gerðar með þessum hætti sem redding. Það voru færðar auknar álögur á fyrirtæki sem skila mestum hagnaði og dregið úr álögum á hin. Það er auðvitað ekkert búið að stilla þetta af eins og menn vilja til framtíðar.“

Loftárásir

Eftir rétt um mánuð í starfi skrifaði Sigmundur Davíð pistil þar sem hann fór ófögrum orðum um stjórnarandstöðuna og umfjöllun fjölmiðla um störf ríkisstjórnarinnar. Sagði hann fréttamiðla taka upp augljós áróðursbrögð og lýsti fyrsta mánuðinum sem mánuði loftárása. Hefur orðið breyting á? „Það hafði ekki mikið breyst fyrr en núna þegar þingið kom saman í september.“ Hann segir það eflaust að einhverju leyti orsakast af eðli septemberþingsins, sem sé stutt og oft friðsamlegt. „Mér fannst þetta heldur jákvæðara en ég átti von á. Mér hafði fundist í byrjun stefna í áframhaldandi skotgrafahernað og tölvuvert hörð átök og ágreining.“ Hann segist hafa áhyggjur af því að breidd skorti í íslenskri umræðu. Þá talar hann um að rammi þess sem leyfilegt sé að segja og ræða þrengist stöðugt og ef menn falli utan við þann ramma fari öll athyglin á það en ekki rökræðuna. „Þótt ég líti á mig sem miðumann í pólitík þá hef ég gaman af þeim sem færa rök fyrir skoðunum og þora að segja hluti sem vekja umræðu og eru utan við þennan ramma.“

Ertu miðjumaður? Eru ekki margir sem myndu telja miðjuna ansi langt til hægri sért þú í miðjunni? Hefur miðjan þá ekki færst eitthvað til? „Nei, ekki nema menn hafi einhverja hagsmuni af því að reyna að færa litrófið til eða stöðu manna á því. Auðvitað hefur maður orðið var við þá taktík hjá nokkrum í stjórnarandstöðunni að tala um „hægristjórnina“. Það er vegna þess að það hentar flokkunum til vinstri að reyna að færa ríkisstjórnina sem mest til hægri. Ef þú lest stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er ekkert þar sem gefur til kynna að þetta sé einhver sérstök hægristjórn. Þetta er frekar miðjusækinn stjórnarsáttmáli.“

Í sáttmála ríkisstjórnarinnar segir meðal annars að ríkisstjórnin ætli með aðgerðum sínum að eyða þeirri pólitísku óvissu sem ríkt hafi í íslensku þjóðlífi á undanförnum árum. Áhersla er lögð á eflingu löggæslu og þjóðmenningu er gert sérstaklega hátt undir höfði. Í efnahagsmálum er lögð áhersla á hagvöxt sem knúinn skal með útflutningi og aukinni framlegð. Þá má greina kröfu um einföldun regluverks í sáttmálanum sem og einföldun skattkerfis og innleiðingu jákvæðra hvata fyrir rekstur fyrirtækja. Má samt ekki sjá orðræðu hægristjórnar í sáttmálanum? „Varðandi þessar þjóðlegu áherslur þá hafa þær ekki verið neitt síður til vinstri og í miðjunni í íslenskri stjórnmálasögu heldur en hægra megin. Alþýðubandalagið var að stórum hluta mjög þjóðlegur flokkur. Þú nefnir einnig hluti eins og einföldun regluverks. Þá verða menn að horfa aðeins til þess frá hvaða stað þeir eru að koma,“ segir Sigmundur og bætir við að innan stjórnarmeirihlutans telji menn regluverkið komið langt frá þeim stað sem það ætti að vera á.

Fjárlögin og heilbrigðisþjónusta

Hver verður staða heilbrigðiskerfisns eftir fjárlög næsta árs? „Það er auðvitað stærsta spurningin þegar kemur að hagræðingu. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða að það er samstaða um það meðal stjórnarflokkanna að heilbrigðiskerfið þoli ekki frekari niðurskurð. Þvert á móti sé staðan orðin verulegt áhyggjuefni. Það kann hins vegar að vera að hægt sé að finna leiðir til að nýta fjármagnið sem fer til heilbrigðismála talsvert betur.“ Sigmundur segir þær umbætur eiga að vera á forræði hins opinbera. „Það er ekki verið að tala um að spara hjá ríkinu með því að einkavæða heilbrigðiskerfið.“ Ég held að það sé nú samt upplifun margra á orðum heilbrigðisráðherra undanfarið. „Já, menn hafa svona kannski, sem er liður í þessu sem ég nefndi áðan, þessari óumflýjanlegu tilhneigingu til að draga þá mynd af ríkisstjórninni að hún sé að færast til hægri - það er pólitískt og taktíst séð eðlilegt fyrir vinstriflokka að gera -  viljað draga upp þá mynd eða búa til í huga fólks þá hættu - hér segi ég hættu með fyrirvara  - að ríkisstjórnin sé verulega til hægri. Eins og ég segi, þetta er þá bara eðlilegur liður í þeirri pólitísku taktík. Það er hins vegar enginn áhugi fyrir því, held ég, almennt í íslenskum stjórnmálum að ráðast í einkavæðingu heilbrigðiskerfisins.“

Læknafélag Íslands sendi fyrir síðustu kosningar öllum flokkum fyrirspurn um stöðu heilbrigðiskerfisins eftir kosningarnar. Svar Sjálfstæðisflokksins verður að teljast mjög skýrt: „Það verður ekki hjá því komist að auka framlög til heilbrigðisþjónustu á Íslandi og þá skiptir mestu að forgangsröðun sé rétt. Það hefur ekki aðeins verið skorið mikið niður í þessum málaflokki heldur verið skortur á stefnumótun í málaflokknum. Flatur niðurskurður hefur verið áberandi. Flatur niðurskurður er ávísun á þjónustuskerðingu og í honum felst engin lausn á vandanum.“ Spurt var hvort gengið hefði verið of hart fram í niðurskurði til heilbrigðismála á undanförnum árum. Framsóknarflokkurinn svaraði því ekki jafn afdráttarlaust en í svari flokksins segir: „Í framhaldi af samdrætti og niðurskurði síðustu ára er rétt að spyrja nokkurra grundvallarspurninga um velferð. Hver er framtíð velferðar á Íslandi? Hvernig velferð viljum við? Hvers konar velferð munum við hafa efni á? Framsókn telur að breytingar í heilbrigðisþjónustunni á síðustu árum hafi sett allt heilbrigðiskerfið í uppnám. Því er nauðsynlegt að snúið verði þegar í stað af þeirri braut og leitað allra leiða til að hlúa að og efla heilbrigðisþjónustuna.“

Er ekki óhætt fyrir kjósendur að túlka þetta svar sem fyrirheit um að bætt verði í en ekki skorið niður? „Kjósendur geta allavega túlkað þetta sem svo að heilbrigðisþjónustan verði bætt og hún aukin fremur en skert. Í sumum tilvikum mun það óhjákvæmilega kalla á aukin útgjöld. Sérstaklega á það við með tilliti til þess hvernig samfélagið er að þróast varðandi aldursamsetningu. Það er óhjákvæmilegt að við yfirförum hvort heilbrigðiskerfið sé að skila eins miklu og kostur er á með því fjármagni sem menn leggja í það.“

Til í að skila efnavopnunum

Aðalsteinn Kjartansson

adalsteinn@skastrik.is

Útlit er fyrir að hægt sé að finna diplómatíska leið til að koma í veg fyrir hefndarárás Bandaríkjanna og bandamanna þeirra gegn Sýrlandsstjórn vegna notkunar efnavopna í síðasta mánuði. Rússar og Bandaríkjamenn vinna nú saman að því að semja við ríkisstjórn Bashars al-Assad Sýrlandsforseta um að gefa upp staðsetningu efnavopna ríkisins og eyða þeim undir eftirliti alþjóðasamfélagsins. Þetta virðist eina leiðin til að koma í veg fyrir snarpa árás á sýrlenska stjórnarherinn af hálfu Bandaríkjanna, Frakklands og fleiri þjóða í refsiskyni fyrir beitingu efnavopna. Stjórnvöld í Sýrlandi eru að öllum líkindum reiðubúin að ganga að þessum skilmálum.

Barack Obama Bandaríkjaforseti hefur sýnt vilja til að láta þessa diplómatísku leið ganga en óljóst er um stuðning bandaríska þingsins við árásina. Obama varpaði málinu óvænt inn í þingið en hann hefur sem forseti heimild til að hefja árás án samþykkis þess. Enn er beðið eftir niðurstöðum rannsóknar á vegum Sameinuðu þjóðanna á efnavopnaárásinni en Íslendingar eru meðal þeirra þjóða sem sagst hafa ætla að bíða eftir þeim niðurstöðum áður en ákvörðun verður tekin um stuðning við hernaðaríhlutun.

Uppreisnarmenn svekktir

Breska blaðið Guardian hefur eftir uppreisnarmönnum í Sýrlandi að þeir séu vonsviknir með ákvörðun Bandaríkjastjórnar að reyna diplómatísku leiðina. Þannig sleppi Bashar al-Assad við að axla ábyrgð vegna notkunar efnavopnanna. Áður hefur verið greint frá því að uppreisnarmenn hafa kallað eftir íhlutun vestrænna ríkja vegna átakanna í Sýrlandi.

„Þeir hafa eytt síðustu tveimur vikum í að segja að Bashar sé lygari og að honum verði að refsa og að hann þurfi að átta sig á að hann komist ekki upp með það sem hann gerir,“ segir Abu Hamza, fyrrverandi yfirmaður í sýrlenska hernum, sem berst nú með uppreisnarmönnum. „Og svo gefa þeir honum tækifæri til að gera það sama og alltaf, komast upp með morð. Hann mun tefja fyrir þeim, blekkja þá og þreyta þá. Þeir munu senda skipin sín heim og við verðum skilin eftir ein.“

Borgarastríðið geisar enn

Átökin í Sýrlandi halda hins vegar áfram og samningaviðræður um eyðingu efnavopna í eigu stjórnarinnar hafa engin áhrif á það. Þegar hafa hundrað þúsund manns látið lífið í átökunum, sem hófust í mars 2011, og er ekki lát á mannfallinu. Í vikunni hefur stjórnarherinn meðal annars gert tilraunir til að taka yfir bæinn Maaloula sem hefur verið undir stjórn uppreisnarmanna undanfarna daga.

Breska ríkisútvarpið (BBC) hefur eftir fulltrúum Sameinuðu þjóðanna að stríðsglæpir séu framdir daglega í Sýrlandi, bæði af uppreisnarmönnum og stjórnarhernum. Nauðganir og pyntingar séu daglegt brauð víðs vegar um landið. Ban Ki-moon, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hefur lýst því yfir að stofnunin og aðildarþjóðir hennar þurfi að bera sameiginlega ábyrgð á því að hafa ekki komið í veg fyrir þá hræðilegu glæpi sem viðgangast í Sýrlandi.

Smábær í klóm nýnasista

- Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is

Íbúa smábæjarins Leith í Norður-Dakóta hefur varla grunað hvað beið þeirra þegar maður á sextugsaldri, Craig Cobbs að nafni, hóf að kaupa upp hús og land í bænum. Rúmlega ár er síðan hann birtist fyrst og ræddi við íbúa um að fjárfesta í lóðum innan bæjarmarkanna. Síðan þá hefur Cobbs keypt á annan tug lóða og borgað að jafnvirði nokkurra tuga þúsunda króna fyrir hverja þeirra. Íbúar Leith eru einungis 24 en bærinn er staðsettur nærri olíusvæðinu Bakken og því vakti það ekki grunsemdir þegar Cobbs hóf innreið sína.

Í ágúst síðastliðnum uppgötvaði Hatewatch, fréttavefur rekinn af mannréttindasamtökunum Southern Poverty Law Center, fyrirætlanir Cobbs, sem lutu að því að Leith yrði breytt í nýnasistanýlendu. Gengi allt eftir yrði bærinn nefndur Cobbsville. Í því skyni hefur Cobbs keypt lóðir í bænum og raunar þegar afhent nokkrar þekktum nasistum, þar á meðal Tom Metzger, stofnanda WAR-samtakanna (e. White Aryan Resistance). Metzger keypti lóð af Cobbs á andvirði 120 íslenskra króna sé miðað við núverandi gengi Bandaríkjadals. Hann er einn þekktasti nýnasisti Bandaríkjanna og starfaði árum saman í samtökunum Ku Klux Klan, þar sem hann gegndi hlutverki æðsta dreka en í flokkunar- og stéttarkerfi KKK eru afar skrautlegir virðingartitlar, allt frá drekum til galdramanna, púka og marghöfða hýdra.

Alex Linder, stofnandi nýnasistafréttasíðunnar VNN, mun einnig hafa keypt lóð af Cobbs fyrir einn dal. Cobbs hefur að auki haldið fram að hann hafi gefið Samtökum nýnasista, NSM, byggingu í bænum.

Borgarstjóranum brugðið

„Ég hafði ekki hugmynd um hver þessi gaur var þegar hann birtist hérna,“ sagði Ryan Schock, oddviti Leith og bóndi í bænum, við Hatewatch í lok ágúst. „Það eina sem ég veit er að hann keypti hús og lóð fyrir 5000 dali [tæplega 600 þús. krónur] án þess að hafa skoðað það. Hann hafði ekki hugmynd um hvernig þetta leit út eða hvar það var. Hann vissi aðeins hvernig hann ætti að komast til bæjarins.“ Cobbs flutti fljótt inn í húsið þótt hvorki væri þar rennandi vatn né rafmagn.

Ofgnótt vel borgaðra starfa

Íbúar Leith virðast fyrst hafa áttað sig almennilega á því hvað var í vændum í ágúst síðastliðnum. Reyndar hafði Cobbs þá rætt fyrirætlanir sínar á netinu. „Hef lengi beðið eftir að segja frá þessu. Það er nú tímabært,“ skrifaði Cobbs, í maí 2012 á VNN-forum, spjallsvæði nýnasista. „Nýlega gaf ég NSM-samtökunum lítið hús. Það er í bæ sem við getum náð á okkar vald á skömmum tíma.“ Í færslunni útlistaði Cobbs nokkra kosti staðsetningarinnar sem hann hafði valið fyrir ráðagerð sína. „Hér er lagnakerfi fyrir vatn, rafmagn, internet í gegnum gervihnattadisk fyrir 50 dali [tæplega 6000 krónur] á mánuði og allavega þrjú fyrirtæki bjóða upp á gervihnattasjónvarp.“ Þá nefndi hann aðgengi að húsvögnum, aðgengi fyrir stóra trukka og ódýrar tryggingar. „Mikilvægust þó er ofgnótt vel launaðra starfa í tveimur borgum í næsta nágrenni,“ skrifaði Cobbs og vitnaði þar til gífurlegs uppgangs vegna olíuiðnaðar í ríkinu.

Cobbs tekur fram að hann hafi hingað til greitt um 200 dali fyrir hverja lóð [undir 25 þúsundum króna] en geri þó ráð fyrir að þurfa framvegis að greiða allt að 500 dölum [tæplega 60 þúsund krónur]. „Það væri mikil hjálp í því ef einhverjir sæju sér fært að kaupa eina eða tvær lóðir sjálfir,“ segir Cobbs en í færslu sinni á nýnasistaspjallþræðinum segist hann tilbúinn að gefa þeim sem vilja lóð án endurgjalds gegn ákveðnum kröfum. Hann bendir fólki einnig á mögulegar lausnir hvað varðar uppsetningu bráðabirgðahúsnæðis.

Eigi fyrirætlanir Cobbs að ganga eftir verða nýnasistarnir sem flytja í bæinn að skrá lögheimili sitt þar. 30 dagar verða síðan að líða áður en þeir geta krafist kosninga til sveitarstjórnar að undangenginni vantrauststillögu lagðri fram af bæjarbúum. Cobbs krefst þess að þeir sem ákveða að taka þátt í yfirtökunni með honum fylgi þremur reglum. Í fyrsta lagi skal flagga að lágmarki einu rasistatákni eða -fána öllum stundum. Þá geri allir sitt besta til að laða að „ábyrga, róttæka og harðkjarna“ þjóðernissinna sem aðhyllast kynþáttahyggju. Að lokum verði allir að skrá sig sem íbúa bæjarins svo kjósa megi núverandi stjórn frá.

Umkringdur eigin líkum

„Ímyndið ykkur að geta rölt yfir til nágrannanna og rætt við þá stjórnmál heimsins umkringdir fólki eins og ykkur,“ skrifar Cobbs í eins konar söluræðu þar sem áætlunin er kynnt. „Hugsið ykkur athyglina sem við fengjum og hvernig hana má nýta málstað okkar til framdráttar! Við gætum frá upphafi lýst því yfir að Mexíkanar séu ólöglegir innrásarmenn. Við gætum lýst njósnara Mossad, ísraelsku leyniþjónustunnar, óvelkomna. Þegar vinstrisinnaðir blaðamenn og andstæðingar mættu til að valda vandræðum yrðu aðgerðir þeirra í andstöðu við lög bæjarfélagsins. Þeir yrðu handteknir samstundis af lögreglustjóra.“

Þrátt fyrir stór fyrirheit og það sem virðast lokkandi loforð fyrir þá sem aðhyllast hugmyndafræði nýnasista virðast fáir hafa stokkið á tilboð Cobbs - allavega í fyrstu. Viku eftir að Cobbs orðaði fyrst hugmyndina má greina vonbrigði í skrifum hans yfir að ekki sé einu sinni hægt að gefa fólki landið: „Rasistahreyfingin í Evrópu er mun heilbrigðari og betri. Þar eru fleiri framkvæmdamenn en hér. Þessu er ómögulegt að neita með haldbærum rökum.“ Hann virðist þó ekki hafa gefist upp því í sömu færslu segir hann: „Við getum haft Matts Hale-götu, Anders Behring Breivik-götu og -garð, sem og Adolfs Hitler-götu eða -garð.“ Cobbs virðist afar ánægður með þá tilhugsun að geta nefnt hvern skika bæjarins í höfuðið á mönnum sem þekktir eru fyrir hatursfullar skoðanir og ódæðisverk í þeirra þágu.

Þeldökkum íbúa Leith órótt

Talið er að íbúasamsetning í Norður-Dakóta eigi þátt í að laða nýnasista að ríkinu en um 90 prósent íbúanna eru hvítir samkvæmt síðasta manntali. Það hlutfall hækkar upp í 97 prósent í Grant County, þar sem Leith er staðsett. Hjónin Bobby Harper og Cheryl Parson Harper búa í Leith. Þau hafa verið gift í ellefu ár en Bobby er þeldökkur en Cheryl hvít á hörund. Þau lýsa bæði áhyggjum af þróun mála í samtali við The Bismarck Tribune. Bobby segist þegar verða fyrir áhrifum vegna málsins. Hann sé varkár og gæti þess við hvern hann ræði en á sama tíma hafi hann áhyggjur af afleiðingum þess að loka á fólk. Dragi hann sig í hlé sé ljóst að Cobbs og félagar hafi þegar gengið á rétt hans. Bobby segist vilja að sem flestir heyri af málinu enda minnki líkurnar á að nýnasistunum takist ætlunarverk sitt verði áætlun þeirra opinber. „Fólk er velkomið hingað ef það hefur hug á að bæta samfélagið okkar. Þeir eru bara hér til að boða hatur,“ segir Bobby við The Bismarck Tribune, sem ásamt Hatewatch fjallaði fyrst um málið. Cobbs hefur skrifað um hjónin á fyrrnefndum spjallvef, þar sem hann kallar Cheryl meðal annars óhreina hvíta konu sem blandi saman kynþáttum.

Hefur komið víða við

Kanadísk yfirvöld þekkja nokkuð til Cobbs en hann var kærður þar í landi fyrir að hvetja til haturs og ofbeldis. The Bismarck Tribune hefur eftir Steven Bay, fógeta Grant-sýslu, að kanadísk yfirvöld hafi lítinn áhuga á að eltast við Cobbs. Þá segir Bay að þar sem Cobbs hafi ekki brotið nein lög í sýslunni sé lítið hægt að aðhafast. Hann tekur þó fram að yfirvöld hafi aukið eftirlit með bænum vegna stöðunnar en að enn um sinn sé ekki ástæða til að ætla að öryggi borgaranna sé stefnt í voða.

Árið 2007 virðist Cobbs hafa flutt til Eistlands með það í huga að aðstoða við uppbyggingu nýnasistahreyfingar þar í landi. Hann er sagður hafa unnið að stofnun rasísks fjölmiðils í Eistlandi auk þess að hafa viljað stofna þar nýlendur fyrir kynþáttahatara. Cobbs er meðal virkustu nýnasista Bandaríkjanna og er meðal annars talinn bera ábyrgð á því að heimilisfang, nafn og upplýsingar um fjölskylduhag dómara nokkurs, Joan Humphrey Lefkow, var birt á netinu. Hún hafði áður dæmt trúfélagi sem Cobbs tilheyrði í óhag en nafn trúfélagsins var þegar skráð á önnur samtök. Dómarinn úrskurðaði að trúfélag Cobbs yrði að hætta að nota nafnið og greiða sekt. Árið 2005 voru eiginmaður og móðir hennar myrt eftir áralangar ofsóknir og hótanir af hálfu samtaka nýnasista.

Kynþáttahyggjuútópía

Áætlanir á borð við það sem Cobbs ætlar sér í Leith eru nokkuð algengar meðal nýnasista. Þeir sem aðhyllast hatursfulla hugmyndafræði kynþáttaaðskilnaðar og ofsókna kalla fyrirætlanir sem þessa „Pioneer Little Europe“. Hugtakið er talið hafa komið fyrst fram árið 2001 í skrifum H. Michaels Barrett. Barrett á sér langa sögu hjá öfgasamtökum hvítra rasista en hann starfaði að eigin sögn sem lífvörður leiðtoga Flokks þjóðernissinnaðra hvítra nasista. Sá flokkur var stofnaður eftir að Nasistaflokkur Bandaríkjanna liðaðist í sundur á sjötta áratug síðustu aldar.

Á vefsvæðinu Stormfront má finna gríðarlegan fjölda umræðuþráða um fyrirætlanir fólks um að stofna slíkra kynþáttahyggjuútópíu. Árið 2011 var fjallað um „Pioneer Little Europe“ hreyfinguna á vefsvæði samtakanna Media Matter, sem fjalla um og benda á hægrislagsíðu í umfjöllun fjölmiðla en þau eru hluti af vinstrisinnaðri hreyfingu innan bandarískra stjórnmála. Media Matter ræddi meðal annars við April Gaede, talskonu samtaka sem hvött höfðu nasista til að hópast saman í smábæ í norðvesturhluta Montana. Gaede var spurð hvort hún teldi fyrirætlanir sínar rasískar. „And-rasískur er samheiti yfir andstæðinga hvíta kynstofnsins,“ skrifaði Gaede í tölvupósti til Media Matter. Þá spurði hún hvort hópur gyðinga, sem tæki sig til og vildi flytja á svæði þar sem hátt hlutfall íbúa væru gyðingar, yrðu taldir rasistar. „Það er víst svo að hvítir mega ekki vinna að eflingu eigin kynþáttar…“, bætti hún við.

90 blaðsíðna handbók

Hópar sem vinna að stofnun nýnasistanýlenda sækja sér þekkingu í tæplega 90 blaðsíðna handbók eftir Barrett sem nefnist „Námsskrá Pioneer Little Europe“. Í bókinni lýsir Barrett skref fyrir skref hvernig taka megi yfir stjórnmál og viðskipti á svæðinu sem ætlað er að breyta. Þá er lýst því sem kalla má „óhefta menningu nýnasista“ en aðeins þá er takmarkinu náð. „Þegar tekist hefur að safna saman hópi hvítra rasista, sem ekki er heimilt að tjá sig af heilindum í eigin samfélagi, myndast óheft menning nýnasista. Vogi þeir sér að opinbera ást sína á eigin kynþætti eru þeir samstundis óvelkomnir í núverandi samfélagi,“ segir meðal annars í handbókinni. „Átt er við hóp menningarlegra heimilisleysingja. Hóp berserkja og utangarðsmanna; sér í lagi þá reiðustu. Þá sem neita að flýja og þá sem ætla ekki að beygja sig og bugta. Þeir eru framkvæmdamenn en ekki aðgerðalausir hugsuðir. Þeir eru kjölturakkarnir sem bíða eftir að sleppa út úr kjallaranum.“

Tvíefldir rasistar

Þótt tilraun Cobbs til að yfirtaka Leith sé ekki sú fyrsta sinnar tegundar hafa nýnasistar líklega aldrei komist jafn nálægt markmiði sínu og einmitt nú. Eftir að Hatewatch og The Bismarck Tribune fjölluðu ítarlega um málið hafa miðlar um allan heim sagt frá fyrirætlunum nýnasistanna. Þá hefur Jeff Schoep, leiðtogi NSM-samtakanna, tilkynnt að hann muni heimsækja Leith í lok mánaðarins. Þetta kom fram í opnu bréfi sem Schoeb skrifaði oddvita Leith. Í sama bréfi segir hann að Cobbs verði ekki þröngvað burt úr bænum. Schoep segir Cobbs ekki brjóta nein lög bæjarins og að hann eigi sama tilkall til að búa þar og aðrir Bandaríkjamenn. Þá sagði hann í samtali við The Bismarck Tribune að hann og fleiri hugsjónabræður hans ætli sér að aðstoða Cobbs og íhuga að kaupa upp lóðir á svæðinu.

Aukaefni: Smábær í klóm nýnasista

Stofnandi Nasistaflokksins starfaði á herstöðinni í Keflavík

Íslendingar kannast margir við stofnanda Nasistaflokks Bandaríkjanna, George Lincoln Rockwell, en hann dvaldi í herstöðinni í Keflavík á fyrri hluta fjórða áratugar síðustu aldar. Hann giftist Margréti Þóru Hallgrímsson, sem síðar giftist Björgólfi Guðmundssyni fjárfesti. Árið 2005 kom út bókin Thorsararnir: auður - völd - örlög eftir Guðmund Magnússon en í fyrsta upplagi bókarinnar var fjallað um Þóru og árin sem hún var gift Rockwell. Edda útgáfufélag, sem gaf út bókina undir merkjum Almenna bókafélagsins, ákvað að farga öllum eintökunum og prenta bókina á ný án umrædds kafla. Útgáfan var þá í eigu Björgólfs.

Fréttavikan / innlent

LÍN áfrýjar ekki

Menntamálaráðherra ætlar ekki að áfrýja dómi héraðsdóms í máli Stúdentaráðs Háskóla Íslands gegn Lánasjóði íslenskra námsanna. „Með ákvörðun sinni vill ráðherra eyða þeirri óvissu sem risið hefur í málefnum námsmanna í kjölfar dómsins. Að mati ráðherra myndi áfrýjun dómsins meðal annars viðhalda óvissu þar sem niðurstaða í Hæstarétti fæst mögulega ekki fyrr en eftir að haustannarpróf hefjast hjá nemendum,“ segir í tilkynningu frá mennta- og menningamálaráðuneyti sem send var út síðastliðinn fimmtudag. Áður hafði þó verið greint frá því að LÍN hygðist áfrýja dómnum og því yrði úthlutunarreglum sjóðsins ekki breytt í kjölfar niðurstöðu héraðsdóms. Stúdentaráð höfðaði mál gegn lánasjóðnum eftir að breytingar á lánareglum sjóðsins voru samþykktar með afar skömmum fyrirvara. Komið hefur fram að sigur nemenda sé tímabundinn þar sem breytingarnar verði teknar upp síðar.

Sjálfsmorð á Fit

Hælisleitandi frá Tékklandi svipti sig lífi í Skessuhelli við smábátahöfnina í Reykjanesbæ síðastliðinn sunnudag. DV fjallar um málið í miðvikudagsútgáfu blaðsins. Þar kemur fram að maðurinn hafi komið hingað frá Kanada. Þá segir blaðið að maðurinn hafi búið ásamt ungum syni sínum á gistiheimilinu Fit. Drengurinn var eina barnið á gistiheimilinu enda þykir staðurinn ekki ákjósanlegur staður fyrir börn og unglinga. Vitnað er í Útlendingastofnun þar sem þær upplýsingar fengust að drengurinn sé nú í umsjón barnaverndaryfirvalda í Reykjanesbæ. Þá hafi honum verið tryggð áfallahjálp. „Hælisleitandinn hafði dvalið á Íslandi um skamma hríð ásamt syni sínum,“ segir í skriflegu svari frá Þorsteini Gunnarssyni, sviðsstjóra hjá Útlendingastofnun, til DV. Tékkneskir ríkisborgarar geta ferðast og flutt hingað til lands án takmarkana en maðurinn mun hafa sótt um stöðu hælisleitanda þrátt fyrir það.

Samherji sleppur eða?

Í fréttatilkynningu frá Samherja hf., sem birt var á mánudag, kemur fram að máli Seðlabankans á hendur félaginu hafi verið vísað frá. „Þessi málalok eru í takt við það sem stjórnendur félagsins hafa alla tíð haldið fram og stutt gildum rökum,“ segir í tilkynningunni. Fyrirtækið fór mikinn í upphafi málsins og sagði það á misskilningi byggt. Athygli vekur að í fréttatilkynningunni má finna ummæli höfð eftir Þorsteini Má Baldvinssyni, forstjóra fyrirtækisins, og Helga Jóhannessyni, lögmanni Samherja. Tilkynningin er því fullunnin sem frétt til birtingar fyrir þá fjölmiðla sem ekki gera athugasemdir við slíkt. Í ljós kom þó að fjölmiðlafulltrúar fyrirtækisins hafa þjófstartað því samkvæmt tilkynningu frá Seðlabanka Íslands var málið aðeins sent til baka til úrvinnslu og því er fyrirtækið ekki sloppið að fullu.

Fréttavikan / Erlent

Voyager 1 yfirgefur sólkerfið

Bandaríska geimvísindastofnunin, NASA, staðfesti í vikunni að geimfarið Voyager 1 hefði loksins flogið út fyrir sólkerfið. Ferðalagið tók Voyager aðeins 36 ár. Hingað til hafa vísindamenn ekki verið sammála um hvort könnunarhnötturinn hafi endanlega yfirgefið sólkerfið en NASA boðaði til fréttamannafundar í Washington síðastliðinn fimmtudag og lagði fram gögn sem stofnunin telur áræðanlega sönnun þess að Voyager sé sannarlega kominn út í svartasta geim. Ár er síðan tilgátur um að hnötturinn hefði yfirgefið sólkerfið fóru að berast í fjölmiðla en það tók stofnunina tíma að sannfærast endanlega.

NSA hótaði fangelsisvist

Mark Zuckerberg, stofnandi Facebook, og Marissa Mayer, framkvæmdastjóri Yahoo, sögðu í vikunni að ástæða þess að fyrirtækin sögðu almenningi ekki frá samstarfi sínu við Þjóðaröryggisstofnun Bandaríkjana (NSA) hafi verið sú að viðurlög við slíku væru fangelsisvist. Þetta kom fram á ráðstefnunni TechCrunch Disrupt í San Francisco. „Að birta upplýsingar sem yfirvöld flokka sem leynilegar er landráð og viðurlögin við því eru fangelsun,“ sagði Mayers í svari við spurningu frá ráðstefnugesti. Þá sagðist hún vera stolt af því að Yahoo hefði frá upphafi verið afar efins um beiðnir stofnunarinnar og því unnið úr þeim með semingi og á gagnrýninn hátt. Zuckerberg sagði við sama tækifæri að hann teldi yfirvöld hafa staðið sig illa í að halda jafnvægi milli réttinda fólks til yfirráða yfir persónulegum upplýsingum annars vegar og hins vegar skyldu yfirvalda til að verja borgarana. „Satt að segja finnst mér yfirvöld hafa klúðrað málinu,“ sagði hann.

Risavatnsból uppgötvað í Keníu

Gervihnattamyndir hafa leitt í ljós áður óþekkt vatnsból í Keníu. Vatnsbólið er á Turkana-svæðinu sem liggur við landamæri Eþíópíu og Suður-Súdan. UNESCO, sem staðfest hefur niðurstöðurnar, segir milljarða lítra af drykkjarvatni í vatnsbólinu. Fundurinn getur haft afdrifarík áhrif á lífsgæði í landinu en um 40 prósent íbúa í Keníu hafa aðeins takmarkaðan aðgang að drykkjarvatni. Fréttastofan NPR hefur eftir Judi Wakhungu, umhverfisráðherra landsins, að fundurinn sé lyftistöng fyrir svæðið og landið allt.

Af stolnum söngfuglum

- Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is

Harper Lee, höfundur bókarinnar To Kill a Mockingbird, kærði Samuel Pinkus, fyrrverandi umboðsmann sinn, fyrir að hafa með blekkingum narrað hana til að afsala sér höfundarrétti og greiðslum vegna bókarinnar. Lee lagði fram kæru fyrir dómstóla New York-borgar en í gögnunum sem fylgja kærunni er lýst hreint út sagt ótrúlegri sögu svika, fjárdráttar og blekkinga. Opinberun málaferlanna hefur dregið upp á yfirborðið samskipti Pinkus við nokkra af frægustu rithöfundum okkar tíma. To Kill a Mockingbird er einhver mest selda bók okkar tíma. Bókin hefur ekki komið út á íslensku en er þó vel þekkt og gjarnan lesin í framhaldsskólum hér á landi.

Heyrnarskert, sjóndöpur og að jafna sig eftir slag

Í kæru Lee segir að Pinkus hafi árið 2007 lagt á ráðin um að blekkja Lee til að afsala sér höfundarrétti og greiðslum vegna To Kill a Mockingbird. Lee skrifaði sama ár undir samning sem fól Pinkus óafturkræfan rétt til höfundarréttar bókarinnar sem og umsýslu vegna hennar. Lee er fædd árið 1926 og bjó árið 2007 á hjúkrunarheimili þar sem hún var að jafna sig eftir heilablóðfall. „Pinkus vissi að Harper Lee var heilsuveil og átti erfitt með sjón og lestur,“ skrifaði Gloria Phares, lögfræðingur Lee, í umsögn sinni. Fréttaveitan Bloomberg hefur eftir Phares að Lee hafi ekki haft hugmynd um að höfundarréttur bókarinnar væri í umsjón Pinkus.

Dómstólar hafa þegar ógilt samninginn og árið 2012 voru réttindin færð aftur til Lee og fjölskyldu hennar. Þrátt fyrir það virðist sem Pinkus hafi haldið áfram að taka við höfundarréttargjöldum vegna sögunnar.

Bandaríska tímaritið Vanity Fair fjallaði ítarlega um kæru Lee í ágústmánuði en málaferlin eru opinber. Auk Pinkus er eiginkona hans og fyrrverandi fréttakona, Leigh Ann Winick, ákærð ásamt Gerald Posner rannsóknarblaðamanni sem á nokkuð vafasaman feril að baki. Í kærunni segir að Pinkus hafi með samsæri lagt á ráðin um að blekkja Lee, níræða konu með slæma heyrn og litla sjón, til að afsala sér réttindum vegna bókarinnar til fyrirtækis í eigu Pinkus, að því er virðist án þess að Lee gæti formlega gert tilkall til greiðslna eða nokkurrar stjórnar. Pinkus er því næst sagður hafa stofnað fjölmörg skúffufyrirtæki sem tóku við greiðslum vegna bókarinnar. Þáttur Posners og Winick, eiginkonu Pinkus, felst meðal annars í stofnun slíkra fyrirtækja.

750 þúsund eintök á ári

Harper Lee gaf aldrei út aðra bók eftir To Kill a Mockingbird. Raunar hefur hún ekki veitt fjölmiðlum viðtal síðan 1964. Hún hefur þó einstaka sinnum svarað spurningum blaðamanna en þau skipti má telja á fingrum annarrar handar. Varla er til sá umboðsmaður sem ekki óskar þess að starfa fyrir Harper Lee en hálfri öld eftir útkomu bókarinnar selst hún enn í 750 þúsund eintökum á hverju ári. Vanity Fair segir frá því að á sex mánuðum árið 2009 hafi Lee áunnið sér 1,7 milljónir Bandaríkjadala í höfundarlaun en það jafngildir rúmlega 200 milljónum íslenskra króna.

Áhrifamikil bók

To Kill a Mockingbird er líklega ein áhrifamesta saga sem skrifuð hefur verið í Bandaríkjunum en hún fjallar um misskiptingu og kynþáttahatur þar í landi. Í bókinni er Atticus Finch, miðaldra lögfræðingi, fylgt eftir með augum Scout, sex ára gamallar dóttur hans. Atticus er skipaður verjandi Toms Robinson, þeldökks manns sem sakaður er um nauðgun á hvítri konu. Sagan sló rækilega í gegn strax á fyrsta útgáfuári og auk þess að raka til sín verðlaunum og góðum dómum lifir hún í vitund margra Bandaríkjamanna.

Fræðgin lagðist illa í Lee

Ófyrirsjáanlegar vinsældir bókarinnar tóku þó sinn toll. Lee er sögð hafa í auknum mæli sóst eftir friði og fljótlega hætt að treysta fréttamönnum sem hún taldi hafa rangt eftir sér. Lee er æskuvinkona rithöfundarins Trumans Capote en meðal þekktustu verka hans eru Morgunverður á Tiffany’s (Breakfast at Tiffany's) og Með köldu blóði (In Cold Blood). Lee er sögð hafa horft upp á með hryllingi hvernig frægðin hafði áhrif á skapgerð Capotes og hvernig þessi nánasti vinur hennar breyttist í drukkinn og dópaðan trúð sem nærðist á athygli. Vinskapur Lee og Capotes hefur verið mörgum umhugsunarefni enda hreint út sagt ótrúlegt að tveir þekktustu rithöfundar okkar tíma hafi alist upp í Monroeville, smábæ í Alabama, en þar búa rétt um sex þúsund manns. Það er sambærilegt því ef tveir fremstu rithöfundar heimsins hefðu alist upp á Akranesi eða Selfossi, gengið í sama skóla og leikið sér saman.

Aðstoðaði Capote

Lee aðstoðaði Capote við forvinnu og viðtöl vegna bókarinnar Með köldu blóði, sem kalla má „blaðamennskuskáldsögu“. Áður höfðu vitanlega komið út bækur sem blönduðu saman raunverulegum atburðum og skáldskap en bók Capotes er talin marka kaflaskil í slíkum bókmenntum. Upphaflega ætlaði Capote að skrifa greinaflokk fyrir tímaritið The New Yorker um morðið á Clutter-fjölskyldunni í Kansas en árið 1959 voru Herbert, Bonnie, Nancy og Kenyon Clutter myrt á hrottafenginn hátt á heimili sínu. Málið vakti gríðarlega athygli víðs vegar um Bandaríkin og setti lífið í bænum Holcomb, þar sem þau bjuggu, úr skorðum. Capote ákvað þó að lokum að skrifa bók um málið.

Capote sá hvorki ástæðu til að þakka Lee fyrir þátt hennar í vinnslu bókarinnar né deila með henni höfundarmerkingu bókarinnar. Því hefur verið haldið fram að Lee hafi sárnað framkoma Capotes verulega en óumdeilt er að án Lee hefði bókin ekki verið skrifuð. Ólíkt Capote, sem var afar íburðarmikill og litskrúðugur persónuleiki, er Lee þekkt fyrir hófsemd og tilgerðarlausa nærveru. Íbúar Holcomb eru sagðir hafa tengst mun betur við Lee en Capote og ítrekað hefur komið fram að hún hafi áunnið sér traust kvenna í bænum með þægilegri og vingjarnlegri framkomu - nokkuð sem Capote var allt annað en þekktur fyrir.

Söngfuglinn var jólagjöf

Samskipti Pinkus og Lee eru áhugaverð meðal annars fyrir þær sakir að inn í kæruna dragast nokkur stærstu nafna bandarískrar bókmenntasögu. Þá hefðu flestir talið afar ólíklegt að Lee myndi nokkurn tímann kæra útgefanda sinn enda áttu þau langvarandi og farsæl samskipti að baki.

Árið 2006 kom út bókin Mockingbird eftir Charles H. Shield en hún fjallar um Harper Lee. Þar segir að To Kill a Mockingbird hafi orðið til vegna jólagjafar sem Lee fékk frá vinahjónum sínum, Michael og Joy Brown. Brown-hjónin eru nokkuð þekkt í Bandaríkjunum; Joy sem ballettdansari og Michael sem textahöfundur á Broadway. Hjónin virðast hafa nánast ættleitt Lee þegar hún starfaði í New York og árið 1956 afhentu þau henni umslag með árslaunum. „Þú færð ársleyfi frá vinnu til að skrifa hvað sem þig langar,“ rituðu þau í kort sem fylgdi með.

Veturinn eftir birtist Lee á skrifstofu Maurice Crain, umboðsmanns ýmissa rithöfunda, með handrit að nokkrum smásögum. Crain aðstoðaði hana við ritstjórn sagnanna næstu tvo mánuðina þar til hann taldi eitt handrit hæft til að senda til útgefenda. Á þeim tíma bar sagan heitið „Atticus“ eftir föður söguhetju bókarinnar. Samskiptum Lee og Crains er lýst í ítarlegri umfjöllun Vanity Fair. Hann er sagður hafa varið hagsmuni Lee langt umfram það sem höfundar geta átt von á og haft er eftir Lee að hún hafi talið hann einn af sínum betri vinum. Raunar olli vinskapur þeirra Capote áhyggjum en í bréfaskriftum Capotes til kunningja síns segir hann meðal annars: „Þetta er aðeins okkar á milli en ég hef ástæðu til að ætla að hún sé ástfangin af manni sem ómögulegt er að hún giftist.“

Crain er goðsögn meðal rithöfunda í Bandaríkjunum. Hann lést árið 1970 og með honum dó út að margra mati ákveðin tegund gamaldags umboðsmanna rithöfunda. Erfitt er að átta sig nákvæmlega við hvað er átt með því en svo virðist sem rithöfundar í dag geti ekki átt von á sömu natni og persónulegum samskiptum við umboðsmenn sína og rithöfundar eins og Lee og Capote virðast hafa vanist. Árið 2006 fjallaði breska blaðið The Independent um Lee og söguna að baki To Kill a Mockingbird. Þar kemur fram að þau Crain hafi verið afar góðir vinir og í gegnum hann hafi hún meðal annars kynnst J. B. Lippincot og Tay Hohoff, sem báðir urðu ritstjórar hennar og aðstoðuðu hana við endurritun bókarinnar en það verk tók rúmlega tvö ár.

Titillinn segir allt

Margir hafa velt fyrir sér hvað olli því að Lee gaf aldrei út aðra bók. Eftir útgáfu To Kill a Mockingbird hóf Lee að skrifa skáldsöguna „The Long Goodbye“ en lauk aldrei því verki. Titillinn verður að teljast nokkuð kaldhæðnislegur í ljósi þess hve löng biðin eftir bókinni er orðin. Raunar hefur því verið haldið fram að Capote hafi skrifað To Kill a Mockingbird og gefið út í nafni Lee. Tilgátan hefur þó aldrei náð verulegu flugi enda þykir stíll höfundanna svo ólíkur að erfitt er að sjá hvernig einn og sami aðili ætti að hafa skrifað bækurnar. Persónan Dill í To Kill a Mockingbird er byggður á Capote sem barni en þar að auki las Capote yfir handrit bókarinnar og lagði meðal annars til styttingu á nokkrum köflum.

Lee endar hjá Pinkus

Stuttu áður en Crain hætti störfum leitaði hann til Elizabeth Otis, þá forstjóra umboðsskrifstofunnar McIntosh & Otis (M&O), í því skyni að fela henni hagsmuni umbjóðenda sinna, að því gefnu að rithöfundarnir samþykktu að færa sig. M&O hefur fjölda rithöfunda á sínum snærum en umboðsstofan var stofnuð af Elizabeth og Mavis McIntosh árið 1928. Meðal allra fyrstu umbjóðenda hennar var ungur höfundur, John Steinbeck að nafni, sem er þekktastur fyrir bækur eins og Þrúgur reiðinnar og Mýs og menn. Steinbeck er sagður hafa verið svo ánægður með umboðsskrifstofu sína að hann ákvað sjálfur að deila hluta Nóbelsverðlaunafjárins með fyrirtækinu.

Í kæru Harper Lee segir að M&O hafi lengst af komið vel fram og unnið í þágu hagsmuna hennar. Allt átti það þó eftir að breytast þegar Eugene Winick, forstjóri stofunnar, fól tengdasyni sínum, Samuel Pinkus, aukin völd. Pinkus virðist ekki hafa haft nokkur kynni af bókaiðnaðinum fyrr en hann giftist Leigh Ann, dóttur Winicks. Samkvæmt Vanity Fair, sem fjallað hefur ítarlega um málið, virðist Winick hafa tekið Pinkus undir verndarvæng sinn. Venslin veittu Pinkus þannig aðgang að mörgum frægustu rithöfundum okkar tíma og árið 2001 varð hann forstjóri fyrirtækisins í skugga tengdaföður síns. Í bréfi frá lögfræðingum Harper Lee segir að ári síðar hafi dregið til tíðinda í samskiptum Lee og fyrirtækisins.

Raunveruleikinn eins og skáldsaga

Þrátt fyrir himinhá laun og aðgang að verðmætustu bókmenntaréttindum heims virðist sem Pinkus hafi hungrað í meira. Í gögnum sem lögð voru fyrir héraðsdómstól New York-borgar segir að Pinkus hafi árið 2002 notfært sér veikindi tengdaföður síns og fært nokkurn fjölda kúnna yfir í eigið fyrirtæki, Veritas Media Inc. Þá kemur fram að Pinkus hafi stofnað röð skúffufyrirtækja sem voru ótengd Veritas og fleytt fé rithöfunda inn til þeirra. Þetta á hann að hafa gert til að koma í veg fyrir að M&O gæti sótt peningana til Veritas kæmist upp um svikin. Fyrir dómstólum lagði Pinkus fram gögn um að Veritas væri ekki lengur í hans höndum og að ekki væri hægt að gera kröfu á félagið vegna eignanna. Harper Lee hefur þegar fengið höfundarrétt sinn til baka þótt málaferlum og eltingarleik við þá peninga sem Pinkus lét hjá líða að skila sé eflaust ólokið.

Skoðun /

Af hverju þarf að hagræða?

- Guðlaugur Þór Þórðarson

Alþingismaður og meðlimur hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar

- Ásmundur Einar Daðason

Alþingismaður og meðlimur hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar

Myndin sem blasir við er í senn einföld og dökk: Ríkið er rekið á yfirdætti, gengið er á framtíðina með auknum skuldum og áætlanir um að ná endum saman hafa ekki gengið eftir. Að óbreyttu munum við ekki geta staðið undir mikilvægum innviðum þjóðfélagsins - heilbrigðiskerfi, menntakerfi, löggæslu og samgöngum.

Haustið 2008 var gerð áætlun um frumjöfnuð í ríkisrekstrinum. Áætlunin var unnin í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þar var gengið út frá því að jákvæður jöfnuður næðist árið 2011 og frá og með 2012 væri ríkissjóður í stakk búinn til að greiða niður skuldir en til þess þarf jöfnuðurinn að vera a.m.k. fimm prósent. Þessi áætlun hefur ekki gengið eftir, eins og sést á meðfylgjandi töflu.

Skuldastaðan

Heildarskuldir ríkissjóðs námu 1.913 milljörðum króna í lok annars ársfjórðungs árið 2013 sem samsvarar 109,1 prósenti af áætlaðri landsframleiðslu ársins. Hrein peningaleg eign ríkissjóðs, þ.e. peningalegar eignir umfram skuldir, var neikvæð um 864 milljarða króna í lok ársfjórðungsins en það jafngildir 47,5 prósentum af landsframleiðslu. Hrein peningaleg eign ríkissjóðs dróst saman um 61 milljarð króna milli annars ársfjórðungs 2012 og 2013, samkvæmt frétt á vef Hagstofu Íslands.

Myndin er jafnvel enn dekkri þegar haft er í huga að hér eru ríkisábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar ekki taldar með.

Agaleysi í ríkisrekstri

Við Íslendingar verðum að horfast í augu við þá staðreynd að agaleysi einkennir ríkisreksturinn og að þriðjungur af fjárlagaliðum eru umfram það sem fjárlög heimila. Agaleysi þýðir einfaldlega skuldasöfnun  sem almenningur þarf að greiða fyrr eða síðar í formi hærri skatta, lakari þjónustu hins opinbera og verri lífskjörum.

Er hægt að spara?

Við höfum ekkert val. Við verðum að spara, hagræða og neita okkur um ýmislegt sem okkur langar til að gera. Valkostirnir eru tveir; annars vegar flatur niðurskurður og hins vegar forgangsröðun og kerfisbreytingar. Flati niðurskurðurinn leggst jafnt á allt, bæði það sem við getum ekki verið án og líka það sem við þurfum minna á að halda. Reynslan kennir okkur að árangurinn af slíku er lítill og jafnvel enginn til lengri tíma.

Framtíðin er björt

Við Íslendingar höfum tekist á við stærri verkefni en það sem blasir við okkur nú. Ef við nálgumst verkefnið út frá raunsæi og ábyrgð næst árangur. En tíminn vinnur ekki með okkur. Við getum ekki ýtt vandanum á undan okkur í þeirri von að þetta „reddist eins og venjulega“.

Skoðun /

Reiðin þarf stundum að hvíla sig

- Kristín Ómarsdóttir

er rithöfundur. Hún hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir ritverk sín. Þá hafa teikningar hennar hafa vakið verðskuldaða athygli.

Ég mæli með, og ég hef gert það áður í einhverju dagblaði, og ég endurtek það algjörlega út í eitt að ég mæli með bók sem heitir Veröld sem var eftir Stefan Zweig, sem kom fyrst út í íslenskri þýðingu árið 1958 og hefur oft verið endurútgefin. Bókin kom fyrst út á þýsku árið 1942. Hún er til dæmis góð ef mann langar til að kynnast Evrópu, sem við þekkjum kannski ekki vel hér á landi, þó að við séum dálítið þannig að við vitum allt. Hún er góð til að kynnast menningu sem er ein af mörgum undirstöðum heimsins okkar núna. Ég man ekki hvort Einstein kemur við sögu í bókinni, hann óx upp í álfu sem hafði fengið frið frá stríðum, í hverri sveit má næstum fullyrða að hafi alist upp hugsuðir, heimspekingar, vísindamenn, stærðfræðingar, sálfræðingar, rithöfundar, tónskáld, dansarar, málarar, ljósmyndarar, anarkistar, að því er virðist, þetta var sannkallað blómaskeið, og til gamans má geta, eins og kunnugt er, að Adolf Hitler, sem óx upp í þessum jarðvegi, var í bekk með heimspekingnum Wittgenstein, sem bjó um skeið í kofa í norsku fjalli og kom eða kom ekki til Íslands.

Orðið er hættulegt

Á þessum árum, fyrir heimstyrjöldina fyrri, sem Stefan segir frá, og ég vil ekki taka af neinum gleðina að lesa bókina, þurftu menn ekki vegabréf - maður gekk á milli landa án passa, eins og til dæmis franska skáldið Rimbaud sem fór út um allar trissur fótgangandi. Stefan lýsir því í bókinni hvernig þessi heimur breyttist á einum degi þegar heimstyrjöldin fyrri skall á, daginn eftir fóru skáld að yrkja þjóðerniskvæði - því skáldskapur er líka áróðurstæki, skáld hafa unnið fyrir hirðir og alls konar vald, og skáldskapur þeirra hefur verið notaður í alls konar skyni og til áróðurs, oft eru skáldin sjálf saklaus af notkuninni og stundum ekki. Orðið er og verður hættulegt. Samkvæmt tölum frá formanni PEN-samtakana, eins og kom fram í fréttatíma RÚV þann 11. september, sitja um 800 rithöfundar í fangelsi í heiminum öllum nú í dag; það er ekki lítið. Sum skáld í tíð Stefans voru friðarsinnar, ortu ekki þjóðerniskvæði, og friðarsinnar eru ekki vinsælir á stríðstímum, mörg þeirra urðu að flýja heimalandið vegna ofsókna.

Saga Evrópu kemur Íslendingum við

Nú er ég orðin of margmál um þessa eftirlætisbók sem ég enn og aftur hvet fólk til að ná sér í, til að kynna sér tíma sem við njótum ávaxtanna af, og berum líka byrðar af, tíma sem ég held að við lifum í skugganum af, og tíma sem ég held að ríki enn. Í eilífðinni eru hundrað dagar einn. Það er ekki sérstaklega langt síðan bækur Tolstoys, (1828-1910), komu út og þær lesa menn eins og Gagn og gaman í dag. Þá er ágætt að lesa bókina hans Stefans til að kynna sér sögu Evrópu, vegna þess að Ísland á heima í þessari álfu, og er eins og skáldin: ekki saklaus áhorfandi heimssögunnar. Og hvort sem við erum Kanarófur eða Evrópudúllur, eða hvort tveggja, eða hvorugt, og horfum einnig til Asíu í gegnum Norðurpólinn, þá eru okkar næstu nágrannar, Grænland og Færeyjar, einnig hluti af samstarfi Norðurlandaþjóðanna, og það alþjóðlega samstarf er kannski nánara en samböndin við önnur lönd; umrædd lönd styrkja listir og bókmenntir og hafa gert síðan á sjöunda áratug síðustu aldar.

Heimur án lista

Hvernig ætli sé að eiga heima í heimi án lista? Ég veit það ekki, og ég held að sá heimur sé ekki til - þú syngur, og ef þú heyrir ekki sönginn syngurðu inni í þér, þú býrð til sögu úr lífi þínu, þú býrð til sögur úr samskiptum þínum, þig dreymir undarlegar myndir þegar þú sefur - myndir sem enginn skilur og myndir sem hvergi annars staðar verða til. Það virðist vera hugsjón hóps fólks hér á okkar litla landi að leggja niður ríkisstyrki til lista. Hvað mun gerast? Ég veit það ekki, ég sé það ekki fyrir, en fjörutíu ára uppbyggingarstarf listgreinanna á Íslandi mun hrynja og af sögunni má sjá að það er hægt að rústa heimi hratt, og það tekur langan, heljarlangan, tíma að byggja heim upp aftur, miklu lengri en maður í bjartsýniskasti skyldi halda.

Það blasir algjörlega við að sú uppbyggingarstarfsemi sem hefur farið fram á Íslandi, til að búa til umhverfi þar sem listir geta þrifist, hefur skilað okkur alveg ótrúlega miklu. Á YouTube horfi ég á myndbönd af alls konar íslenskum hljómsveitum - ALLS KONAR - og í jafn lítilli borg og Reykjavík má rölta á milli sýningarsala, á jólunum velja konur og karlar á milli bóka til að lesa yfir jólin, það er hægt að kaupa sér svona tegund af bók, og svona tegund, úrvalið spannar næstum því litrófið, það má segja að fyrir hverja „týpu“ af manneskju - eins og kannski er sagt nú á tímum - sé hægt að velja bók undir jólakoddann - og erfitt að kvarta undan fábreytileika. Þessu hefur margra áratuga samstarf fólks sem hefur unnið fyrir hagsmunasamtök listafólks, þingmanna og þeirra sem starfa í ráðuneytunum skilað.

Skrifað í kappi við tímann

Á litlu málsvæði, sem er ekki að fara stækka á næsta eða þarnæsta ári, skiptir máli að tungumálið sé notað eins mikið og hægt er. Og í raun eru rithöfundar á Íslandi að skrifa í kappi við tímann, af því að enginn veit nema tungumál okkar líði undir lok innan 50 til 100 ára. Þær rannsóknir og það starf sem þarf til dæmis að vinna í háskólum til að mæta talandi tölvum hefur ekki hafist á Íslandi; það er kostnaðarsamt ferli, að kenna tölvum að skilja íslensku, sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa hafið. Á meðan koma hér út á hverju ári ótal skáldsögur, hægt er að líkja því við að rithöfundarnir séu stöðugt að passa upp á eldinn, kasta á hann olíu til að halda bálinu heitu, glóðinni lifandi, sem er tungumálið okkar. Ef tungumálið okkar deyr má gera ráð fyrir nokkrum mállausum kynslóðum sem munu ekki geta lýst nánasta umhverfi sínu, ásamt örnefnum, hvorki með gamla tungumálinu né því nýja.

Við erum þúsund sinnum fámennara land en Bandaríkin og við rekum ekki her, en við rekum til dæmis listir, þjóðkirkju, skóla og sjúkrahús. Ef við höfum ekki efni á því, hvar erum við þá stödd?

Óþreytandi reiði

Kannski er listafólk ágætt skjól fyrir reiði sem virðist ekki bara blunda heldur vaka tuttugu og fjóra tíma sólarhringsins á Íslandi, samkvæmt greinum og athugasemdum á vefmiðlum; þessi reiði hvílir sig aldrei, sem væri kannski ágætt að hún gerði og hugsaði sig um. Það hefur þróast á einhverjum árum einhvers konar skotleyfi á listafólk, og sú hugmynd að kannski sé nauðsynlegt að leggja niður listir bara svo fólk fái raunverulega útrás fyrir reiðina – það sé nauðsynlegt að stúta einhverjum, fórna einhverju, og hví ekki listum? Þar með gætum við fullkomnað eymd okkar og dómínóeffektað hrunið. Lagt niður okkar litlu Hollywood – leikhúsin og stúdíóin sem búa til kvikmyndað efni. En ef byrjað er að ráðast á einn hóp manna, eins og gert er á vefmiðlunum (listamenn - svo liggja fleiri vel við höggi: hommar, útlendingar, geðveikir...), þá er erfitt að hætta, þá er búið að tendra einhvern loga, og þessi logi er hættulegur, og næsti hópur og næsti hópur... verður tekinn fyrir, og blóðbragðið ræður för.

Læsi er grundvöllur lýðræðis

Á bak við tölvurnar okkar, á bak við internetið, stendur her, en líka fólk - forritarar - hönnuðir - vísindamenn - taugaveiklað og viðkvæmt, hraust, brjálað - fjöldi fólks hefur lagt framförunum lið - meðal annars vegna þess að við búum í heimi þar sem öllum gefst kostur á að læra að lesa og ganga í skóla - menntun er skilyrði sem lýðræðisríki hlýtur að gefa borgurum sínum í vöggugjöf - menntun er lykillinn að sameiginlegu húsi okkar. Án almenns læsis búum við ekki við lýðræði - hverjum einasta borgara er afhentur þessi húslykill, bókasöfn eru til dæmis sameiginlegur brunnur sem hver einasta manneskja á að geta sótt sér drykk í - þessa raunverulegu galdradrykki eins og segir frá í ævintýrum. Þú getur ekki kosið eða tekið þátt í lýðræði - af því að lýðræði krefst þátttöku - án grundvallarmenntunar sem gefur þér kost á að sækja þér upplýsingar um: allt.

Við rekum ekki her á Íslandi en við rekum lýðræði. Og í lýðræði á engin ein stétt meira tilkall til meiri réttar og valds en önnur, þó að einhverjir x borgi hærri skatta þá gefur það ekki x meira vald til að ráða. Og þeir sem njóta skjóls frá peningum eiga ekki að þurfa að vera einir um að búa til listirnar eða ákveða hverjir búa þær til, og hafa það á valdi sínu hverjir skrifi bækurnar sem koma út. Oft, mjög oft, hef ég hugsað um það hvers konar bók óðalseigandinn Tolstoy hefði skrifað um homma, um kynskipting, um fátækan hestvagnsstjóra  - um þennan flæking sem hann þráði að verða - og lét þann draum rætast nokkrum dögum fyrir andlát sitt, gekk út, lagðist í flæking og dó á lestarstöð.

Ritstjórar:

Aðalsteinn Kjartansson

adalsteinn@skastrik.is / 846 2325

Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is / 858 7406

Prófarkalestur:

Ásta Kristín Benediktsdóttir

profork@skastrik.is

Útgáfufélag Skástriks er Ugginn miðlun ehf.

Klapparstíg 16

101 Reykjavík

Skástrik kemur út á föstudagsmorgnum á rafrænu formi á vef miðilsins, skastrik.is, og í snjallforrit fyrir iPad og Android-spjalltölvur. Skástrik má einnig lesa á lesbretti sem og hlusta á umfjallanir þess í mp3-spilara.

Öll símtöl til Skástriks eru hljóðrituð.

Table of Contents

Um útgáfuna

Leiðari

Frestun fjárlaga tefur samningagerð

Hvað eru listamannalaunin

Megum búast við miklum niðurskurði

„Ég er mjög sáttur“

Til í að skila efnavopnunum

Smábær í klóm nýnasista

Fréttavikan / innlent

Fréttavikan / Erlent

Af stolnum söngfuglum

Skoðun / Af hverju þarf að hagræða?

Skoðun / Reiðin þarf stundum að hvíla sig

umokkur