Eftirlitið þvælist ekki fyrir

Frá fyrsta tölublaði höfum við ítrekað skrifað um stöðu eftirlits með þeim sem falið hefur verið að bera ábyrgð fyrir hönd samfélagsins. Aftur og aftur blasir við að eftirlit er veikt á Íslandi. Pólítískur vilji er einfaldlega ekki til staðar þegar kemur að því að tryggja virkt eftirlit hér á landi. Stjórnmálamenn tala um eftirlitsiðnað sem allt er að sliga á sama tíma og þær fáu stofnanir sem fara með eftirlit benda ítrekað á að fjárhagur þeirra leyfi þeim vart að sinna starfinu.

Lögreglan er meðal þeirra stofnana sem falið er mikið vald og mikið traust í samfélagi okkar. Að sama skapi virðist eftirlit með störfum lögreglu vera afar veikt. Því er dreift á fjölda stofnana og óljóst er hver eigi að grípa inn við hvaða tækifæri. Við þetta bætist svo að kjörnir fulltrúar sem virkastir eiga að vera þegar kemur að eftirliti virðast einfaldlega ekki sjá það sem hlutverk sitt að þvælast fyrir með eftirliti og eftirgengni. Nema þegar fella má pólitískar keilur og sparka í andstæðinginn; þá sameinast heilu þingflokkarnir og kalla eftir rannsóknarnefnd um hugðarefni sín.

Undanfarið hafa nokkrar fréttir birst af störfum lögreglu sem vekja upp spurningar um hvort innan stofnunarinnar sé að finna kerfislægan vanda. Nýlega komst mál sextán ára stúlku í hámæli eftir að hún var ákærð fyrir fjársvik í kjölfar þess að hún svaf ekki hjá manni sem taldi sig hafa keypt af henni vændi. Lögregla rannsakaði málið og hafði uppi á stúlkunni og sendi kæruna áfram. Það var ekki fyrr en eftir að málið komst í hámæli sem maðurinn var ákærður fyrir vændiskaup af barni.

Því næst berast fréttir af harkalegri framkomu við hælisleitendur. Síðast kemur svo skýrsla um stöðu kvenna innan lögreglunnar þar sem kemur fram að þriðjungur kvenna í lögreglunni hefur orðið fyrir kynferðisáreiti við störf sín. Eflaust má nefna fleiri dæmi ef leitað er lengra aftur. Mál konu sem handtekin var á Laugavegi í sumar vakti til dæmis mikla reiði.

Hvers vegna sú hugmynd lifir enn að eftirlit sé til trafala er ótrúlegt í ljósi frétta síðustu ára. Efnahagshrun, iðnaðarsalt, díoxínmengun og harkaleg framkoma lögreglu við borgarana. Samt skal eftirlitið fyrst og fremst varast að þvælast fyrir.

Ótrúlega flókið eftirlitsnet

Atli Þór Fanndal

Þriðjungur lögreglukvenna verður fyrir kynferðislegri áreitni í starfi, maður sem gerði tilraun til að kaupa vændi af barnungri stúlku gekk laus á meðan stúlkan var kærð og sérsveitin ruddist inn á hælisleitendur eldsnemma að morgni. Fréttir af lögreglunni það sem af er mánuðinum verða varla til að auka trúverðugleika hennar. Skástrik leitaði svara um hvernig eftirliti með lögreglunni væri háttað. Athugun okkar leiddi í ljós afar flókið eftirlitsnet sem er á höndum margra stofnana. Eftirlit með lögreglunni fellur þannig undir starfsemi umboðsmanns Alþingis, Ríkisendurskoðunar, ríkissaksóknara, Alþingis og lögregluembættanna sjálfra.

Málefni lögreglunnar eru á könnu innanríkisráðherra sem felur ríkislögreglustjóra að fara með málaflokkinn í umboði ráðherra. Ríkislögreglustjóri fer með ákveðið eftirlitshlutverk, sem er meðal helstu hlutverka embættisins, en það er að hafa eftirlit með lögreglustöðvum, tækjum þeirra og búnaði. Umboðsmaður Alþingis getur tekið málefni lögreglunnar til athugunar berist embættinu kvörtun. Meginreglan er þó sú að umboðsmaður tekur aðeins kvartanir til meðferðar hafi önnur stjórnsýsluúrræði verið reynd. Það þýðir í raun að umboðsmaður metur aðeins hvort hefðbundnar leiðir sem borgarar geta farið til að leita réttlátrar málsmeðferðar hafi dugað til að fá sanngjarna úrlausn. Umboðsmaður Alþingis hefur hins vegar ríka heimild til upptöku frumkvæðismála. Þannig getur umboðsmaður ákveðið að eigin frumkvæði að taka mál til meðferðar án sérstakrar kvörtunar. Í slíkum tilvikum getur umboðsmaður tekið starfsemi og málsmeðferð stjórnvalds, í þessu tilviki lögreglu, til almennrar athugunar.

Peningana skortir

Sá böggull fylgir skammrifi að umboðsmann Alþingis skortir fjárheimildir til að geta sinnt frumkvæðisskyldu sinni. „Eins og fjárveitingum til embættisins [hefur] verið háttað síðustu ár [hefur] ekki verið kostur á að ráða sérstaklega starfsmenn til að sinna þessum verkefnum. Þá tók ég fram að með óbreyttum fjárveitingum yrði m.a. ekki kostur á að sinna frumkvæðismálum að ráði. Á árinu 2012 hóf ég því aðeins athugun á tveimur málum að eigin frumkvæði þrátt fyrir að ég telji slíkar athugunir mikilvægan þátt í starfi umboðsmanns,“ segir í ársskýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012. Þess ber að geta að sams konar fyrirvara er að finna í skýrslu ársins 2011.

Stjórnsýsluúttekt á vegum Ríkisendurskoðunar

Sé þörf á stjórnsýsluúttekt á starfsemi lögreglunnar fellur það undir verksvið Ríkisendurskoðunar. Stofnunin getur framkvæmt úttektir er varða lög um opinbera stjórnsýslu. Það gerði Ríkisendurskoðun til að mynda árið 2011 þegar hún áminnti lögregluyfirvöld vegna brota á innkaupareglum ríkisins. Slík athugun hefur þó væntanlega lítið að segja þegar kemur að starfsháttum einstakra lögreglumanna.

Eftirlit með framkvæmd ákæruvalds

Það er svo í höndum ríkissaksóknara að hafa eftirlit með framkvæmd ákæruvalds hjá lögreglustjórum. Ríkissaksóknari gefur út almenn fyrirmæli um meðferð ákæruvalds og getur einnig tekið ákvörðun um saksókn úr höndum lögreglustjóra. Telji einhver á sér brotið af hálfu lögreglu getur sá hinn sami því leitað til ríkissaksóknara.

Alþingi fer með eftirlitshlutverk

Löggjafinn hefur ekki aðeins það hlutverk að setja lög því þingmenn hafa einnig eftirlit með störfum framkvæmdavaldsins og stofnana þess. Tvær þingnefndir fara sérstaklega með eftirlit; forsætisnefnd annars vegar og stjórnsýslu- og eftirlitsnefnd hins vegar. Þingmenn, og þá sérstaklega forsætisnefnd, geta óskað eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun. Umboðsmaður Alþingis er hins vegar óháður boðvaldi Alþingis. Skástrik ræddi við Einar K. Guðfinnsson, forseta Alþingis og formann forsætisnefndar, og spurði hvort komið gæti til greina að forsætisnefnd færi fram á athugun á starfsemi lögreglunnar. Einar nefndi að bæði Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis væru sjálfstæðar stofnanir og því gæti þingið ekki óskað eftir því að þær skoðuðu neitt. Hið rétta er að forsætisnefnd getur aðeins óskað eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem væntanlega hefur lítið að segja þegar kemur að rannsókn á starfsháttum lögreglunnar.

Getur sett saman rannsóknarnefnd

Alþingi getur sett saman rannsóknarnefnd um málefni lögreglunnar samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir sem samþykkt voru árið 2011. Rannsóknarnefnd er komið á fót með ályktun Alþingis að undangenginni umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Fyrir setningu laganna þurfti að setja sérstök lög um hverja og eina rannsóknarnefnd. Þingmenn geta einnig nýtt sér heimild til fyrirspurna til handa ráðherrum og þannig að einhverju marki haft eftirlit með starfsemi framkvæmdavalds og stofnana ríkisins.

Svo bætist sjálfseftirlit við

Að lokum má svo nefna að þess er vænst að lögreglan, eins og aðrar stofnanir, fari, upp að vissu marki, með eftirlit með eigin störfum. Nýlegt dæmi um slíkt er skýrsla um vinnumenningu og kynjatengsl innan lögreglunnar. Skýrslan er unnin af Finnborgu Salóme Steinþórsdóttur á vegum Háskóla Íslands en að frumkvæði embættis ríkislögeglustjóra.

Helmingurinn á að afplána undir rafrænu eftirliti

Aðalsteinn Kjartansson skrifar

Mikið skortir á að næg einangrunarrými séu til staðar í íslenskum fangelsum svo hægt sé að mæta þörf á gæsluvarðhaldsrýmum. Dæmi eru um að allt að tuttugu einstaklingar eigi að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi á sama tíma en rýmin eru aðeins átta á öllu landinu. Gert er ráð fyrir að leysa þennan vanda í nýju fangelsi sem rísa á á Hólmsheiði. Þar á helmingur allra fangaklefa að geta nýst til einangrunarvistar gæsluvarðhaldsfanga, eða samtals 28 rými. Þetta kemur fram í svari Hönnu Birnu Kristjánsdóttur innanríkisráðherra við fyrirspurn Silju Daggar Gunnarsdóttur um fangelsismál. Þar segir enn fremur að 28 möguleg einangrunarrými fullnægi þeirri þörf sem íslensk fangelsi þurfi að mæta.

Nýtast ekki alltaf

Einangrunarklefarnir sem eru í notkun í dag eru staðsettir á Litla-Hrauni og í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg. Mismikil þörf er fyrir slíka klefa en stundum þarf enginn fangi á landinu að sæta einangrun. Klefarnir nýtast ekki á annan hátt en sem einangrunarklefar og standa því stundum tómir, ónýttir, á meðan skortur er á almennum fangelsisrýmum. Langur biðlisti er eftir fangelsisvist hér á landi.

Samkvæmt upplýsingum á vef Fangelsismálastofnunar eru árlega á bilinu 74 til 137 einstaklingar úrskurðaðir í einangrunarvist vegna gæsluvarðhalds. Á síðustu fimm árum hefur meðaldagafjöldi sem gæsluvarðhaldsfangar eyða í einangrun verið á bilinu tíu til fimmtán. Dæmi eru um að einstaklingar sem úrskurðaðir eru í gæsluvarðhald vegna eins og sama málsins fari langt með að fylla öll laus eingangrunarrými á landinu. Því er ljóst að erfitt er að uppfylla þarfir Fangelsismálastofnunar með aðeins þessum átta einangrunarklefum sem nú eru til staðar.

Hátt í fimm hundruð á biðlista

Uppsafnaður vandi er í fangelsismálum hér á landi og fjöldamargir afbrotamenn bíða þess að komast í fangelsi. Samkvæmt svari Hönnu Birnu biðu 463 þess að fá að sitja af sér dóm 31. ágúst síðastliðinn. Líklega mun taka mörg ár að leysa þennan vanda en aðeins 163 rými eru til staðar á Íslandi í dag. Í úttekt sem gerð var árið 2010 var niðurstaðan sú að þörf væri á 187 fangelsisrýmum hér á landi til að anna þeim fjölda sem þarf að sitja af sér dóm. Það er 24 rýmum meira en í boði er í dag. Í úttektinni er gert ráð fyrir því að um helmingur allra óskilorðsbundinna refsinga sé afplánaður utan fangelsisveggja, eða um 47 prósent. Sú afplánun fer þá fram í formi samfélagsþjónustu, með rafrænu eftirliti, reynslulausn eða öðrum úrræðum.

Rafræna eftirlitið miklu ódýrara

Afplánun dóma undir rafrænu eftirliti hefur verið tilraunaverkefni hjá Fangelsismálastofnun á undanförnum árum. Fyrsta afplánunin undir rafrænu eftirliti hófst í apríl á síðasta ári. Ekki geta allir fangar fengið að afplána með þeim hætti. Aðeins þeir fangar sem hafa fengið þyngri en tólf mánaða óskilorðsbundna dóma koma til greina í rafrænt eftirlit og einungis er hægt að afplána 240 daga með þeirri leið. Einkafyrirtækið Öryggismiðstöðin hefur eftirlit með rafrænum afplánunarbúnaði og því er í raun búið að einkavæða þessa leið afplánunar fangelsisdóma.

Á þessu reynslutímabili, sem er um það bil átján mánuðir, hefur kostnaðurinn við rafrænt eftirlit verið um tvær milljónir króna á hvern fanga á ári. Það er um það bil fimm milljónum króna minni kostnaður á ári en við hefðbundna afplánun að jafnaði. Kostnaður við dvöl hvers og eins fanga er þó mismunandi eftir fangelsum.

Stefna enn að byggingu fangelsis

Þrátt fyrir miklar aðhaldsaðgerðir og niðurskurð í ríkisfjármálum stendur enn til að ráðast í byggingu fangelsis á Hólmsheiði. Í fjárlagafrumvarpinu sem Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra lagði fram á Alþingi segir að gert sé ráð fyrir að jarðvegsvinna við fangelsið fari fram í ár og að bygging hússins hefjist á næsta ári. Lokafrágangur fangelsisins á að fara fram árið 2015. Heildarkostnaður við byggingu fangelsisins er áætlaður 2,7 milljarðar króna samkvæmt frumvarpinu.

Félagsdómur setur verðmiða á vinnustöðvun

Atli Þór Fanndal

Aðgerðir Landssambands íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) gegn breytingum á fiskveiðistjórnunarlögum og hækkun veiðigjalds teljast ekki vinnustöðvun að mati Félagsdóms. Í júní árið 2012 sendi LÍÚ og svæðisfélög landssambandsins frá sér fréttatilkynningu þar sem því var beint til útgerðarmanna að halda ekki til veiða eftir sjómannadag „vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem blasir við íslenskum sjávarútvegi“.

Auk þess að  neita að halda til veiða dagana 4.- 7. júní boðuðu útgerðarmenn til samstöðufundar fyrir utan Alþingi til að mótmæla fyrirhuguðum breytingum. Sjómenn voru þá boðaðir til vinnu og flotanum siglt til hafnar í Reykjavík. Það er niðurstaða Félagsdóms að aðgerðirnar geti ekki talist vinnustöðvun þar sem staðið hafi verið við allar skuldbindingar vinnuveitenda, það er sjómenn sem störfuðu hjá þeim útgerðum sem tóku þátt í aðgerðunum fengu greidda lögbundna tryggingu fyrir vinnu sína.

Þá telur meirihluti Félagsdóms að fréttatilkynning sem LÍÚ sendi frá sér 2. júní 2012, þar sem samtökin hvöttu útgerðarmenn til aðgerða, hafi ekki falið í sér boð um vinnustöðvun, þar sem ekki liggi fyrir að það hefði haft nokkrar afleiðingar í för með sér þótt ekki hefði verið farið að tilmælum félagsins. Þarna hafi aðeins tilmælum verið beint til félagsmanna.

Verðmiði settur á vinnustöðvun

Hætt er við að dómurinn hafi með þessu sett verðmiða á verkstöðvun. Það gæti enn fremur heimilað vinnuveitendum samræmdar aðgerðir gegn stjórnvöldum svo framarlega sem laun starfsmanna séu greidd og þátttakan sé valkvæð. Þannig má ímynda sér dæmi þar sem samtök fjármálafyrirtækja beina þeim tilmælum til aðildarfyrirtækja, svo orðalag fréttatilkynningar LÍÚ sé notað, að fyrirtækin loki starfsstöðvum sínum í einn dag vegna óánægju með frumvarp sem lagt hefur verið fyrir Alþingi. Mögulega myndi það ekki teljast vinnustöðvun ef starfsfólk fyrirtækjanna fengi greitt samkvæmt samningum og ef ekki væru sjáanlegar afleiðingar fyrir fyrirtækin af því að taka ekki þátt í aðgerðunum. Á móti kemur að slík aðgerð hefði væntanlega talsverð áhrif á notendur þjónustunnar.

Hjá Alþýðusambandi Íslands (ASÍ) fengust þau svör að hætt væri við að þessi niðurstaða skapaði ójafnvægi á vinnumarkaði. Frumskylda launþega er ólík skyldu atvinnurekenda að því leyti að launþegum er ávallt skylt að skila sínu vinnuframlagi. Skylda atvinnurekenda er að greiða launþegum sínum samkvæmt samningum. Vinnuveitendur hafa því talsvert frelsi umfram launþega til að beita fyrirtækjum í eigin pólitíska þágu. Þeir geta jafnvel stöðvað hefðbundna framleiðslu tímabundið, svo fremi að laun séu greidd.

Einn dómari skilaði sérákvæði

Lára V. Júlíusdóttir, sem á sæti í Félagsdómi, skilaði sératkvæði um málið og taldi að fallast ætti á kröfu ASÍ gegn Samtökum atvinnulífsins vegna LÍÚ. Lára segir ekki vafamál að aðgerðir LÍÚ teljist vinnustöðvun. Þá bendir hún á að jafnvel þótt LÍÚ hafi að fullu staðið við lög- og samningsbundnar skyldur gagnvart starfsfólki sínu breyti það engu um hvort um vinnustöðvun hafi verið að ræða. Lögin skilgreini enda vinnustöðvun ekki með þeim hætti að lög- og samningsbundnar skyldur falli niður. Vinnustöðvun teljist aðgerð sem feli í sér niðurlagningu starfa eða sambærileg aðgerð og tilgangurinn þurfi að vera að ná fram sameiginlegum markmiðum. „Þar sem tilgangur vinnustöðvunarinnar var að mótmæla því að tiltekin frumvörp um stjórn fiskveiða og veiðigjöld yrðu að lögum var henni ætlað að hafa þvingandi áhrif á störf Alþingis og þar með athafnir stjórnvalda. Telja verður að með því hafi stefndi brotið gegn ákvæðum 2. tölul. 17. gr. laga nr. 80/1938,“ segir í áliti hennar.

Fátækradópið krokodil komið til Bandaríkjanna

Aðalsteinn Kjartansson skrifar

Meira ávanabindandi en kókaín, ódýrara en verkjatöflur og veitir neytendum sínum margfalt meiri vímu en heróín - og endist líka lengur. Þetta er stutt lýsing á eiturlyfinu krokodil, sem er talið eitt það hættulegasta sem notað er af eiturlyfjafíklum í dag. Fyrstu merki um að lyfið sé komið í dreifingu í Bandaríkjunum liggja fyrir en hingað til hefur það mest verið notað af fátækum eiturlyfjaneytendum í Austur-Evrópu og Asíu; aðallega í Rússlandi. Reynslan hefur sýnt að þar sem vart verður við notkun á krokodil breiðist neysla þess hratt út í kjölfarið. Í Bandaríkjunum voru aðeins tvö þekkt tilfelli um notkun krokodil þegar hrina tilfella kom upp í ágústmánuði. Mikill viðbúnaður er nú þar í landi í kjölfar þess að neytendur lyfsins leituðu sér læknisaðstoðar.

Fíklar búa lyfið til sjálfir

Krokodil hefur stundum verið kallað „landalyfið“ þar sem fíklar útbúa það gjarnan sjálfir úr kódínlyfjum og efnum sem finnast á heimilum, eins og kveikjarabensíni og joði. Afleiðingarnar af þessu eru oftar en ekki þær að stórhættuleg efni, jafnvel þungamálmar, enda í eiturlyfinu sem neytendur síðan sprauta í hendur, fætur og jafnvel klof sitt. Stórhættulegar aukaverkanir geta fylgt bæði skammtíma- og langvarandi notkun á krokodil. Lyfið getur skemmt æðar, vöðva, skjaldkirtil, brjósk og bein. Þar sem lyfinu er sprautað beint í æð getur það líka valdið sýkingum í hjarta, heila, hrygg og lungum. Notkun krokodil getur einnig valdið skemmdum í heila, líffærum og vefjadrepi, þannig að húðin byrjar í raun að rotna í kringum svæðið sem sprautað er í.

Krokodil fær nafn sitt af áhrifum lyfsins á húð neytenda sinna en húðin verður hreisturkennd eins og á krókódíl. Á netinu er að finna myndir og myndbönd af rússneskum neytendum krokodil þar sem þeir sýna svarta fingur sína og stór opin sár þar sem húðin hefur jafnvel farið alveg af og skín í bert bein. Oftar en ekki reynist umfangsmikil aflimun eina leiðin til að bjarga lífum krokodil-neytenda. Samkvæmt umfjöllun bandaríska tímaritsins Time lifa krokodil-fíklar aðeins af tveggja til þriggja ára neyslu.

Á uppruna sinn í Síberíu

Lyfið kom fyrst fram árið 2003 í Rússlandi. Fljótlega var það orðið mjög vinsælt í fátækrahverfum Síberíu, þrátt fyrir þær hræðilegu afleiðingar sem neysla þess hefur í för með sér, vegna þeirrar miklu vímu sem það gefur - og auðvitað þess hve ódýrt það er. Á síðustu árum hefur lyfið breiðst hratt út í Rússlandi og farið út fyrir landsteinana. Samkvæmt bandaríska vefnum The Verge hafa komið upp krokodil-tilfelli í Úkraínu, Þýskalandi og Noregi.

Krokodil er gjarnan notað sem ódýrari útgáfa af heróníni. Dæmi eru um að lyfið hafi hreinlega verið selt á götunni í stað heróíns og það er einmitt það sem átta einstaklingar sem hafa leitað sér aðstoðar í Bandaríkjunum eftir að hafa sprautað sig með lyfinu segja. Allir voru þeir að leita sér að heróíni, keyptu skammt á tæpar þúsund krónur en enduðu á spítala.

Lifði af sex ára neyslu

Irina Pavlova, rússneskur krokodil-fíkill, sagði sögu sína í viðtali við tímaritið Time árið 2011. Engin góð skýring er á því hvernig Pavlova fór að því að lifa neysluna af en hún segist sjálf hafa eytt öllum sínum tíma í að útbúa krokodil og sprauta sig þegar fíknin hafði náð tökum á henni. Pavlova lifði af sex ára neyslu krokodil en neyslan olli ýmsum skemmdum á heilastarfsemi hennar.

Pavlova byrjaði í fíkniefnaneyslu á unglingsárunum en hún ólst upp í Vorkuta, gömlum fangabúðum úr Gúlaginu, norðarlega í Rússlandi. Hún segist hafa verið í hópi tólf fíkla sem notuðu krokodil en bróðir hennar var líka í hópnum. „Það eru held ég allir dánir núna,“ segir hún. „Einhverjir fengu lungnabólgu, sumir blóðeitrun, í sumum sprungu æðar í hjartanu, sumir fengu heilahimnubólgu og aðrir einfaldlega rotnuðu.“

Enginn vill selja lyf til aftaka

Aðalsteinn Kjartansson blaðamaður skrifar

Bandaríkjamaðurinn Arturo Diaz var tekinn af lífi í Texas 26. september síðastliðinn með útrunnum skammti af lyfinu Nembutal. Hann hafði þá reynt ásamt lögmanni sínum að fá aftökunni frestað sökum þess að Texasríki á ekki og hefur ekki aðgang að lyfjum til að taka fólk af lífi sem eru ekki útrunnin. Enginn vill selja þeim slík lyf lengur.

Danir tóku ákvörðunina

Vandræði Texasríkis og annarra ríkja Bandaríkjanna sem enn taka fólk af lífi má rekja til ákvörðunar danska lyfjafyrirtækisins Lundbeck. Fyrirtækið ákvað fyrir tveimur árum síðan að hætta að framleiða lyfið Nembutal, sem notað er til að taka fólk af lífi. Lyfið er líka notað þegar læknar aðstoða sjúklinga við sjálfsvíg. Stuttu eftir að Lundbeck tilkynnti um ákvörðun sína seldi fyrirtækið réttinn á framleiðslu Nembutal  til Akorn, Inc., sem er lyfjafyrirtæki í Lake Forest í Illinois. Í samningi vegna kaupanna var þó kveðið á um að Akorn skyldi halda sig við þá stefnu Lundbeck að selja lyfið ekki til stjórnvalda sem hygðust nota það til að taka fólk af lífi.

Danska fyrirtækið hafði lengi sætt gagnrýni fyrir viðskipti sín við stjórnvöld í hinum ýmsu ríkjum Bandaríkjanna, því Texas var ekki eina ríkið sem notaði lyf Lundbeck til að aflífa fanga. Margir Danir höfðu skorað á fyrirtækið að hætta sölunni áður en sú ákvörðun var loks tekin. Til að mynda hafði Bianca Jagger, góðgerðasendiherra Evrópuráðsins, skrifað danska forsætisráðherranum, sem þá var Lars Løkke Rasmussen, bréf þar sem viðskiptum Lundbeck með lyfið var mótmælt. Á þeim tíma, snemma árs 2011, hafði Lundbeck útvegað lyf fyrir fjórar aftökur og bandarísk stjórnvöld lýstu yfir áhuga á að koma á fót stöðugum viðskiptum með Nembutal.

Vildu útvega eitrið undir nafnleynd

Vegna ákvörðunar Lundbeck hafa stjórnvöld í Texas gripið til þess ráðs að fá apótek til að blanda sína eigin útgáfu af Nembutal. Ekki er haft sérstakt eftirlit með apótekum í Bandaríkjunum og þeim er heimilt að blanda lyf eftir pöntunum, svo framarlega sem um lögmæta pöntun sé að ræða. Í Texas fannst apótek sem var tilbúið að ráðast í gerð þessa eiturs, þó með því skilyrði að ekki yrði greint frá því hver lyfsalinn væri. Ríkið gekk að þeim skilmálum og pantaði lyfið til að geta haldið áfram að taka fanga af lífi með öruggum hætti.

Það gekk þó ekki lengi. Fréttaveitan Associated Press sendi inn formlega upplýsingabeiðni á grundvelli bandarískra upplýsingalaga og krafðist þess að fá að vita við hvaða apótek hefði verið samið. Niðurstaða ráðuneytisins sem tók við beiðninni var sú að réttur AP til upplýsinga væri ríkari en réttur apóteksins til nafnleyndar. Eftir að þetta varð ljóst vildi apótekið ekkert með Texasríki hafa og fór fram á að fá lyfið til baka. Stjórnvöld neituðu því og hyggjast nota þá skammta sem til eru í aftökur í náinni framtíð.

Komnir í klemmu

Staðan er ekki góð fyrir þau ríki sem stunda aftökur. Enginn virðist hafa áhuga á að leysa Lundbeck af hólmi en lítill fjárhagslegur ávinningur er af sölu lyfja í þessum tilgangi. Hins vegar getur það haft veruleg neikvæð áhrif á ímynd lyfjafyrirtækja og lyfsala sem útvega slík lyf, jafnvel þótt aftökur séu löglegar. Mikil andstaða er einnig meðal lækna við notkun lyfja við aftökur og samtök svæfingalækna í Bandaríkjunum hafa mótmælt harðlega fyrirhugaðri aftöku í Missouri 23. október næstkomandi þar sem nota á deyfingalyfið própófól í sprautuformi. Þýska fyrirtækið sem framleiðir lyfið hefur hótað að banna sölu própófóls í Bandaríkjunum verði lyfið notað í aftökum og fyrir vikið hefur ríkisstjórinn í Missouri frestað aftökunni.

Sú aðferð að gefa banvæna sprautu við aftökur þótti bylting þegar hún kom fram seint á síðustu öld. Texas notaði banvæna sprautu í fyrsta sinn í aftöku árið 1982 og þótti það tákn um að aftökur væru loksins komnar inn á 20. öldina. Flest ríki Bandaríkjanna sem þá tóku enn fólk af lífi stukku á þessa nýjung og hættu að nota rafmagnsstóla og gálga, því sprautan þótti mannúðlegri.

Ótrúlega flókið eftirlitsnet

Atli Þór Fanndal

Þriðjungur lögreglukvenna verður fyrir kynferðislegri áreitni í starfi, maður sem gerði tilraun til að kaupa vændi af barnungri stúlku gekk laus á meðan stúlkan var kærð og sérsveitin ruddist inn á hælisleitendur eldsnemma að morgni. Fréttir af lögreglunni það sem af er mánuðinum verða varla til að auka trúverðugleika hennar. Skástrik leitaði svara um hvernig eftirliti með lögreglunni væri háttað. Athugun okkar leiddi í ljós afar flókið eftirlitsnet sem er á höndum margra stofnana. Eftirlit með lögreglunni fellur þannig undir starfsemi umboðsmanns Alþingis, Ríkisendurskoðunar, ríkissaksóknara, Alþingis og lögregluembættanna sjálfra.

Málefni lögreglunnar eru á könnu innanríkisráðherra sem felur ríkislögreglustjóra að fara með málaflokkinn í umboði ráðherra. Ríkislögreglustjóri fer með ákveðið eftirlitshlutverk, sem er meðal helstu hlutverka embættisins, en það er að hafa eftirlit með lögreglustöðvum, tækjum þeirra og búnaði. Umboðsmaður Alþingis getur tekið málefni lögreglunnar til athugunar berist embættinu kvörtun. Meginreglan er þó sú að umboðsmaður tekur aðeins kvartanir til meðferðar hafi önnur stjórnsýsluúrræði verið reynd. Það þýðir í raun að umboðsmaður metur aðeins hvort hefðbundnar leiðir sem borgarar geta farið til að leita réttlátrar málsmeðferðar hafi dugað til að fá sanngjarna úrlausn. Umboðsmaður Alþingis hefur hins vegar ríka heimild til upptöku frumkvæðismála. Þannig getur umboðsmaður ákveðið að eigin frumkvæði að taka mál til meðferðar án sérstakrar kvörtunar. Í slíkum tilvikum getur umboðsmaður tekið starfsemi og málsmeðferð stjórnvalds, í þessu tilviki lögreglu, til almennrar athugunar.

Peningana skortir

Sá böggull fylgir skammrifi að umboðsmann Alþingis skortir fjárheimildir til að geta sinnt frumkvæðisskyldu sinni. „Eins og fjárveitingum til embættisins [hefur] verið háttað síðustu ár [hefur] ekki verið kostur á að ráða sérstaklega starfsmenn til að sinna þessum verkefnum. Þá tók ég fram að með óbreyttum fjárveitingum yrði m.a. ekki kostur á að sinna frumkvæðismálum að ráði. Á árinu 2012 hóf ég því aðeins athugun á tveimur málum að eigin frumkvæði þrátt fyrir að ég telji slíkar athugunir mikilvægan þátt í starfi umboðsmanns,“ segir í ársskýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012. Þess ber að geta að sams konar fyrirvara er að finna í skýrslu ársins 2011.

Stjórnsýsluúttekt á vegum Ríkisendurskoðunar

Sé þörf á stjórnsýsluúttekt á starfsemi lögreglunnar fellur það undir verksvið Ríkisendurskoðunar. Stofnunin getur framkvæmt úttektir er varða lög um opinbera stjórnsýslu. Það gerði Ríkisendurskoðun til að mynda árið 2011 þegar hún áminnti lögregluyfirvöld vegna brota á innkaupareglum ríkisins. Slík athugun hefur þó væntanlega lítið að segja þegar kemur að starfsháttum einstakra lögreglumanna.

Eftirlit með framkvæmd ákæruvalds

Það er svo í höndum ríkissaksóknara að hafa eftirlit með framkvæmd ákæruvalds hjá lögreglustjórum. Ríkissaksóknari gefur út almenn fyrirmæli um meðferð ákæruvalds og getur einnig tekið ákvörðun um saksókn úr höndum lögreglustjóra. Telji einhver á sér brotið af hálfu lögreglu getur sá hinn sami því leitað til ríkissaksóknara.

Alþingi fer með eftirlitshlutverk

Löggjafinn hefur ekki aðeins það hlutverk að setja lög því þingmenn hafa einnig eftirlit með störfum framkvæmdavaldsins og stofnana þess. Tvær þingnefndir fara sérstaklega með eftirlit; forsætisnefnd annars vegar og stjórnsýslu- og eftirlitsnefnd hins vegar. Þingmenn, og þá sérstaklega forsætisnefnd, geta óskað eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun. Umboðsmaður Alþingis er hins vegar óháður boðvaldi Alþingis. Skástrik ræddi við Einar K. Guðfinnsson, forseta Alþingis og formann forsætisnefndar, og spurði hvort komið gæti til greina að forsætisnefnd færi fram á athugun á starfsemi lögreglunnar. Einar nefndi að bæði Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis væru sjálfstæðar stofnanir og því gæti þingið ekki óskað eftir því að þær skoðuðu neitt. Hið rétta er að forsætisnefnd getur aðeins óskað eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem væntanlega hefur lítið að segja þegar kemur að rannsókn á starfsháttum lögreglunnar.

Getur sett saman rannsóknarnefnd

Alþingi getur sett saman rannsóknarnefnd um málefni lögreglunnar samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir sem samþykkt voru árið 2011. Rannsóknarnefnd er komið á fót með ályktun Alþingis að undangenginni umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Fyrir setningu laganna þurfti að setja sérstök lög um hverja og eina rannsóknarnefnd. Þingmenn geta einnig nýtt sér heimild til fyrirspurna til handa ráðherrum og þannig að einhverju marki haft eftirlit með starfsemi framkvæmdavalds og stofnana ríkisins.

Svo bætist sjálfseftirlit við

Að lokum má svo nefna að þess er vænst að lögreglan, eins og aðrar stofnanir, fari, upp að vissu marki, með eftirlit með eigin störfum. Nýlegt dæmi um slíkt er skýrsla um vinnumenningu og kynjatengsl innan lögreglunnar. Skýrslan er unnin af Finnborgu Salóme Steinþórsdóttur á vegum Háskóla Íslands en að frumkvæði embættis ríkislögeglustjóra.

Loksins búið að opna ríkisstofnanir

Samningar hafa náðst í Bandaríkjunum um áframhaldandi fjármögnun ríkisstofnana og fyrirtækja sem og hækkun skuldaþaks ríkissjóðs. Ríkisstofnunum var lokað í byrjun mánaðarins þar sem fjárlagafrumvarp Bandaríkjanna hafði ekki verið samþykkt. Ástæðan var deilur á milli repúblikana og demókrata um nýtt heilbrigðistryggingakerfi sem tryggir flestum Bandaríkjamönnum tryggingar á viðráðanlegu verði. Fjármögnun ríkisins og skuldaþakið var afgreitt í báðum deildum Bandaríkjaþings á miðvikudag. Þó var ekki samstaða um málið og alls greiddu 162 þingmenn (úr báðum deildum) atkvæði gegn frumvarpinu. Þeir eru allir repúblikanar.

Handtekinn í tengslum við hvarf McCann

Breska lögreglan handtók nýverið karlmann í nágrenni Manchester-borgar á Englandi í tengslum við rannsókn á hvarfi stúlkunnar Madeleine McCann. Hún hvarf sporlaust af hótelherbergi á Portúgal árið 2007, þá þriggja ára gömul. Samkvæmt breskum fréttamiðlum lagði lögreglan hald á tölvur á heimili mannsins. Breska blaðið Sunday Mirror fjallaði um hvarf McCann í síðustu viku en þar kom fram vitnisburður manns sem telur sig hafa séð stúlkuna á eyju í Kyrrahafinu. Hvarfið á McCann hefur verið til rannsóknar allt frá því að stúlkan hvarf þó að það hafi farið á milli lögregluembætta. Portúgalska lögreglan hefur til að mynda ekki rannsakað hvarfið síðustu ár. Lítið hefur hins vegar orðið ágengt í þeim rannsóknum sem farið hafa fram og enn er ekkert vitað um hvert stúlkan fór, hver tók hana eða hvar hún er niðurkomin í dag.

Tugir létust í flugslysi

Tugir manna létust þegar farþegaflugvél hrapaði í Mekong-fljót í Laos á miðvikudag. Vélin var í eigu Lao Airlines og um borð var fjöldi ferðamanna frá ýmsum löndum. Enn hefur ekki verið staðfest hverjir voru um borð í vélinni né hverjir létust. Þó hefur verið staðfest að áströlsk fjölskylda hafi látist í slysinu. Í tilkynningu frá flugfélaginu segir að veður hafi verið slæmt þegar slysið átti sér stað en vélin var að koma til lendingar á Pakse-flugvellinum þegar hún brotlenti.

Banksy á slikk

Atli Þór Fanndal

Íbúar New York-borgar hafa undanfarið fengið að njóta verka götulistamannsins Banksy en hann er við störf í borginni. Ekki er vitað hver er að baki listamannanafninu Banksy og raunar hefur spurningin ært aðdáendur hans árum saman. Talið er að hann sé fæddur árið 1974 og komi frá Bristol. Breskir fjölmiðlar hafa í nokkrum tilfellum talið sig hafa vitneskju um hver maðurinn að baki Banksy sé en aldrei hefur tekist að staðfesta slíkar tilgátur. Nýlegt dæmi er ljósmynd af manni í New York sem birtist  meðal annars í breska blaðinu The Mirror og er talin vera af listamanninum, án þess að nánari skýringar fylgi. Fyrir nokkrum árum birti The Daily Mail sömuleiðis mynd af manni sem blaðið taldi vera Banksy.

Listamaðurinn er þekktur fyrir allt annað en virðingu fyrir yfirvöldum. Úr verkum hans má iðulega lesa sterk pólitísk skilaboð, meðal annars gegn neysluhyggju og stríðsrekstri. Þá deilir Banksy ekki sýn yfirvalda á veggjakrot en í verkum hans, sem oftar en ekki eru veggjakrot, er gjarnan gert stólpagrín að tilraunum yfirvalda til að halda listsköpun í almannarými í skefjum.

Þrátt fyrir að ekki sé vitað með vissu hver Banksy er hefur listamaðurinn hlotið ýmsar viðurkenningar fyrir verk sín. Árið 2011 var hann meðal annars tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir heimildarmyndina Exit through the giftshop og verk hans seljast gjarnan á nokkrar milljónir króna.

Götubás með verkum Banksys

Heppnir íbúar og ferðamenn í New York áttu þess nýlega kost að kaupa verk eftir Banksy fyrir nokkur þúsund krónur en listamaðurinn hafði sett upp götubás þar sem verk eftir hann voru til sölu. Í myndbandi frá listamanninum má sjá nokkra einstaklinga kaupa verk úr básnum, sem var ómerktur. Þar á meðal er kona sem keyti tvö verk en þó aðeins eftir að hafa prúttað verðið niður um helming, úr 60 dollurum fyrir stykkið, sem eru um sjö þúsund krónur, niður í 30 dollara.

Á ferðalagi sínu um New York hefur Banksy gert meira en að selja eigin verk fyrir klink. Verk hans Sirence of the lambs vakti talsverða athygli á götum borgarinnar og víða um heim. Verkið er gagnrýni á verksmiðjuframleiðslu matvæla en sýningin fer fram á götum kjötvinnsluhverfisins í New York (e. Meat packing district ). Í verkinu hefur Banksy troðið miklum fjölda tuskudýra inn í sendiferðabíl sem flytur dýrin til sláturhúss. Dýrin reka höfuðin út í gegnum rifu á bílnum og ýlfra og væla í átt að vegfarendum.

Borgarstjórinn er ekki aðdáandi

Þrátt fyrir að heimsókn Banksys til New York hafi almennt vakið nokkra ánægju og gríðarlegt umtal eru ýmsir á því að Banksy sé ekkert annað en skemmdarvargur. Michael Bloomberg, borgarstjóri New York, var til að mynda spurður hvað honum fyndist um veru Banksys í borginni. Borgarstjórinn svaraði á þá leið að veggjakrot væru skemmdaverk; þau eyðilegðu eignir fólks og væru merki um hnignun og stjórnleysi. Hann bætti við að hann teldi veggjakrot ekki vera list og jafnvel þótt slíkt teldist listsköpun þá væru skemmdarverk brot á lögum.

Beikon gerir nær allan mat betri

Aðalsteinn Kjartansson

Beikon gerir matinn betri í nær öllum tilfellum. Þetta er niðurstaða umfangsmikillar gagnarannsóknar sem bandaríska tímaritið Wired og uppskriftavefurinn Food Network réðust í. Niðurstöðurnar eru þær að notendum síðunnar Food Network þykja uppskriftir sem innihalda beikon betri en aðrar uppskriftir sem í boði eru á vefnum. Rannsóknin náði til 49.733 uppskrifta og 906.539 athugasemda frá notendum.

Söfnuðu gögnunum saman í einn gagnagrunn

Rannsóknin fór þannig fram að öllum uppskriftunum var safnað saman í einn gagnagrunn. Síðan voru þær flokkaðar eftir þeirri matartegund sem um var að ræða; til dæmis í flokkinn samlokur. Blaðamenn Wired könnuðu síðan hvaða umsögn viðkomandi uppskrift hefði fengið frá notendum Food Network en allar uppskriftirnar fá stjörnugjöf. Þannig fengust þær niðurstöður að beikon gerir flest betra. Mestur munur var á samlokum sem ýmist innihéldu beikon eða ekki. Þær sem voru með beikoni komu mun betur út í umsögnum notenda vefsins en þær sem ekki innihéldu beikon. Munurinn á stjörnugjöfinni var um fjórðungur úr stjörnu.

Margar ástæður kunna að vera fyrir því að beikon þykir gera mest fyrir samlokur en slíkar samlokur fengu einnig einna hæstu einkunnina af öllum þeim matartegundum sem kannaðar voru. Beikon nýtur sín mjög vel í samlokum þar sem samsetning samlokunnar gengur út á að leggja hlutina saman í stað þess að hræra í hráefninu eða blanda því saman. Þannig getur beikonið haldið einkennum sínum án þess að annað hráefni í samlokunum hafi mikil áhrif. Athygli vekur að beikon með aspas kom einnig mjög vel út í rannsókninni.

Beikon ekki gott í eftirrétti

Tvær matartegundir þóttu hins vegar ekki betri með beikoni. Notendum Food Network líkaði verr við pastarétti sem innihéldu beikon en þá sem gerðu það ekki og eftirréttir voru mun óvinsælli ef beikon var í uppskriftinni. Það kann kannski ekki að koma neinum á óvart að beikon skuli ekki mælast vel fyrir í eftirréttum, sem alla jafna eru sætir. „Þegar ég settist niður og gæddi mér á eftirréttinum skildi beikonfitan eftir ógeðslega húð á gómnum á mér,“ skrifaði til að mynda notandinn MrsBigA við uppskrift af hlynsýróps-beikon ís. Að jafnaði fá beikoneftirréttir ekki meira en fjórar stjörnur.

Í gögnunum kemur einnig fram hvenær beikonuppskriftir hafa verið vinsælastar á síðustu sex árum. Hátindi sínum á Food Network náði beikonið á þriðja ársfjórðungi 2009 en áhugi notenda vefsins á beikoni í matargerð hefur dvínað síðan þá. Á síðustu tólf mánuðum hefur áhuginn minnkað á sama tíma og áhugi á kínóafræjum hefur rokið upp.

Sé litið á allar 49.733 uppskriftirnar kemur í ljós að beikon gerir að jafnaði matinn dálítið betri. Munurinn er ekki mikill en þó mælanlegur. Það er því hægt að slá því föstu að beikon geri mat í það minnsta aðeins betri.

Table of Contents

Leiðari

Lögregla

Fangelsi

LÍÚ

Krokodil

Aftökur

Innlennt

Lögregla

Erlent

Banksy

Beikon