Að hengja tónlistarmann fyrir smið

„Það eru nýir tímar framundan,“ sagði Björgólfur Guðmundsson við blaðamann Morgunblaðsins stuttu eftir að hann skrifaði undir samning sem hefði eignað honum Hörpu á kostnað skattborgaranna. „Þið eigið ekki oft eftir að sjá fjármálaráðherra eins glaðan við að eyða svona miklum peningum,“ sagði Árni M. Mathiesen fjármálaráðherra við sama tækifæri. Þeir félagar höfðu ástæðu til að fagna. Björgólfur var í raun að fá Hörpu gefins á kostnað skattborgara en Árni gat sveiflað einkaframtakinu villandi framan í skattgreiðendur.

Harpa var sannarlega lottóvinningur fyrir pólitíska skrumara bæði fyrir hrun og eftir. Tónlistarhúsið var líka endurtekið dregið inn í umræðuna og gjarnan einnig styrkir til menningarmála. Vandinn er sá að bygging Hörpu er og var styrkur til byggingargeirans. Styrkur til viðskiptalífsins. Styrkur til félaga. Það er ekki menningin sem mest hefur grætt á húsinu - því fer fjarri. Hefðu áætlanir fyrri ríkisstjórnar og Portusar gengið eftir hefðu skattgreiðendur greitt milljarða til Hörpu án þess að eignast svo mikið sem nagla í húsinu.

Svo kom hrunið og líkt og oft áður var það samfélagsins að þrífa upp eftir sóðana. Í borginni var risinn tröllvaxinn minnisvarði um óráðsíu og samgang stjórnmála og atvinnulífs. Menningarlífið var dregið inn í umræðuna en hafði þó minnst með málið að gera. Tónlistarhúsið var aðeins brot af stórkarlalegum áformum peningamannanna. Við borgum en Björgólfur og félagar eignast. Við rekum kostnaðarsaman rekstur undir merkjum þess að styrkja menningu svo Björgólfur og vinir geti með fram því byggt og rekið virðisaukandi rekstur á borð við hótel og ráðstefnuhöll á besta stað í bænum.

Harpa er ekki barn hrunsins. Húsið er minnisvarði um vel heppnaða tiltekt. Hugsanlega ekki besta fjárfesting sem hægt er að ímynda sér en ljósárum betri en sú áætlun stjórnmálamanna að gefa hópi fjárfesta húsið sem hefði haft í för með sér stjarnfræðilegan kostnað fyrir almenning.

Vinnustundum fækkar hjá ríkinu

„Það er ekkert fitulag að skera,“ segir Elín Björg Jónsdóttir, formaður BSRB, um niðurskurð til launaliða fjárlagafrumvarps næsta árs. Fjárlög ársins 2014 gera ráð fyrir samdrætti í vinnuframlagi opinberra starfsmanna. Þetta kemur fram í grein Þórólfs Matthíassonar hagfræðings sem birt var í síðasta tölublaði Skástriks. „Launaliður frumvarpsins hækkar um 1% að nafnvirði frá áætlun 2013. Út úr forsendum frumvarpsins má lesa að áætlað sé að nafnlaun muni hækka um 5% eins og vikið verður að hér að neðan.“ Út frá því segir Þórólfur að gera megi ráð fyrir að vinnuframlag opinberra starfsmanna dragist saman um fjögur prósent. Þetta segir hann samsvara allt að 600 stöðugildum.

Kjarasamningar framundan

Kjarasamningar opinberra starfsmanna eru lausir gagnvart ríkinu frá og með næsta janúar. „Ég sé ekki hvernig markmið ríkisstjórnarinnar um óbreytta eða bætta þjónustu á að gerast með fram fækkun starfsmanna. Ég trúi því alveg að þeir vilji halda þjónustunni óbreyttri og jafnvel bæta. Ég sé bara ekki hvernig á að ná því,“ segir Elín. Fjárlagafrumvarp næsta árs kom fram seinna en gert var ráð fyrir. Samþykkt voru ný þingsköp á síðasta kjörtímabili þar sem framlagningu fjárlaga var flýtt fram í september. Núverandi stjórnarmeirihluti veitti sjálfum sér frest frá nýjum þingsköpum og því kom frumvarpið fram seinna en búist var við. Elín segir þetta hafa haft áhrif á kröfugerð aðildarfélaga BSRB. Þær séu hins vegar á lokastigi. „Vafalaust verður starfsöryggið og álagið talsvert mikið í kastljósinu. Kröfugerðin er auðvitað hjá aðildarfélögunum en það er þannig eftir hrun að starfsfólki hefur fækkað og vinnuhlutfallið minnkað hjá þeim sem eftir eru en verkefnum hefur ekki fækkað. Raunar hafa þau aukist og eru mörg þyngri en áður.“

Óttast niðurskurð

Nýlega var tilkynnt um uppsagnir átján starfsmanna hjá embætti sérstaks saksóknara. Uppsagnir voru fyrirsjáanlegar hjá embættinu enda hefur það vaxið hratt í kjölfar aukinna verkefna. DV hefur eftir Ólafi Þór Haukssyni að fjórir lögreglumenn muni flytjast á milli embætta, frá sérstökum saksóknara og yfir á önnur embætti. Embættið hefur þar að auki haft þrjá lögreglumenn í láni frá öðrum stofnunum en þeir hverfa aftur til fyrri starfa. Sex starfsmönnum hefur verið tilkynnt að samningar þeirra verði ekki endurnýjaðir og einum starfsmanni hefur verið tilkynnt um uppsögn á næsta ári. Skástrik bar uppsagnirnar undir Elínu og spurði hvort BSRB óttaðist að hér væru merki um það sem koma skal.

„Að sjálfsögðu höfum við verulegar áhyggjur af því og við munum auðvitað vakta það eins vel og við mögulega getum. Ég endurtek samt að ég trúi og treysti orðum ráðamanna um að þeir stefni að bættri velferðarþjónustu. Til þess að það sé hægt þá þarf fólk til að sinna störfunum.“

Þú áttir að gefa Björgólfi Hörpu

Það var glatt á hjalla í mars 2006 þegar fulltrúar þriggja ráðuneyta skrifuðu ásamt þáverandi borgarstjóra undir samning við Portus ehf. um fjármögnun tónlistarhúss. Björgólfur Guðmundsson var meðal þeirra sem undirrituðu samninginn fyrir hönd fyrirtæksins. Hann hafði ástæðu til að fagna enda var í raun verið að gefa honum tónlistarhúsið, sem seinna fékk nafnið Harpa, með fjárframlögum ríkis og borgar – allt í nafni einkaframtaksins.

„Project agreement“

Steinunn Valdís Óskarsdóttir, þáverandi borgarstjóri, undirritaði samninginn fyrir hönd Reykjavíkur en þau Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir menntamálaráðherra, Sturla Böðvarsson samgönguráðherra og Árni M. Mathiesen fjármálaráðherra skrifuðu undir fyrir hönd ríkisins. Það vekur athygli, og er ef til vill merki um tímana þegar samningurinn var gerður, að samkomulagið, sem var rúmlega hundrað síður, var allt skrifað á enskri tungu. Ekki er sjáanleg ástæða fyrir því enda komu engir erlendir aðilar að málinu.

Með því að skrifa undir samninginn höfðu ríki og borg skuldbundið sig til rúmlega 800 milljóna króna fjárframlags, sé miðað við verðlag í október 2008, allt til ársins 2040. Upphæðin var tæplega 700 milljónir á ári þegar skrifað var undir samninginn. Árið 2002 gerðu ríki og borg samkomulag um byggingu tónlistar- og ráðstefnuhúss á Austurbakka við Reykjavíkurhöfn. Austurbakki-TR ehf. var stofnað ári síðar og stefnt var að því að bygging og rekstur hússins yrði boðið út til einkaaðila. Í útboðsgögnum frá árinu 2004 var gert ráð fyrir að framlag ríkis og borgar yrði föst verðtryggð upphæð sem skilgreindist af fjölda og stærð sala. Portus, sem fékk verkefnið að undangengnu útboði, gerði tillögu um mun stærri og dýrari byggingu en upphaflega var gert ráð fyrir. Portus taldi sig eigi að síður geta tryggt fjármögnun og rekstur með auknu rými til tekjuöflunar og því var gengið til samkomulags. Annað átti reyndar eftir að koma í ljós enda fór bæði fyrirtækið og bankinn sem fjármagnaði verkið á hausinn skömmu síðar.

Lóðir, fjárframlag og Reykjatorg frá skattborgurum

Í samningnum frá 2006 var að auki kveðið á um að Reykjavíkurborg skyldi selja byggingarreitina á verði sem Portus teldi sig geta greitt. Þá var Bílastæðasjóður skyldaður til að taka tilboði byggingaraðila í 250 stæða bílastæðakjallara. Reykjavíkurborg átti að taka þátt í gerð Reykjatorgs með 110 milljón króna tilkostnaði auk virðisaukaskatts. Portus skuldbatt sig til að kosta göngugötu en með þeim fyrirvara að Reykjavíkurborg skyldi annast rekstur hennar.

Hefðu áætlanir samningsaðila gengið eftir hefðu ríi og borg því endað með að greiða Portusi tæplega 30 milljarða fram til 2040 án þess að eignast nokkuð í húsinu. Óvíst er hvað hefði orðið að samningstíma loknum en afar ólíklegt verður að teljast að hið opinbera hefði þá getað dregið sig alfarið út úr rekstri hússins. Eftir gjaldþrot Portusar og yfirtöku ríkis og borgar á verkefninu hefur vissulega þurft að bæta við fjárframlög miðað við það sem áður var gert ráð fyrir. Munurinn er þó sá að Harpa verður skuldlaus í eigu almennings að samningstíma loknum.

Portus í þrot og sundurgrafinn miðbær

Auk fjárframlags og aðstoðar við gatnagerð eignuðust félög tengd Portus byggingarland á besta stað í Reykjavík á afar hagstæðu verði. Samkvæmt frétt Blaðsins af málinu 10. mars 2006 fylgdi samningnum byggingarréttur fyrir allt að 91 þúsund fermetra auk 14 þúsund fermetra neðanjarðar. Í sömu frétt kemur fram að Björgólfur Guðmundsson, stjórnarformaður Landsbankans, sé einnig stjórnarformaður Portusar og að bankinn sé aðalfjármögnunaraðili félagsins. Portus-samstæðan fór í gjaldþrot í kjölfar efnahagshrunsins og framkvæmdir við Hörpu stöðvuðust tímabundið. Í minnisblaði sem lagt var fyrir borgarráð árið 2012 segir að um það leyti hafi enginn einkaaðili haft getu til að taka við verki Portusar: „Ríki og Reykjarvíkurborg stóðu frammi fyrir þeim valkostum að hætta alfarið við verkefnið en bera eigi síður ýmsan kostnað sem talinn var nema mörgum hundruðum milljóna við að loka verkefninu að ekki sé talað um áhrif þess fyrir miðborg Reykjavíkur og borgarmyndina almennt að hafa hálfklárað mannvirki standandi við Austurhöfnina í ár eða áratugi.“

Borgum meira fyrir höfuðstöðvar NATO

Þrátt fyrir endurskoðun á hlutfallslegri þátttöku Íslands í kostnaði á rekstri Atlantshafsbandalagsins (NATO) sleppur ríkissjóður ekki með að borga minna til bandalagsins en verið hefur sé horft til fjárlaga fyrir árið í ár. Ástæðan er hækkun á framlagi Íslands til byggingar nýrra höfuðstöðva bandalagsins. Enn liggur ekki fyrir hvort sækja þurfi meira fjármagn í ríkissjóð í fjáraukalögum til þess að greiða fyrir aðild Íslands að NATO í ár en þess hefur þurft nokkrum sinnum á síðustu árum. Samkvæmt fjárlögum 2014, sem Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra kynnti nýverið, greiðir Ísland 265 milljónir króna fyrir að taka þátt í starfi NATO. Það er 4,8 milljónum króna meira en í ár.

Höfuðstöðvarnar kosta mikið

Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er farið fram á 21,4 milljóna króna hækkun á tímabundnu framlagi Íslands til byggingar nýrra höfuðstöðva NATO í Brussel í Belgíu. Í núgildandi fjárlögum var gert ráð fyrir 82,8 milljóna króna kostnaði vegna byggingarinnar. Byggingin á að leysa af hólmi núverandi höfuðstöðvar bandalagsins í Brussel sem eru fyrir löngu orðnar of litlar. Sú bygging var gjöf frá Belgum árið 1967 þegar Frakkar úthýstu bandalaginu frá París. Síðan þá hefur aðildarríkjum NATO fjölgað úr fimmtán í 28.

Ákveðið var að ráðast í byggingu nýrra höfuðstöðva NATO á leiðtogafundi bandalagsins árið 1999. Fyrsta skóflustungan var tekin árið 2010 og áætlað er að bandalagið verði flutt í nýja húsnæðið árið 2016. Þangað til það gerist kemur Ísland til með að borga samtals 323,3 milljónir króna, miðað við það gengi sem fjárlög yfirstandandi árs miðast við, vegna framkvæmdanna. Greitt er í evrum og gert er ráð fyrir að heildarframlag Íslands til byggingarinnar verði tæpar þrjár milljónir evra.

Framlagið hefur hækkað stöðugt

Á undanförnum árum hefur framlag Íslands til NATO tvöfaldast. Stærsta skýringin á því er gengi krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum en líka aukin þátttaka í byggingu höfuðstöðvanna. Mesta hækkun á framlögum Íslands til NATO milli ára varð árið 2010 þegar þau fóru úr 87,6 milljónum króna upp í 216,4 milljónir króna. Hækkunin kom ekki fram fyrr en í fjáraukalögum sem samþykkt voru í lok árs 2010. Aðeins Þróunarsjóður EFTA og alþjóðleg friðargæsla fá meira af peningum úr ríkissjóði en NATO þegar þær alþjóðastofnanir sem Ísland greiðir til eru skoðaðar.

Íslendingar borga þrátt fyrir þetta minnst allra aðildarþjóða NATO til bandalagsins. Bandaríkin standa undir stærstum hluta kostnaðarins en hann skiptist hlutfallslega á milli aðildarríkjanna. Fastaframlag aðildarríkjanna skiptist í þrjá mismunandi sjóði. Sjóðirnir sem greitt er í eru borgaralegur sjóður (e. civil budget), hermálasjóður (e. military budget) og mannvirkjasjóður (e. NATO Security Investment Programme).  Ísland stendur undir 0,0492 prósentum af fjármögnun hvers sjóðs fyrir sig.

== AUKAEFNI ==

Hvað eru 265 milljónir mikið?

Til að setja upphæðina í samhengi er hægt að bera hana saman við aðra kostnaðarliði fjárlagafrumvarpsins. Til að mynda er dregið úr fyrirhugaðri hækkun til Tækniþróunarsjóðs um nákvæmlega sömu krónutölu og greitt er til NATO. Hækkun á framlögum til Tækniþróunarsjóðs var eitt af því sem fyrri ríkisstjórn lagði fram í fjárfestingaráætlun sinni. NATO-framlögin gætu einnig komið í stað sérstaks legugjalds á Landspítalanum sem skila á 199,5 milljónum króna í sértekjur fyrir spítalann.

==============

Uppreisn æru fyrir Jóhönnu

Kærunefnd jafnréttismála fór út fyrir verksvið sitt með úrskurði nefndarinnar gegn forsætisráðuneytinu árið 2010. Þá úrskurðaði nefndin að Jóhanna Sigurðardóttir, þáverandi forsætisráðherra, hefði brotið lög um jafna stöðu kynjanna með því að skipa Arnar Þór Másson skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu. Þetta segir í umsögn umboðsmanns Alþingis. Arnar Þór óskaði umsagnar þar sem hann taldi kærunefndina hafa brotið á rétti hans, meðal annars með því að leggja sjálfstætt mat á menntun hans og starfsreynslu en viðurkenna hann ekki sem málsaðila. Það gerði að verkum að Anna Kristín Ólafsdóttir, sem ekki var ráðin og kærði skipunina til nefndarinnar, fékk tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri en Arnar ekki. Arnar benti meðal annars á að í nefndinni sæti enginn með sérþekkingu á mannaráðningum og því hefði nefndin átt að kalla til sérfræðinga í stað þess að leggja sjálfstætt mat á ráðninguna.

Settur umboðsmaður var Róbert Spanó en í umsögn hans segir að verkefni kærunefndarinnar hafi ekki verið að endurmeta hvern hefði átt að ráða í starfið heldur að taka afstöðu til þess hvort ráðuneytið hefði brotið lög um jafnan rétt kynjanna.

Kærunefnd með skæting

Það vekur athygli að í bréfaskriftum umboðsmanns og kærunefndar jafnréttismála telur nefndin sig hafa takmarkaðar heimildir til að fjalla um eigin úrskurði. Því svarar nefndin umboðsmanni með almennri lýsingu á eigin nálgun komi þau mál til umræðu. Umboðsmaður Alþingis er sjálfstæð eftirlitsstofnun með víðtækar heimildir til eftirfylgni fyrir þá sem telja á sér brotið. Í niðurstöðu umboðsmanns er rætt um svör nefndarinnar. Umboðsmaður telur að nefndin hafi ekki farið eftir lögbundnu hlutverki sínu við úrskurðinn gagnvart forsætisráðuneytinu og að í samskiptum sínum við umboðsmann hafi nefndin ekki farið að lögum um umboðsmann Alþingis. Þá segir enn fremur að kærunefndin skuli viðurkenna aðild þess sem starf hlýtur að málinu – allavega í þeim tilvikum þegar nefndin tekur kvörtun vegna ráðningarinnar til efnislegrar athugunar.

Jóhanna glöð

„Þessi niðurstaða umboðsmanns kemur mér ekki á óvart. Ég hef alltaf verið sannfærð um að mjög faglega og málefnalega hafi verið staðið að ráðningunni, þótt ég hafi kosið að una niðurstöðunni í anda jafnréttislaga um bindandi úrskurði kærunefndar,“ segir Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra, í skriflegu svari til Skástriks vegna niðurstöðu umboðsmanns. „Miklu moldviðri var þyrlað upp á Alþingi og í fjölmiðlum og virtist sem ýmsir vildu nota úrskurðinn til að koma höggi á mig,“ bætir hún við.

„Nú liggur ljóst fyrir samkvæmt niðurstöðu umboðsmanns Alþingis, að kærunefndin hafi ekki farið að lögum né sýnt fram á að jafnréttislög hafi verið brotin. Þessi úrskurður hefur legið mjög þungt á mér og því er þetta mikill léttir. Ég tel augljóst í framhaldi af þessu að samræma þurfi matsferli kærunefndar og stjórnsýslunnar, eins og ég benti strax á, þannig að svona mistök verði ekki gerð aftur hjá kærunefnd jafnréttismála.“ Þá segir Jóhanna kærunefnd jafnréttismála mikilvægt tæki í baráttunni fyrir jöfnum rétti kynjanna og því sé nauðsynlegt að endurskoða vinnubrögð hennar með hliðsjón af úrskurði umboðsmanns.

Pólitískt erfitt mál

Erfitt reyndist fyrir Jóhönnu að verja úrskurð kærunefndar gagnvart samflokksmönnum sínum. Fáir innan Samfylkingarinnar virtust tilbúnir að verja formann flokksins vegna ásakana um brot á jafnréttislögum. Anna Kristín Ólafsdóttir, sem ekki fékk starfið, hefur þar að auki tengsl við Samfylkinguna.

Málið kom til kasta dómstóla árið 2012 en þá kærði Anna Kristín forsætisráðuneytið og krafðist tæplega fimmtán milljóna í skaðabætur. Dómurinn féllst ekki á það en Önnu Kristínu voru dæmdar miskabætur vegna fréttatilkynningar forsætisráðuneytisins um málið. Ráðuneytið birti tilkynningu á vefsíðu sinni þar sem farið var yfir matsferlið vegna starfsins. Þar kom fram að ráðuneytið hefði talið Önnu Kristínu vera í fimmta sæti yfir hæfustu umsækjendur. Það var niðurstaða dómsins að sú staðreynd að Anna Kristín hefði ekki fengið embættið gæti ein og sér ekki leitt af sér rétt til miskabóta. Hins vegar féllst dómurinn á að með fréttatilkynningu ráðuneytisins í tilefni af úrskurði kærunefndarinnar, þar sem því er hafnað að hún hafi verið jafn hæf og sá sem embættið hlaut og sérstaklega er bent á að hún hafi verið í fimmta sæti í hæfnismati, gæti bitnað á orðspori Önnu Kristínar.

Dómurinn túlkaður

Lögmaður Önnu Kristínar sagði eftir dóm héraðsdóms að niðurstaða dómsins væri skýr. „Jóhanna braut gegn jafnréttislögum með skipan í þetta skrifstofustjóraembætti. Svo er annað, sem er ekkert minnst á í yfirlýsingunni að ástæðan fyrir því að hún er dæmd bótaskyld eru viðbrögð hennar við niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála á sínum tíma.“ Túlkun lögmannsins verður að teljast nokkuð undarleg þar sem dómurinn leggur ekki efnislega mat á hvort jafnréttislög hafi verið brotin. Hins vegar telur dómurinn sér ekki annað fært en að fara eftir mati Arndísar Óskar Jónsdóttur, mannauðsráðgjafa við ráðninguna, sem mat Önnu Kristínu í fimmta sæti yfir hæfa umsækjendur. Þannig fer héraðsdómur gegn vinnubrögðum kærunefndar. „Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi átt lögvarinn rétt til stöðunnar umfram aðra umsækjendur. Í málinu liggja fyrir umsóknir þeirra þriggja umsækjenda sem raðað var í annað til fjórða sæti samkvæmt framangreindu hæfnismati. Eru þeir umsækjendur allir konur. Þá liggja fyrir niðurstöður viðtala allra þeirra fimm umsækjenda sem taldir voru hæfastir,“ segir í dómnum. Það er þó rétt sem lögmaðurinn segir að miskabæturnar hlaut Anna Kristín vegna viðbragða forsætisráðuneytisins.

Vinnulag jafnréttisnefndar var gagnrýnt

„Ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur virðist hafa gert rétt í málinu, en Kærunefnd jafnréttismála fór langt út fyrir eðlilega starfshætti,“ skrifaði Stefán Ólafsson, prófessor í félagsfræði, um málið í júní árið 2012. Þá taldi hann þörf á úttekt á starfsháttum kærunefndarinnar vegna málsins. „Hvað hefði gerst ef ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur hefði ráðið flokkssystur hennar sem hafði hafnað í 5. sæti í hæfnismatinu? Tekið hana framfyrir fjóra sem töldust hæfari. Allt hefði orðið stjörnugalið. Eðlilega!“ Hann spyr hvernig það kom til að samflokkskona Jóhönnu dró ráðuneytið fyrir dóm vegna ráðningarinnar. „Þar kemur súrrealisminn til sögunnar. Kærunefnd jafnréttismála taldi sig þess umkomna að ógilda hæfnismat fagnefndarinnar og ákvað að sú í 5. sæti væri að minnsta kosti jafn hæf og sá sem var í 1. sæti. Með það fór Anna og kærði. En er kærunefnd jafnréttismála ekki komin út fyrir sitt svið þegar hún gerist eins konar yfirmatsnefnd starfshæfnimats til allra starfa hjá hinu opinbera – á öllum fagsviðum? Svo virðist vera,“ skrifaði Stefán.

Barclays hættir að þjónusta peningaflutninga til Sómalíu

Hætt er við að Sómalía einangrist enn frekar frá umheiminum sökum ákvörðunar breska bankans Barclays um að loka reikningum hawala-fyrirtækja eins og Dahabshiil, einu stærsta peningaskiptafyrirtæki Afríku. Hawala er samheiti yfir peningaskiptakerfi sem mikið er notað í Norður-Afríku, sem og á Afríkuhorni. Þá er kerfið notað í Mið-Austurlöndum ásamt því að vera algengt á Indlandi, í Pakistan og Bangladesh. Hawala kemur oftar en ekki í stað hefðbundis bankakerfis. Það á sérstaklega við í Sómalíu þar sem hefðbundið bankakerfi er raunar ekki til. Líklegt er að Sómalíland, sem er de-facto sjálfstætt ríki innan marka Sómalíu og almennt talið töluvert stöðugra en Suður-Sómalía, verði einnig fyrir talsverðum áhrifum.

Ekkert bankakerfi í Sómalílandi

Sómalíland er í raun sjálfstætt ríki innan Sómalíu en nýtur ekki viðurkenningar alþjóðasamfélagsins sem formlegt ríki. Svæðið var allt til ársins 1960 svokallað verndarsvæði bresku krúnunar en Bretar kölluðu þau lönd verndarsvæði sem nutu talsvert meira sjálfstæðis en eiginlegar nýlendur. Sómalíland varð formlega sjálfstætt ríki 26. júní árið 1960. Stuttu síðar sameinaðist landið Suður-Sómalíu og saman mynduðu ríkin það sem við þekkjum í dag sem Sómalíu. Rúmum þrjátíu árum síðar, 18. maí 1991, lýsti svæðið sem áður var Sómalíland síðan yfir sjálfstæði sínu öðru sinni eftir langa borgarastyröld en þá í óþökk alþjóðasamfélagsins og Afríkubandalagsins.

Tæplega fjórar milljónir manna eru taldar búa í landinu. Íbúar Sómalílands njóta talsvert meira öryggis og lífsgæða en margir íbúar Suður-Sómalíu eiga að venjast. Um fimm hundruð milljónir Bandaríkjadala berast árlega til Sómalílands í gegnum hawala-millifærslukerfið. Það eru um 60 milljarðar íslenskra króna eða 3750 milljarðar sómalílenskra skildinga, samkvæmt opinberu gengi gjaldmiðilsins. Hafa ber í huga að seðlabanki Sómalílands metur gengi skildingsins iðulega talsvert hærra en markaðsvirði og því er gengið líklega allt annað í raun. Þá er sómalski skildingurinn enn í mikilli notkun í landinu. Hawala-kerfið kemur í stað bankakerfis í Sómalílandi en hefðbundið bankakerfi er ekki til þar.

Stjórnlaust ríki

Íbúar Suður-Sómalíu, sem í daglegu tali er einfaldlega kölluð Sómalía, eru algjörlega háðir hawala-kerfinu. Landið hefur raunar verið án eiginlegrar ríkisstjórnar eða stjórnsýslu í rúma tvo áratugi, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að setja á fót ríkisstjórn og starfhæfa stjórnsýslu. Saga núverandi stjórnar nær aftur til ársins 2004 en hún náði raunar ekki fótfestu í landinu fyrr en árið 2007, í fyrsta sinn frá falli einræðisherrans Siads Barre árið 1991. Hópur sem kallaði sig Sameinaða dómstóla íslam (e. islamic court union) réði stórum hluta Suður-Sómalíu allt til ársins 2007 þegar eþíópskir hermenn réðust inn í landið undir forustu Abdullahis Yusuf Ahmed, fyrrverandi forseta Sómalíu, í umboði bráðabirgðastjórnarinnar. Þá hafði Ahmed ekki komið áður til Sómalíu sem forseti landsins en bráðabirgðastjórnin hafði aðsetur í höfuðborg Keníu, þar sem hún var stofnuð. Hryðjuverkasamtökin Al Shabaab, sem hafa lýst yfir ábyrgð á ódæðisverkunum í Westgate-verslunarkjarnanum í Narobí í Keníu, tengjast Sameinuðum dómstól íslam að því leyti að Al Shabaab á uppruna sinn að nokkru að þakka klofningi innan síðarnefndu samtakanna.

Sómalía er háð peningaflutningum

Erfitt er að meta nákvæmlega stærð sómalska hagkerfisins en þrátt fyrir að stjórnsýslan hafi að mestu verið óstarfhæf síðustu áratugina er nokkuð öflugt atvinnulíf í landinu. Samkvæmt tölum frá árinu 2009 verða um 60 prósent af verðmætasköpun í landinu til í landbúnaði, sjö prósent í iðnaði og tæplega 33 prósent í þjónustugeiranum. Bandaríska leyniþjónustan (CIA) taldi árið 2009 að hagvöxtur væri um rúmlega tvö prósent í landinu. Við þetta má svo bæta að í Sómalíu er líklega eitt nýjasta og tæknivæddasta símkerfi í Afríku og notendur þess greiða  lægstu gjöld sem finnast í álfunni.

Sómalía er hins vegar afar háð peningasendingum frá Sómölum sem búa erlendis. Hawala-fyrirtækið Dahabshiil segir á vef sínum að 40% Sómala treysti á aðsent fé sem  sína aðalinnkomu og að árlega sé um milljarður dollara sendur til landsins í gegnum hawala-peningafærslukerfið. Það eru þó ekki aðeins íbúar Sómalíu sem treysta á kerfið því hjálparstofnanir á vegum Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar, Alþjóðabankans og Oxfam nota kerfið til að fjármagna alla sína vinnu í landinu. Rík hefð er innan hawala-kerfisins fyrir því að taka ekki gjöld af færslum slíkra samtaka. Þá treystir atvinnulíf Sómalíu og Sómalílands algjörlega á kerfið til viðskipta bæði innanlands og erlendis. Áhrif lokunar Barclays á viðskiptareikninga fyrirtækjanna eru því mikil. Án reikninganna hefur iðnaðurinn ekki aðgengi að hefðbundnu bankakerfi og getur því illa virkað sem brú milli svæða með öflugt bankakerfi og þeirra sem ekki njóta þeirra gæða.

Barclays mikilvægur hlekkur

Dahabshiil hefur leitt baráttuna gegn Barclays undanfarna mánuði. Nýlega fékk fyrirtækið lögbann á lokun Barclays fram til 15. október en reikningarnir áttu að loka síðasta mánudag. Áður hafði ákvörðuninni verið frestað um nokkrar vikur án þess að dómstólar blönduðu sér í málið. Dahabshiil er langstærsta hawala-fyrirtæki Afríku með fjörutíu ára sögu og aðalskrifstofu í London. Fyrirtækið er skráð sem fjármálafyrirtæki hjá breskum yfirvöldum. Á vef fyrirtækisins segir að um 5000 manns starfi hjá því í 150 löndum. Hafa skal í huga að inni í þessari tölu eru sjálfstætt starfandi umboðsmenn en ekki aðeins launþegar fyrirtækisins.

Ákvörðun Barclays hefur áhrif á 250 hawala-fyrirtæki sem hingað til hafa verið í viðskiptum við bankann. Barclays er í raun einn af síðustu bresku bönkunum sem þjónustar iðnaðinn. Vandi hawala-kerfisins er að fólginn í því að það starfar raunar utan ramma hefðbundins fjármálageira á svæðum sem ekki njóta þeirra innviða sem við hér á Íslandi eigum að venjast. Hawala-kerfið byggir þannig fremur á trausti og heiðri en almennum bankareglum. Í grunninn virkar kerfið þannig að einstaklingur sem vill senda fé frá London til ættingja í Mogadishu í Sómalíu fer til umboðsmanns og greiðir honum fé, skráir viðtakanda og velur lykilorð. Því næst getur viðtakandinn farið til umboðsmanns nærri sér, í þessu dæmi í Mogadishu-borg, og sótt féð, að frádregnum umsýslugjöldum, gegn réttu lykilorði. Greiðslan er innt af hendi án þess að eiginlegir seðlar hafi verið fluttir milli landa og umboðsmaður viðtakanda lánar í raun umboðsmanni sendanda féð. Hawala-kerfið byggir þannig á heiðursmannasamkomulagi milli umboðsmanna og talsvert margir milliliðir geta verið í hverri færslu. Fyrirtæki eins og Dahashiil heldur utan um færslurnar og vottar umboðsmennina en þrátt fyrir það er afar erfitt að votta uppruna peninganna sem sendir eru í gegnum kerfið.

Hræddir um sektargreiðslur

Raunar er Barclays nokkur vorkunn enda síðastur stóru bankanna í Bretlandi sem þjónustar fyrirtæki hawala-skiptakerfisins. Vandi bankans felst þó í að honum gengur erfiðlega að gefa skýr svör um hvert vandamálið sé. Al Jazeera vitnar í tilkynningu frá bankanum þar sem segir að ákvörðunin hafi ekki verið auðveld. Þá kemur fram að bankinn skilji mikilvægi hawala-fyrirtækja fyrir fjármagnsflutning víða um heim, þar á meðal til svæða þar sem mikil þörf er fyrir fjárhagslegan stuðning. „Hins vegar verður bankinn að starfa í samræmi við lög og reglur þeirra landa sem við störfum í. Standi Barclays ekki undir lagalegum kröfum getur bankinn átt von á lögsóknum og mögulegum sektum sem kostað gætu hundruð og jafnvel þúsundir milljóna punda.“

Ákvörðun Barclays kemur í framhaldi af aðgerðum bandarískra yfirvalda gegn HSBC-bankanum en í ljós kom að mexíkönsk glæpasamtök notuðu bankann til að þvo illa fengið fé. Yfirvöld í Bandaríkjunum töldu að bankinn hefði ekki sinnt eftirlitshlutverki sínu nægilega vel og því var hann sektaður um tæpa tvo milljarða Bandaríkjadollara. Þótt mál HSBC sé raunar ekki sama meiði og peningasendingar til Sómalíu óttast bankar að viðskipti þeirra við Sómalíu geti leitt til þess að þeir verði sektaðir fyrir að hafa ekki sinnt eftirliti. Hawala-kerfið er notað á svæðum þar sem ítök hryðjuverkasamtaka geta verið fremur mikil og því óttast Barclays að verða fyrir fjárhagstjóni vegna þjónustu við fyrirtæki eins og Dahabshiil. Oxfam-samtökin hafa gagnrýnt Barclays harðlega fyrir ákvörðunina og óttast alvarlegar afleiðingar í Sómalíu þar sem annað kerfi er ekki til staðar til að koma peningum til fólks.

Himnaríki dópista á netinu lokað

Markaðssvæðinu Silk Road var lokað í síðustu viku en þar hafa fíkniefnaviðskipti blómstrað í nokkurn tíma. Markaðssvæðið var hýst „neðanjarðar“ á internetinu þar sem nafnleysi í netsamskiptum er tryggt í gegnum vafrann Tor. Bandarísk lögregluyfirvöld hafa lengi reynt að loka síðunni en það var ekki fyrr en í maí á síðasta ári sem þeir komust á sporið um hver gæti verið á bak við síðuna. Íslensk lögregluyfirvöld tóku þátt í rannsókn málsins en markaðssvæðið var hýst að hluta til hjá íslenska fyrirtækinu Advania.

Benti lögreglunni sjálfur á Silk Road

Bandaríska alríkislögreglan (FBI) hefur handtekið 29 ára gamlan Bandaríkjamann, Ross Ulbrich, vegna síðunnar. Lögreglan segir hann vera eiganda og stjórnanda síðunnar en sá hefur hingað til aðeins verið þekktur undir dulnefninu Dread Pirate Roberts. Ulbrich neitar hins vegar sök. Í ákæruskjölum á hendur honum kemur fram að lögreglan hafi ætlað að yfirheyra hann í júlí síðastliðnum eftir að hún komst yfir sendingu af fölsuðum persónuskilríkjum með mynd af Ulbrich á. Hann neitaði að svara spurningum lögreglunnar en sagði að ef einhver vildi kaupa slík gögn væri hægt að gera það á stað sem héti Silk Road.

Ulbrich er virkur netnotandi og hefur farið frjálslega með eigin persónuupplýsingar á netinu. Það er í algjörri andstæðu við Dread Pirate Roberts sem hefur gert allt sem hann getur til að hylja slóð sína. Samkvæmt bandarísku vefsíðunni The Verge hefur Ulbrich meira að segja birt símanúmerið sitt í YouTube-myndbandi.

Ekki sannfærðir um sekt

Ekki eru allir sannfærðir um að lögreglan hafi réttan mann í haldi. Æskuvinur og fyrrverandi meðleigjandi Ulbrich sagði í samtali við The Verge að Ulbrich hefði haft atvinnu af því að braska með sýndargjaldeyrinn Bitcoin. „Ég veit ekki hvernig þeir klúðruðu þessu og ég veit ekki hvernig þeir flæktu Ross í þetta, en ég er viss um að þetta er ekki hann,“ sagði hann. Fleiri hafa verið með getgátur um að Ulbrich sé alls ekki Dread Pirate Roberts heldur hafi hinn raunverulegi sjóræningi leitt slóðina að honum til að sleppa sjálfur. Það eru hins vegar aðeins getgátur.

Engir Íslendingar grunaðir

Íslenska lögreglan greindi frá sínum þætti í rannsókninni á Silk Road á miðvikudag. Í tilkynningu frá lögreglunni kom fram að enginn hefði verið handtekinn hér á landi og að enginn væri grunaður. Ekki liggur fyrir hvort einhverjir Íslendingar séu grunaðir um að hafa átt í viðskiptum á markaðssvæðinu en vitað er til þess að íbúar á öðrum Norðurlöndum keyptu sér fíkniefni á Silk Road. Þá fullyrðir fréttavefurinn Vísir að Íslendingar hafi verið meðal notenda vefsins.

Samkvæmt því sem fram kemur í bandarískum fjölmiðlum er unnið að því að finna út hverjir voru helstu sölumennirnir á Silk Road. Óvíst er hvort eða þá hvenær ráðist verði í aðgerðir til að komast að því hverjir kunna að hafa keypt varning og þjónustu í gegnum síðuna.

Mögulegt í gegnum Tor

Vafrinn Tor gerði Silk Road markaðssvæðið mögulegt. Allir sem versluðu þar notuðu vafrann þegar viðskiptin áttu sér stað en síðan var aðeins aðgengileg í gegnum hann. Tor gerir netnotendum mögulegt að hylja slóð sína á netinu. Vafrinn hylur slóð notenda með því að senda netumferðina í gegnum þúsundir mismunandi tölva um allan heim. Þannig verður ómögulegt að komast að því hvaðan heimsóknin raunverulega kemur.

Tor gerir vefsíðueigendum einnig mögulegt að fela hvar síðurnar þeirra eru hýstar. Vefsíður sem styðjast við Tor eru aðeins aðgengilegar þeim sem nota vafrann og þekkja slóðina á síðuna. Ekki er hægt að leita að síðum sem hýstar eru í gegnum Tor með leitarvélum eins og Google. Þannig hefur orðið til einhvers konar nafnlaust netsamfélag sem engar reglur gilda um; net sem kalla mæti neðanjarðarnetið.

Hvernig gat FBI þá komist að því hver væri á bak við Silk Road? Mistök Dread Pirate Roberts og uppljóstrara á bandi lögreglunnar urðu til þess. Samkvæmt FBI tengdist Ulbrich vefþjónunum á bak við Silk Road án þess að nota Tor auk þess að nota netfang sem innihélt nafnið hans á þann hátt að hægt væri að tengja það við markaðssvæðið. Þá stöðvaði lögreglan eins og áður segir sendingu með níu fölsuðum skilríkjum með myndum af Ulbrich á.

Greiddu með sýndargjaldmiðli

Peningagreiðslur fóru svo fram í sýndargjaldmiðlinum Bitcoin. Það er líka nær nafnlaus gjaldmiðill sem gerir fólki kleift að eiga í viðskiptum sín á milli án þess að þau komi fyrir augu stjórnvalda í nokkru ríki. Bitcoin er svo hægt að skipta yfir í raunverulega gjaldmiðla í gegnum þar til gerðar þjónustur víða um heim. Bandaríska lögreglan gerði umtalsvert magn af Bitcoin-mynt upptækri þegar hún lokaði Silk Road, eða jafnvirði 390 milljóna íslenskra króna.

Fyrirmynd að öðrum mörkuðum

Silk Road hefur orðið fyrirmynd að öðrum nafnlausum markaðssvæðum á netinu sem nota sömu aðferð til að tengja saman þá sem selja ólöglegan varning og þá sem vilja kaupa. Stærsti samkeppnisaðili Silk Road var líklega vefsíðan Atlantis. Stjórnendur þeirrar síðu hafa verið talsvert viljugri til að vera í sviðsljósinu en Dread Pirate Roberts. Atlantis birti til að mynda auglýsingu á YouTube þegar þeir fóru í loftið á meðan Silk Road treysti algjörlega á umtal til að auglýsa sig. Þá býður Atlantis upp á fleiri möguleika þegar kemur að greiðsluformi en Silk Road gerði. Ólögleg viðskipti á netinu eru því orðin enn auðveldari en áður.

Strax getur verið teygjanlegt

Ummæli Vigdísar Hauksdóttur, formanns fjárlaganefndar og þingkonu Framsóknarflokksins, um að strax væri teygjanlegt hugtak vöktu mikla athygli og reiði sumra. Margir, ef ekki flestir, leggja þann skilning í orðið strax að um sé að ræða eitthvað sem gerist undir eins eða þegar í stað. Það þótti mörgum stangast á við að ummæli Vigdísar. Vegna ummælanna var fyrirspurn send á Vísindavef Háskóla Íslands og spurt hvort strax gæti verið teygjanlegt hugtak. Niðurstaðan: Já, strax getur verið teygjanlegt. Í svarinu, sem heimspekingurinn Eyja Margrét Brynjarsdóttir skrifaði, kemur hins vegar fram að afar mikilvægt sé að gagnkvæmur skilningur sé til staðar hjá þeim sem tala saman til að ljóst sé hversu teygjanlegt strax getur verið.

Ono gerð að heiðursborgara

Listakonan Yoko Ono, ekkja Bítilsins John Lennon, var á miðvikudag gerð að heiðursborgara Reykjavíkurborgar. Ono var sæmd þeim heiðri á afmælisdegi eiginmanns síns og sama dag og hún kveikti á friðarsúlunni í Viðey. Það var Jón Gnarr, borgarstjóri í Reykjavík, sem afhenti henni skjal með staðfestingu á heiðursborgaranafnbótinni. Ono er sú fimmta sem gerð er að heiðursborgara en áður höfðu verið sæmd titlinum séra Bjarni Jónsson árið 1961, Kristján Sveinsson augnlæknir árið 1975, Vigdís Finnbogadóttir árið 2010 og Erró árið 2012.

Bauhaus vill endurgreitt

Byggingavöruverslunin Bauhaus vill að starfsmenn endurgreiði ofgreidd laun sem þeir fengu í apríl, maí, júní og júlí árið 2012. Nokkrir starfsmannana leituðu til stéttarfélagsins VR vegna kröfunnar. Í tilkynningu frá stéttarfélaginu kemur fram að það sé álit félagsins að Bauhaus beri ábyrgð á ofgreiðslu launanna en ekki starfsmennirnir. „Þessi regla, sem hefur verið staðfest með dómum, byggir á því meginsjónarmiði að laun séu ætluð til framfærslu starfsmanns og hann megi ætla að þær greiðslur sem inntar eru af hendi séu honum til ráðstöfunar. Laun móttekin í góðri trú eru því almennt ekki endurkræf,“ segir í tilkynningu VR. Þá kemur einnig fram í tilkynningunni að Bauhaus hafi neitað að gefa VR upp nöfn þeirra starfsmanna sem hafa verið krafðir um endurgreiðslu.

Munro fékk Nóbelinn

Kanadíski rithöfundurinn Alice Munro fékk Nóbelsverðlaunin í bókmenntum í ár. Um þetta var tilkynnt á fimmtudag. Munro er talin í hópi fremstu smásagnahöfunda heims en hún hefur sent frá sér mörg smásagnasöfn. Munro, sem er 82 ára gömul, hefur í gegnum tíðina oft verið orðuð við Nóbelsverðlaunin en hún hefur hlotið fjölda annarra verðlauna fyrir skrif sín. „Ég er sérstaklega glöð að fá þessi verðlaun því það mun gleðja svo marga Kanadabúa,“ sagði Munro í tilkynningu sem útgefandi hennar, Random House, sendi frá sér. „Ég er líka glöð yfir því ef þetta mun færa aukna athygli á kanadískar bókmenntir.“ Í umsögn Nóbelsnefndarinnar segir að Munro sé einn fremsti rithöfundurinn sem fæst við smásagnaskrif í dag. Hún er þrettánda konan til að hljóta þessi virtu verðlaun síðan þau voru fyrst afhent árið 1901.

Gjöf til hryðjuverkamanna

Nýr yfirmaður bresku leyniþjónustunnar (MI5), Andrew Parker, segir að leki Edwards Snowden á fjölda leyniskjala frá bandarísku þjóðaröryggisstofnuninni (NSA) hafi verið gjöf til hryðjuverkamanna. Hann varar einnig við því að hryðjuverkamenn muni fremja að minnsta kosti eina stóra árás á ári í Bretlandi næstu árin. Þetta kom fram í ræðu hans hjá Royal United Services Institute á þriðjudag. Eins og flestum er kunnugt lak Snowden gögnum um umfangsmiklar njósnir NSA í sumar. Enn eru upplýsingar að berast frá Snowden sem sýna fram á umfang njósnanna en eins og Skástrik hefur fjallað um geta Íslendingar gert ráð fyrir því að njósnirnar hafi náð til þeirra.

Rændu forsætisráðherra Líbýu

Forsætisráðherra Líbýu, Ali Zeidan, var rænt á fimmtudagsmorgun af hópi öfgamanna. Honum var svo sleppt nokkrum klukkustundum síðar. Mannránið átti að hefna fyrir handtöku á líbýskum manni sem grunaður er um tengsl við al-Kaída hryðjuverkanetið í Trípólí. Eftir að Zeidan hafði verið sleppt úr haldi hvatti hann íbúa landsins til að sýna stillingu og koma í veg fyrir óeirðir. Þá fullvissaði hann erlenda ferðamenn um að landið væri öruggt. Uppreisnarmennirnir hafa sakað forsætisráðherrann um að beita mútum í starfi sínu.

RIFF kveður

Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Reykjavík (RIFF) lauk síðastliðið sunnudagskvöld en verðlaunaafhendingin var haldin kvöldið áður í Gamla bíói. Þar fékk myndin Still Life eftir Uberto Pasolini Gyllta lundann og sú mynd hlaut einnig FIPRESCI verðlaunin, sem eru gagnrýnendaverðlaun hátíðarinnar. Auk aðalverðlaunanna hlutu nokkrar aðrar kvikmyndir sérstök verðlaun. Til dæmis hlaut heimildarmyndin Ekspeditionen til verdens ende (Leiðangur á enda veraldar) eftir Daniel Dencik umhverfisverðlaun RIFF. Áhorfendaverðalaunin fékk Lukas Moodysson fyrir myndina Vi är bäst! (Við erum bestar!) og svo hlaut myndin The Lunchbox (Nestisboxið) eftir Ritesh Batra kvikmyndaverðlaun kirkjunnar, sem voru veitt í áttunda skiptið í ár.

Hátíðin var vel sótt og boðið var upp á margt áhugavert, bæði kvikmyndir og aðra viðburði. Af þeim myndum sem ég sá báru þrjár höfuð og herðar yfir aðrar myndir hátíðarinnar og því hef ég ákveðið að fjalla stuttlega um þær hér.

The Lunchbox

Þegar ég hugsa um myndina The Lunchbox fæ ég vatn í munninn enda spilar indversk matarmenning þar stórt hlutverk og segja má að maturinn breyti lífi aðalpersónanna á mjög sérstakan hátt. Myndin er frá Indlandi og leikstjórn í höndum Ritesh Batra. Það er því framandi blær yfir myndinni sem gefur ljóshærðum Íslendingi eins og mér mikið, enda ekki á hverjum degi sem tækifæri gefst til þess að sjá indverska kvikmynd í bíóhúsum hér á landi.

Áður en farið er út í söguþráðinn verður að útskýra nestisboxakerfið í Indlandi sem er algengast í Mumbai, þar sem sagan gerist. Þeir sem vinna meðal annars á skrifstofum geta fengið matarsendingar, annaðhvort frá fyrirtækjum eða frá eiginkonum sínum. Þannig er hádegismaturinn útbúinn á meðan fólk situr við vinnu og sendlar, kallaðir dabbawala, fara um alla borg til þess að afhenda nestisboxin og skila einnig boxunum eftir notkun.

Sagt er að leiðin að hjarta mannsins liggi í gegnum magann og þessi tilvitnun á eflaust best við um The Lunchbox. Myndin segir frá Ilu (Nimrat Kaur) sem er heimavinnandi húsmóðir í Mumbai. Eiginmaður hennar vinnur á skrifstofu og ástarneistinn í hjónabandinu virðist hafa fjarað út. Ila reynir þó að vinna hjarta hans aftur með því að senda honum dýrindismat í nestisboxi. Fyrir misskilning ratar boxið ekki til eiginmannsins heldur til Saajans Fernandez (Irrfan Khan, sem einhverjir kannast við úr myndinni Life of Pi), sem er einmana, keðjureykjandi ekkill. Hann verður heillaður af eldamennsku Ilu og sendir henni lítinn miða til að leiðrétta misskilninginn og þakka fyrir matinn. Upp frá því hefst bréfasamband milli hans og Ilu sem á eftir að breyta lífi þeirra beggja til hins betra.

Myndin er bréfaræma, ef svo má að orði komast. Það er að segja, sagan er að mestu leyti sögð í gegnum bréfaskriftir aðalpersónanna. Galdrar kvikmyndamiðilsins eru nýttir vel til þess að blása lífi í orðin sem rituð eru í bréfin en glæsileg kvikmyndataka og framúrskarandi klipping hjálpar þar mikið til.

Myndin er björt og hugljúf í alla staði. Leikararnir skila sínu og þá sérstaklega Irrfan Khan sem nær að túlka sína persónu á mjög sannfærandi hátt með lágstemmdum leikstíl. Myndin er rómantísk en er laus við allar klisjur sem oft má sjá í Hollywood-myndum og endirinn ætti að undirstrika það (fer þó ekki nánar út í það hér). Myndin er því ekkert í líkingu við aðrar bréfaræmur eins og The Lake House (2006) eða You´ve Got Mail (1998). Þetta er mynd sem ætti að fá áhorfendur til þess að brosa hringinn og ég mæli hiklaust með henni fyrir alla, sérstaklega þá sem eru í ástarsambandi.

Still Life

Still Life (Stillimyndir) vann gyllta lundann á RIFF og á það svo sannarlega skilið. Þetta er önnur mynd ítalska leikstjórans Ubertos Pasolini sem hefur verið búsettur í Bretlandi í fjölmörg ár. Hann hefur í gegnum tíðina starfað sem kvikmyndaframleiðandi og framleiddi meðal annars gamanmyndina The Full Monty (1997).

Myndin fjallar um ríkisstarfsmanninn John May (Eddie Marsan) sem tekur að sér að finna ættingja látinna einstæðinga. Ef enginn ættingi kemur í leitirnar sér May um jarðarförina og er oft sá eini sem mætir í hana ásamt prestinum, og að sjálfsögðu líkinu. Hann missir síðan vinnuna og þá tekur líf hans óvænta stefnu.

Það sem einkennir myndina er raunsæi, sem er mjög ríkt í þjóðarbíói Breta. Þetta raunsæi er undirstrikað með miklum víðmyndum og stöðugri kvikmyndatöku þar sem lýsing og litaval spilar stóra rullu en lýsingin er mjög köld og óvægin. Víðmyndir og löng skot valda því að myndin minnir stundum á leikhús en dregur einnig fram ákveðna þætti í fari aðalpersónunnar. Þannig stuðla löngu tökurnar og víðmyndirnar að því að draga fram tilbreytingarsnautt líf Mays, sem er fastur í sömu rútínunni í fyrri hluta myndarinnar.

Mér varð hugsað til verka japanska leikstjórans Yasujirō Ozu, sérstaklega til Tokyo Story (1953) en þemað í þeirri mynd er dauðinn og tíminn. Still Life fjallar einnig um dauðann og þann tíma sem við höfum í lifanda lífi og hvernig við nýtum hann. Þessi áhersla á tímann kemur bersýnilega í ljós í formrænum þáttum myndarinnar; víðmyndinni og löngu tökunum. Mér er minnisstætt eitt atriði þar sem hugmyndinni um tímann er slengt fram í áhorfendur en þar situr May á stól og ofarlega til hægri í rammanum er stór veggklukka. Leikstjórinn virðist því líka hafa verið meðvitaður um þetta.

Fyrst í stað var ég ekki viss hvort Eddie Marsan hefði verið besti leikarinn í hlutverkið en eftir nánari íhugun um myndina snérist mér hugur. Leikur Marsans er á mjög lágstemmdum nótum og hann nær að túlka persónu sína á mjög sannfærandi máta. Í nokkrum atriðum sýnir Marsan enn fremur stórleik.

Galli myndinnar er kannski sá að leikstjórn Pasolinis er mjög öguð og spilar þar væntanlega inn í að hann hefur mestmegnis verið í hlutverki framleiðanda í öðrum verkum. Því var lítið um óvæntar stefnur og sum atriðin virtust vera of skipulögð.

Myndin vekur mann til umhugsunar um lífið og þann stutta tíma sem við í raun höfum hér á jörðinni. Pasolini nær að kalla fram þessar vangaveltur á mjög áhrifaríkan hátt og ef hann heldur áfram að gera svona góðar myndir verður áhugavert að fylgjast með honum í framtíðinni.

Vi är bäst!

Lukas Moodysson stimplaði sig rækilega inn í kvikmyndaheiminn þegar Fucking Åmål (1998) kom út. Hann hefur síðan verið þekktur fyrir mjög dramatískar kvikmyndir sem fjalla um þung viðfangsefni; má þar nefna myndirnar Lilja 4-ever (2002) og Ett hål I mitt hjärta (2004). Með Vi är bäst hverfur hann aftur til léttleikans sem var yfir Fucking Åmål þó að samfélagsgagnrýnin sé aldrei langt undan.

Myndin gerist í Stokkhólmi árið 1982 og segir frá vinkonunum Bobo (Mira Barkhammar) og Klöru (Mira Grosin). Þær eru unglingsstelpur sem lifa mjög týpísku unglingalífi. Þær eru pönkarar og reyna að lifa samkvæmt þeirri hugmyndafræði þó að barnið í þeim sé aldrei langt undan. Þegar þær svo ákveða að stofna pönkhljómsveit fá þær til liðs við sig hina hlédrægu Hedvig (Liv LeMoyne) og mikill vinskapur myndast milli þeirra. Þær þurfa síðan í sameiningu að takast á við vandamál unglingsáranna; óþolandi foreldra, stráka og skólann.

Þó að myndin sé einhver skemmtilegasta mynd þessa árs og full af léttleika felst einnig í henni samfélagsrýni. Þannig varpar myndin ljósi á skilnað foreldra, stöðu kynjanna og fordóma í garð minnihlutahópa. Þó verður þessi rýni aldrei yfirþyrmandi og heldur sig undir yfirborði myndarinnar.

Moodysson kann svo sannarlega að leikstýra ungum krökkum og mikil notkun langra linsa í myndinni skýrist af því að þá er tökuvélin aldrei of nálægt leikurunum, sem getur verið ógnvekjandi fyrir unga leikara. Leikur stelpnanna verður því mjög raunsær og tilgerðarlítill. Vil ég minnast sérstaklega á leik Miru Barkhammar, sem ber af í myndinni sem hin óörugga Bobo, en hún á eftir að ná langt í leiklistinni.

Það er mikil tónlist í myndinni og mikið talað um hana, enda varla annað hægt þar sem pönkið spilar stórt hlutverk í söguþræðinum. Því verður myndin mjög kröftug og lífleg. Tónlistin undirstrikar líka lífskraft stelpnanna og áhyggjuleysið. Tónlistin, leikurinn og tímabilið rennur saman í eina, leyfi mér að segja, helvíti góða kvikmynd sem er alls ekkert síðri en fyrri myndir Moodyssons.

Table of Contents

Leiðari

Vinnustundum fækkar hjá ríkinu

Þú áttir að gefa Björgólfi Hörpu

Borgum meira fyrir höfuðstöðvar NATO

Uppreisn æru fyrir Jóhönnu

Barclays hættir að þjónusta peningaflutninga til Sómalíu

Himnaríki dópista á netinu

Fréttavika / Innlent

Frettavika / Erlent

RIFF