Skástrik

01. tölublað

01. Árgangur

Útgefandi:

Ugginn miðlun ehf.

Skástrik

www.skastrik.is

ISSN - 2298-3244

Íslensk stjórnvöld líta á Edward Snowden sem sakborning. Þetta kemur fram í gögnum sem innanríkisráðuneytið afhenti Ragnari Aðalsteinssyni hæstaréttarlögmanni en þar er Ragnar álitinn verjandi Snowdens. Eins og kunnugt er hefur Snowden verið á flótta undan bandarískum stjórnvöldum frá því að hann hóf að leka gögnum um stórfelldar njósnir Bandaríkjastjórnar á netinu. Ragnar segist ekki skilja hvernig ráðuneytið komst að þeirri niðurstöðu að hann væri verjandi Snowdens en hann er lögmaður hans og hefur sinnt málum Snowdens hér á landi.

Lengi að svara

Langan tíma tók að afhenda Ragnari, fyrir hönd Snowdens, gögnin vegna vandræðagangs ráðuneytisins um hvernig ætti að meðhöndla málið. Að lokum kom þó svar frá ráðuneytinu þar sem fyrrgreind skilgreining kemur fram. „Mér fannst einkennilegt að það væri litið á mig sem verjanda eða að ég hefði sambærilega stöðu,“ sagði Ragnar aðspurður hvort honum þætti skilgreining ráðuneytisins athyglisverð. Hann segist hvorki hafa lent í sambærilegri stöðu áður né þekkja til slíkra dæma. „Þetta voru einhvers konar lögfræðilegar æfingar hjá ráðuneytinu en ég skil þetta ekki. Ég reyndi að túlka þetta en tókst ekki.“

Skástrik leitaði viðbragða innanríkisráðuneytisins vegna málsins en svör höfðu ekki borist fyrir útgáfu blaðsins. Ekki liggur því ljóst fyrir hverjar ástæður þessarar skilgreiningar ráðuneytisins á réttarstöðu Snowdens eru.

Staddur í Rússlandi

Þingmenn Pírata; Ögmundur Jónasson, þingmaður Vinstri grænna; Helgi Hjörvar, þingmaður Samfylkingarinnar; og Páll Valur Björnsson, þingmaður Bjartrar framtíðar, lögðu fram tillögu á Alþingi í sumar um að veita Snowden ríkisborgararétt hér á landi. Í stuttu máli sagt var tillagan ekki afgreidd og Snowden fékk ekki ríkisborgararétt.

Snowden er nú staddur í Rússlandi þar sem hann hefur fengið tímabundinn ríkisborgararétt eftir að hafa þurft að eyða nokkrum tíma á flugvallarhóteli á Sheremetyevo-flugvellinum í Moskvu. Óljóst er hvert hann fer í framhaldinu eða hvað hann gerir og lýsti Vladimir Putin, forseti Rússlands, því yfir í vikunni að honum fyndist Snowden skrýtinn maður.

Njósnanet bandarískra stjórnvalda þekur stærstan hluta Íslands. Íslendingar geta langflestir reiknað með því að samskipti þeirra í gegnum internetið hafi verið hleruð um nokkurra ára skeið og jafnvel geymd í risastórum gagnaverum Bandarísku þjóðaröryggisstofnunarinnar (NSA). Allt frá hryðjuverkaárásunum 11. september árið 2001 hefur Bandaríkjastjórn lagt aukna áherslu á að fylgjast með hugsanlegum hryðjuverkaógnum með því að hlera samskipti einstaklinga á netinu. Litlar sem engar takmarkanir virðast vera á því hvað NSA hlerar hjá aðilum utan Bandaríkjanna og Íslendingar eru þar alls ekki undanskildir.

Í júlímánuði ljóstraði Edward Snowden upp um leyniáætlun bandarískra stjórnvalda og síðan þá hefur hann birt fjölda leynigagna í samstarfi við blaðamenn um allan heim. Njósnastarfsemin sem Snowden ljóstraði upp um gengur að stærstum hluta út á að hlera rafræn samskipti einstaklinga í gegnum netið. Stórfyrirtæki á borð við Facebook, Google og Microsoft tóku öll þátt í að útvega NSA gögn af vefþjónum sínum. Samkvæmt upplýsingum úr gögnum Snowdens gera Bandaríkjamenn engan greinarmun á því hvort grunur leiki á tengslum við hryðjuverkamenn eða ekki þegar kemur að upplýsingasöfnuninni ef um erlendan ríkisborgara er að ræða. Grunnreglan er að öllu sé safnað.

Bandaríkjamenn eru aðeins strangari þegar kemur að eigin ríkisborgurum. Chris Inglis, millistjórnandi hjá NSA, viðurkenndi í yfirheyrslum hjá bandarískri þingnefnd um njósnirnar að fylgst væri með Bandaríkjamönnum sem væru í „neti“ grunaðra hryðjuverkamanna, þ.e. ef þeir væru „tveimur til þremur hoppum“ frá hinum grunaða. Það þýðir að þjóðaröryggistofnunin fylgist með fólki sem á í samskiptum við aðila sem á í samskiptum við annan aðila sem á svo í samskiptum við hinn grunaða. Þessi takmörkunarviðmið gilda hins vegar bara um Bandaríkjamenn en ekki Íslendinga og fólk af öðru þjóðerni.

Öll undir smásjánni

Jafnvel þótt NSA myndi einhverra hluta vegna ákveða að nota sömu takmarkanir á njósnir um íslenska ríkisborgara og bandaríska breytti það líklega litlu um fjölda þeirra sem fylgst er með. Rúmlega sjötíu prósent Íslendinga eru á Facebook og stór hluti þjóðarinnar nýtir sér þjónustu Microsoft eða Google reglulega. Þar að auki erum við flest tengd hvert öðru með einum eða öðrum hætti.

Vitað er að bandarísk stjórnvöld hafa fylgst með þremur Íslendingum vegna starfa þeirra fyrir uppljóstrunarsamtökin WikiLeaks. Birgitta Jónsdóttir þingkona, Smári McCarthy og Herbert Snorrason hafa öll verið undir eftirliti og til rannsóknar. Þá er ekki ólíklegt að fleiri einstaklingar, til dæmis Kristinn Hrafnsson, talsmaður WikiLeaks, séu undir smásjánni. Þessir aðilar eiga hver um sig nokkur þúsund vini á Facebook. Ef tekið er tillit til sameiginlegra vina er auðvelt að mynda net úr þessum vinahópi (með þremur hoppum) sem samanstendur af milljón einstaklingum. Það þyrfti því ekki mikið til að ná utan um alla 320 þúsund Íslendingana.

Þetta dæmi er einungis miðað við Facebook en Bandaríkjamenn fylgjast líka með Gmail frá Google, Outlook.com frá Microsoft og Skype, svo eitthvað sé nefnt. Markmiðið virðist vera að ná utan um allar helstu samskiptaleiðir fólks á netinu sem enda í eða fara um Bandaríkin á einhverjum tímapunkti.

Lágt settir starfsmenn með aðgang

Í viðtali við breska blaðið Guardian sagði Snowden frá því að lágt settir starfsmenn hjá NSA og fyrirtækjum sem starfa á vegum stofnunarinnar hafa aðgang að í raun öllu því sem við gerum á netinu í gegnum eitt af njósnaforritum Bandaríkjastjórnar, XKeyscore. Með forritinu sé til dæmis hægt að nota netföng einstaklinga til að fletta þeim upp og allri þeirra sögu. Með þeim hætti er „njósnanetið“ orðið umtalsvert stærra en ef bara væri litið til samfélagsmiðla og netþjónustu sem við notum en Bandaríkjastjórn er með njósnaáætlun í gangi, PRISM, sem fylgist með slíkum miðlum sérstaklega. Með XKeyscore er hægt er að tengja greinar sem fólk les við „óæskilegt fólk“ sem NSA fylgist með. Sem dæmi má nefna að þú, lesandi Skástriks, ert einu hoppi frá mér með því að lesa þessa grein og þar af leiðandi þremur hoppum frá hryðjuverkamönnum í Afganistan.

Stærstur hluti allrar netumferðar fer einhvern tímann í gegnum Bandaríkin og stjórnvöld þar í landi hafa því færi á að skoða stóran hluta allra netsamskipta. Auk þess sýna gögnin sem Snowden hefur birt að bandarísk stjórnvöld hafa beinan aðgang að bakenda tölvukerfa og gagnaþjóna nokkurra stærstu fyrirtækja í netþjónustugeiranum. Fyrirtækin Microsoft, Yahoo!, Google, Facebook, Paltalk, YouTube, AOL, Skype og Apple hafa öll tekið beinan þátt í PRISM-áætlun Bandaríkjanna.

Ekki er vitað nákvæmlega hvernig upplýsingaöflunin í gegnum PRISM fer fram. Fyrirtækin sem eiga í samstarfi við NSA hafa staðfastlega hafnað því að veita stofnuninni „beinan aðgang“ að gögnum á gagnaþjónum en viðurkenna að þau hafi látið stjórnvöldum í té upplýsingar og gögn um notendur þegar dómsúrskurði er framvísað. Í kynningarglærum frá NSA, sem Snowden lak, kemur fram að tenging sé á milli NSA og fyrirtækjanna og gefið er til kynna að það flæði sé óheft en tæknilegar útskýringar fylgja ekki.

Of mikið til að geyma

Sérstakur dómstóll er starfræktur í Bandaríkjunum í tengslum við njósnir og starfsemi í þágu þjóðaröryggis þar í landi. Dómstóllinn starfar með leynilegum hætti og því er ekki hægt að skoða dómsskjöl eða úrskurði. Snowden lak hins vegar skjölum frá dómstólnum sem sýna fram á að NSA hefur haft heimild frá dómstólnum til að safna metagögnum um öll símtöl í gegnum bandarísk símfélög. Metagögn eru gögn sem tengjast hlutum á borð við hverjir taka þátt í samskiptunum, hvenær þau eiga sér stað og staðsetningu þeirra sem taka þátt. Metagögn geta gefið nokkuð mikilvægar upplýsingar en þau verða til í nær öllum tölvusamskiptum.

Það verður þó að teljast ólíklegt að NSA geymi allar þessar upplýsingar; bæði metagögn og efni skilaboðanna. Terabæt af upplýsingum safnast á hverjum einasta degi og þrátt fyrir vilja NSA til að byggja upp gagnaver með nokkurra zettabæta plássi er einfaldlega of mikið til af upplýsingum. Til að reyna að útskýra hversu gríðarlegt magn eitt zettabæt er þá eru þúsund gígabæt í terabæti, þúsund terabæt í petabæti, þúsund petabæt í exabæti og þúsund exabæt í zettabæti.

Metaupplýsingarnar koma sér vel þegar kemur að því að hreinsa þessi gögn og ákveða hvað á að geyma. Samkvæmt þeim geta starfsmenn NSA ákveðið hvaða samskipti eru geymd og hverjum er hent. Til dæmis er hægt að velja að geyma öll samskipti sem eiga sér uppruna í Svíþjóð og innihalda orðið „dö“ (ísl. að deyja).

Íslendingar bíða eftir svörum um njósnirnar

„Þær aðgerðir sem við getum gripið til eru takmarkaðar vegna þess að þeir sem standa að þessari vinnslu eru í öðru ríki,“ segir Hörður Helgi Helgason, settur forstjóri Persónuverndar, aðspurður hvort stofnunin hafi gripið til einhverra aðgerða vegna njósnanna. Hann segir Persónuvernd þó njóta þess að eiga systurstofnanir í öllum Evrópuríkjum sem eru með sameiginlegan vettvang til að bregðast við málum sem þessum. Hörður segir að stofnanirnar sem um ræðir, sem saman mynda hóp sem kallast 29. greinar-hópurinn, hafi tekið málið upp um leið og fyrsti lekinn frá Snowden kom fram. Aðgerðir hópsins leiddu til þess að fulltrúi framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins krafðist svara frá bandarískum stjórnvöldum. „Niðurstaðan var sú að komið var á fót samráðshópi, eða nefnd, sem ætlað er að fá skýringar frá bandarískum stjórnvöldum. ,“ segir Hörður en bæði Evrópa og Bandaríkin eiga fulltrúa í þessum samráðshópi. Frá því að þessi vinna hófst hefur Bandaríkjastjórn unnið jafnt og þétt úr þessum spurningum, að því er hann segir.

Bandaríkjamenn hafa nokkurra mánaða frest til að svara spurningum Evrópuríkjanna, þar með talið Íslands. Hörður segir að þegar svörin liggi fyrir verði tekin ákvörðun á vettvangi 29. greinar-hópsins um hvort svörin séu fullnægjandi eða hvort Evrópusambandið þurfi að grípa til einhverra ráðstafana eða aðgerða. „Það er gert ráð fyrir að hópurinn starfi fram á haustið og að niðurstöðurnar liggi fyrir í nóvember eða desember.“ Gangi þetta eftir þýðir það að frá því að fyrsti lekinn barst frá Snowden um PRISM-njósnaáætlun Bandaríkjanna munu líða fimm til sex mánuðir áður en hægt verður að bregðast við með einhverjum hætti.

Vinsældirnar hafa dalað nokkuð, menntamálaráðherra tapaði dómsmáli og rúmlega 23 milljörðum af mögulegum tekjum næstu tvö árin var hafnað en útgjöld aukin á sama tíma - hveitibrauðsdagarnir eru liðnir. Ekki verður séð að fyrstu mánuðir núverandi ríkisstjórnar hafi verið stjórnarflokkunum auðveldir. Á um hundrað dögum hefur fylgið fallið um þrettán prósentustig. Það er talsvert meira en ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna þurfti að sætta sig við en fylgi þeirrar ríkisstjórnar minnkaði um tæplega þrjú prósentustig, samkvæmt könnun Capacent, á fyrstu hundrað dögunum eftir kosningar. Sú stjórn hafði þó áður starfað sem minnihlutastjórn og því er samanburðurinn með fyrirvörum.

Frá upphafi var ljóst að ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks fengi stuttan tíma til að sanna getu stjórnarinnar til að standa við kosningaloforðin. Þegar flokkarnir voru í stjórnarandstöðu höfðu þeir báðir gengið afar hart fram í gagnrýni á fyrrverandi stjórnarflokka. Þá höfðu báðir flokkar, sérstaklega Framsóknarflokkur, fengið á sig gagnrýni fyrir brött kosningaloforð - sérstaklega þau sem við komu skuldamálum heimilanna en það voru óumdeilanlega stærstu loforð kosningabaráttunnar.

Tækifærum kastað á glæ

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, forsætisráðherra og formaður Framsóknarflokksins, lét fyrir kosningar hafa eftir sér að skaðinn sem fyrri ríkisstjórn hefði valdið væri meiri en af hruninu: „Ef við leggjum saman tölur, þá er orðið meira tjón fyrir efnahag Íslands af þessari ríkisstjórn heldur en af efnahagshruninu sjálfu. Þar má nefna að menn hafa kastað á glæ tækifærum til þess að leiðrétta skuldir heimilanna, það má nefna að fjárfesting er hér í sögulegu lágmarki, atvinnuleysið. Tjónið af þessu öllu og röngum pólitískum viðbrögðum er orðið meira en af hruninu sjálfu.“ Þetta sagði Sigmundur í samtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins að loknum miðstjórnarfundi Framsóknarflokksins árið 2012.

Þá lýsti Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, kjörtímabili vinstristjórnarinnar sem árum þar sem tíma hefði verið sóað. Ítrekað kom fram í málflutningi núverandi stjórnarflokka fyrir kosningar að lítið hefði gerst hjá ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. „Síðustu fjögur ár hafa verið ár hinna glötuðu tækifæra. Við höfum glatað tækifærum til að fjárfesta og framkvæma,“ sagði Bjarni Benediktsson á landsfundi Sjálfstæðisflokksins stuttu fyrir kosningar.

Ríflegur meirihluti

Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar stóð uppi með rúman meirihluta eftir síðustu kosningar. Alls fengu flokkarnir 51 prósent gildra atkvæða, 38 þingmenn og sjö manna meirihluta. Árangur Framsóknarflokksins í kosningunum er eftirtektarverður enda tvöfaldaði flokkurinn þingmannameirihluta sinn og rúmlega það. Sjálfstæðismenn bættu þremur þingmönnum í þingmannahópinn.

Efasemdir frá upphafi

Strax eftir kosningar mátti heyra efasemdir um getu ríkistjórnarflokkanna, sérstaklega Framsóknarflokksins, til að standa við kosningaloforðin. Í umræðum stjórnmálaleiðtoga í Ríkissjónvarpinu daginn eftir kosningar reyndi Sigmundur Davíð að draga úr væntingum kjósenda um skuldaniðurfellingu. „Tuttugu prósentin eru eitthvað sem menn voru að tala um árið 2009,“ sagði hann við Egil Helgason, þáttastjórnanda Silfurs Egils. „Það sem við höfum verið að tala um núna er leiðrétting á því sem menn í daglegu tali kalla forsendubrestinn eða stökkbreytinguna sem leiddi af efnahagshruninu. Augljóslega hafði það ekki sömu áhrif á lán sem var tekið í síðasta mánuði og lán sem var tekið 2006. Þess vegna er ekki verið að tala um einhverja ákveðna prósentutölu.“

Hugmyndir flokksins voru gagnrýndar harkalega í aðdraganda kosninganna. Framsóknarflokkurinn sagðist þá ætla að fjármagna loforðin með fjármunum sem fengjust með samningum við kröfuhafa. Sigmundur Davíð var inntur eftir svörum um gengi samningaviðræðna í fyrsta tölublaði Kjarnans í lok ágúst og sagði þá engar viðræður hafnar. „Það eru sameiginlegir hagsmunir kröfuhafa og íslenskra stjórnvalda að leysa þetta mál þannig að hægt verði að afnema gjaldeyrishöftin. Þess vegna finnst mér tilefni til að gera ráð fyrir því að kröfuhafarnir muni leggja fram lausnir. Þeir þurfa að sýna frumkvæði í þessu.“

Alltaf talað um 20%

Þrátt fyrir orð Sigmundar Davíðs daginn eftir kosningar, þ.e. áður en hann hafði haft færi á að mynda ríkisstjórn, er ljóst að Framsóknarflokkurinn talaði frá hruni um tuttugu prósenta niðurfellingu og gaf kjósendum ekki ástæðu til að ætla annað. Það var stærsta loforð flokksins í kosningunum 2009. Þótt tónninn hafi breyst í málflutningi forráðamanna flokksins hefur stefnan um 20 prósenta niðurfellingu aldrei verið formlega felld úr gildi. Í samþykktum á flokksþingum Framsóknarflokksins árið 2011 og 2013 segir einfaldlega: „Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram ítarlegar tillögur til lausnar á skuldavanda heimilanna.“ Ekki er skýrt nánar til hvaða tillagna er vísað.

Tvisvar hefur Framsóknarflokkurinn þó kynnt aðgerðaráætlun flokksins; annars vegar Þjóðarsátt 2010 og hins vegar Plan B. Af hvorugum þessa áætlana er hægt að skilja annað en þar komi fram loforð um tuttugu prósenta niðurfellingu skulda, jafnvel þótt flokkurinn hafi opnað á að aðrir kæmu með tillögur að útfærslu. Í lögum Framsóknarflokksins segir enn fremur að flokksþing skuli ákveða meginstefnu flokksins í landsmálum, setja flokknum lög og hafa æðsta vald í málefnum hans.

Vöfflurnar baka sig ekki sjálfar

Ríkisstjórnin var ekki sett saman á einni nóttu heldur tók það flokkana tæpan mánuð að koma sér saman um stjórn. Formlega hófust viðræður 5. maí með sumarbústaðaferð flokksformannana tveggja. Í fréttum fjölmiðla af viðræðunum má merkja að formennirnir hafi haldið afar fast í upplýsingar um það sem fram fór á fundinum. Fjallað var um vöfflubakstur formannana, verslunarferð í Krónuna og eignarhald á bústaðnum þar sem var fundað. Smartland Morgunblaðsins birti svo vöffluuppskrift ráðherranna væntanlegu.

Huldufélög

Þótt Sigmundur og Bjarni virðist hafa unað sér vel saman í bústaðnum mátti greina spennu utan fundarins. Þannig blandaðist huldufélagið Sjálfstæðismenn í Húnaflóa, ásamt félagi sem kallaði sig Sjálfstæðismenn erlendis, inn í ríkisstjórnarviðræðurnar. Félögin, sem eru ekki aðildarfélög Sjálfstæðisflokksins og tenjgast flokknum ekkert, fóru mikinn á samfélagsmiðlum. Sigmundur Davíð var meðal annars sakaður um að vera „lýðræðisníðingur“ sem gæfi skít í lýðræðið með því að taka við stjórnarmyndunarumboði frá Ólafi Ragnari Grímssyni, forseta Íslands. Á vefnum birtust svo samsettar myndir með misjákvæðum skilaboðum, hlekkjaðar við Facebook-síður þingmanna Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins.

Nokkur umræða spannst í kringum vefsíðurnar sem þóttu sýna Sjálfstæðisflokkinn í allt öðru en jákvæðu ljósi. Þóttust menn sjá valdhroka og virðingarleysi langt umfram það sem góðu hófi gegndi og fjölmargir framámenn Sjálfstæðisflokksins sáu ástæðu til að tjá sig um málið. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þá formaður Heimdallar og blaðakona á Morgunblaðinu, sagði blaðamann á DV bera ábyrgð á síðunum tveimur og fleirum sem birtust í nafni sjálfstæðismanna. Umræddur blaðamaður, Jóhann Páll Jóhannsson, vísaði þeim ásökunum alfarið á bug. „Hún er náttúrulega að vega gróflega að starfsheiðri mínum með því að halda þessu fram,“ sagði Jóhann Páll í samtali við Morgunblaðið sem fjallaði um málið. Þá bætti Jóhann við að hann hefði hringt í Áslaugu til að spyrja hana hvað henni gengi til með þessum ásökunum. „Hún sagði að hún hefði nokkra heimildarmenn,“ sagði hann og taldi Áslaugu byggja fullyrðingu sína á orðrómi úr lagadeild Háskóla Íslands.

„Ég tel hinsvegar einnig að Jóhann Páll sé kominn langt yfir strikið þegar hann níðir Sjálfstæðisflokkinn í hans eigin nafni með ýmsum tilbúnum Facebook-síðum eins og „Sameinaðir sjálfstæðismenn“, „Sjálfstæðismenn erlendis“, „Sjálfstæðisflokkurinn á að leiða næstu ríkisstjórn“, „Stuðningsmenn Brynjars Níelssonar“, „Tómas Hreinn Guðmundsson“ og ég gæti lengi talið,“ skrifaði Ásdís á Facebook.

Stjórnarsáttmálinn undirritaður

Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar tók formlega við völdum 23. maí eftir ríkisráðsfund. Stjórnarsáttmálinn var undirritaður á Laugarvatni daginn áður en við það tækifæri sagði formaður Framsóknarflokksins að ný ríkisstjórn myndi starfa í anda ungmennahreyfingarinnar með ræktun lýðs og lands að leiðarljósi. Í sama streng tók formaður Sjálfstæðisflokksins sem sagðist á fundinum afar ánægður með að flokkarnir tveir hefðu náð saman. Það hefði enda verið eðlilegt framhald af niðurstöðu kosninganna. Í frétt Morgunblaðsins af málinu sagðist Bjarni vona að með þessari ríkisstjórn myndi andrúmsloft í samfélaginu breytast til batnaðar og pólitískri óvissu yrði eytt, sem og að fólk sannfærðist um að ríkisstjórnin ynni með fólkinu í landinu.

Lögreglan blikkar ráðherra og aðstoðarmann

Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu stöðvaði bifreið þeirra Sigmundar Davíðs og Jóhannesar Þórs Skúlasonar, aðstoðarmanns hans, í Mosfellsdalnum á heimleiðinni frá Laugarvatni sökum hraðaksturs. Jóhannes var kallaður inn í lögreglubíl og fékk þar tiltal og sekt frá lögreglu. Viðskiptablaðið fjallaði um málið og vísaði sérstaklega í stjórnarsáttmálann nýja sem leggur einmitt áherslu á að efla löggæslu landsins. Sigmundur var farþegi í bílnum en samkvæmt Viðskiptablaðinu notaði hann tímann á meðan lögreglan og aðstoðarmaðurinn ræddu saman til að hringja nokkur símtöl.

Strax í sumar

Skuldamál heimilanna voru eftir sem áður stærsta mál nýrrar ríkisstjórnar. Væntanlegur forsætisráðherra, Sigmundur Davíð, svaraði fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar strax að lokinni undirritun samstarfssamnings. Í samtali við sjónvarp Morgunblaðsins sagði hann: „Heimilin munu væntanlega strax finna mun vegna hinna ýmsu breytinga sem verða innleiddar og einhverjar þeirra koma til framkvæmda strax á sumarþinginu. En eðli málsins samkvæmt, eins og var ítarlega fjallað um í kosningabaráttunni, þá tekur skuldaleiðréttingin sjálf, hin almenna leiðrétting, einhvern tíma. Það er rétt að skoða hversu hratt þetta gengur fyrir sig varðandi uppgjör bankanna en ég ítreka það þá að ef það lítur út fyrir að það taki óhóflega langan tíma þá hafa menn aðrar leiðir.“

Aðgerðir ríkisstjórnarinnar fyrir skuldsett heimili birtust í formi þingsályktunartillögu í tíu liðum. Gert var ráð fyrir stofnun nefnda, úttekt og auknum lagaheimildum til handa Hagstofu Íslands. Ummæli formanns Sjálfstæðisflokksins um efndir en ekki nefndir voru rifjuð upp í tilefni þingsályktunartillögunnar. „Engar nefndir, enga starfshópa, engar tafir, aðeins aðgerðir í þágu heimilanna," sagði Bjarni á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í febrúar. Þingið samþykkti þó að fela fjármálaráðherra að sjá um stofnun nefndar. Sérfræðihópur sem meta átti hvort leggja skyldi gjald á fjármálafyrirtæki vegna umtalsverðra tafa á endurútreikningi lána varð til og átti að skila tillögum í ágúst. Vinna hópsins stendur enn yfir.

Karlarnir sem mátti ekki refsa

Deilt var um ráðherraskipan nýrrar ríkisstjórnar enda skipa hana aðeins þrjár konur en sex karlar. Eygló Harðardóttir var skipuð félagsmálaráðherra en af fjórum ráðherrum Framsóknarflokks var hún eina konan. Tvær konur fengu ráðherrastóla sjálfstæðismanna; Hanna Birna Kristjánsdóttir innanríkisráðherra og Ragnheiður Elín Árnadóttir iðnaðar- og viðskiptaráðherra. „Á að refsa öðrum fyrir að ég hafi fæðst karlkyns?“ spurði forsætisráðherra þegar útvarpsmaðurinn Sigurjón M. Egilsson innti hann álits. „Ef menn eru þeirrar skoðunar finnst mér að það eigi að benda á það hverjum þeirra ráðherra sem þingflokkurinn kaus ætti að skipta út og hverjum ætti að skipta inn í staðinn,“ bætti hann við.

Á sama tíma og karlar skipuðu flestar stöður ríkisstjórnarinnar spurðu sig margir hvers vegna Vigdís Hauksdóttir, þingkona Framsóknarflokksins í Reykjavík, sæti ekki í ríkisstjórn. Raunar tók Vigdís undir þær vangaveltur. „Ég varð fyrir vonbrigðum því ég sakna þess að það sé ekki ráðherra úr Reykjavík,“ sagði hún í samtali við DV í lok maí.

Fyrsta mál á dagskrá

Á sumarþingi var það fyrsta verk meirihlutans að afnema fjórtán prósenta virðisaukaskatt á gistirými sem taka átti gildi frá og með 1. september. Með breytingunum var virðisaukaskattur á gistirými ákveðinn sjö prósent. Ríkið varð af nokkrum tekjum vegna breytinganna en í umsögn um frumvarpið sjálft segir: „Verði frumvarpið að lögum er áætlað að ríkissjóður muni verða af tekjum sem nema 535 milljónum króna árið 2013 og verða tekjur ríkissjóðs þá lakari en áætlað var í fjárlögum sem því nemur. Þá er áætlað að árið 2014 og eftirleiðis verði tekjur ríkissjóðs um 1,5 milljarða króna lægri árlega en ella hefði orðið að óbreyttum lögum.“

Það vakti athygli að á sama tíma og fyrsta mál ríkisstjórnarinnar var að lækka tekjur ríkissjóðs vöruðu oddvitar beggja stjórnarflokkanna við því að staðan væri svartari en nokkurn hefði grunað. „Horfurnar hvað varðar rekstur ríkisins eru töluvert lakari að óbreyttu en lesa mátti úr nýjustu spám,“ sagði Sigmundur Davíð í samtali við Morgunblaðið á fundi um stöðu og horfur í ríkisfjármálum sem fór fram í Þjóðmenningarhúsinu 12. júní síðastliðinn. „Það virðist ljóst að fjárlög þessa árs virðast engan veginn ganga eftir,“ sagði Sigmundur Davíð.

Minni tekjur og aukin útgjöld

Raunar voru nokkur mál samþykkt á fyrsta sumarþingi stjórnarinnar sem vöktu spurningar um stöðu ríkisfjármálanna. Sigurður Ingi Jóhannsson sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði til dæmis fram frumvarp um breytingar á lögum um veiðigjald og fjármála- og efnahagsráðuneytið mat tekjutap ríkisins vegna breytinganna á tæpa tíu milljarða á næstu tveimur árum.

Undirskriftasöfnun gegn frumvarpi ráðherrans var hrundið af stað og tæplega 35 þúsund manns skrifuðu undir kröfu um óbreytt veiðigjald. Sjávarútvegsráðherra kallaði aðstandendur söfnunarinnar á fund til sín. Afrit af fundarboðinu var sent til yfirmanns annars skipuleggjenda undirskriftarlistans. Það voru mistök að sögn ráðherra en hótun um atvinnumissi að mati lögfræðings tvímenninganna. Málið kom til kasta þingsins þar sem ráðherra var harðlega gagnrýndur. Aðstoðarmaður ráðherra, Helga Sigurrós Valgeirsdóttir, baðst afsökunar á atvikinu og sagði um mistök að ræða.

Loftárásir

Að loknum fyrsta mánuði nýrrar ríkisstjórnar virtist sem forsætisráðherra stæði ekki á sama um deilur og hörku í stjórnmálaumræðu landsins. Sigmundur skrifaði færslu á vef sinn sem bar titilinn „Fyrsti mánuður loftárása“ þar sem hann agnúaðist út í einhliða umfjöllun fjölmiðla. Þar sagði hann jafnvel augljósustu áróðursbrellur verða að stórumfjöllun. „Þrátt fyrir yfirlýsingar fyrrum stjórnarflokka um mikilvægi þess að breyta stjórnmálunum og umræðuhefð fóru þeir af stað í stjórnarandstöðu af ótrúlegu offorsi sem virðist drifið áfram af hamslausri gremju yfir úrslitum kosninganna. Málþóf hófst í fyrsta máli á fyrsta degi sumarþings. Snúið er út úr nánast öllu sem stjórnarliðar segja og gera og einskis svifist í ómerkilegum pólitískum brellum. Framganga hinna nýju stjórnarandstæðinga, innan þings og utan, pirringurinn og ofleikurinn er augljós,“ skrifaði Sigmundur.

Flýtimeðferð skuldara

Hanna Birna Kristjándóttir innanríkisráðherra lagði einnig fram frumvarp á sumarþingi sem fjallaði um flýtimeðferð fyrir skuldara. Frumvarpið, sem er raunar aðeins ein setning auk gildisákvæða, flaug í gegn með öllum greiddum atkvæðum. Alls voru þó 27 þingmenn fjarverandi. Eftir breytinguna eiga skuldarar, sem deila við viðskiptabanka sína vegna gengistryggðra lána, rétt á flýtimeðferð. Frumvarp Hönnu Birnu var hluti af aðgerðum ríkistjórnarinnar til handa skuldurum.

Stjórnmálamenn og stjórn RÚV

Illugi Gunnarsson mennta- og menningarmálaráðherra lagði fram frumvarp um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið. Með frumvarpinu var skipan stjórnar Ríkisútvarpsins færð alfarið í hendur alþingismanna. Stjórnarandstaðan gagnrýndi frumvarpið harðlega og ráðherra var meðal annars sakaður um aðför að frelsi stofnunarinnar.

Umsókn eða ekki umsókn

Deildar meiningar um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu hafa verið fyrirferðarmiklar á hveitibrauðsdögum ríkisstjórnarinnar. Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra sagði 23. ágúst síðastliðinn í svari við fyrirspurn Árna Páls Árnasonar, formanns Samfylkingarinnar, að aðeins hefði verið gert hlé á viðræðum. „Aðildarumsókn hefur ekki verið afturkölluð. Fulltrúum ESB, þar með talið stækkunarstjóra og núverandi formennskuríki, hefur verið gerð grein fyrir þessu,“ svaraði utanríkisráðherra.

Áður hafði Gunnar Bragi kynnt lögfræðiálit í utanríkismálanefnd þar sem segir að núverandi stjórnvöld séu ekki bundin af þingsályktun fyrra þings um aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið umfram þingræðisvenjur. Þá sagðist Gunnar Bragi íhuga að leysa samninganefnd Íslands og einstaka hópa tengda viðræðunum frá störfum.

Óákveðni yfirvalda um hvort Íslandi ætli sér að taka þátt í samningaviðræðum við sambandið hefur svo orðið til þess að Evrópusambandið hyggst ekki undirrita nýja samninga um veitingu IPA-styrkja til íslenskra verkefna.

„En þetta er þá bara eins og ég nefndi enn ein áminningin um það að tilgangur þessara styrkja er að koma landinu inn í Evrópusambandið,“ sagði forsætisráðherra í fréttum RÚV eftir að ákvörðun Evrópusambandsins var tilkynnt, en „… ekki að gera það [umsóknarríkið] í stakk búið til að taka ákvörðun um hvort það vilji ganga síðar inn eða ekki.“ Ákvörðun sambandsins hefur áhrif á útgjöld hins opinbera en fjármagna átti verkefni fyrir hátt í 3,8 milljarða króna með þeim.

Nemendur hafa betur

Stúdentaráð fór með breytingar á úthlutunarreglum Lánasjóðs íslenskra námsmanna fyrir héraðsdóm og hafði betur. Mál stúdentana var höfðað vegna breytinga á kröfum um lágmarksnámsframvindu en eftir breytingarnar var stúdentum gert að klára 22 einingar á önn en ekki átján líkt og áður. Í máli menntamálaráðherra kom fram að breytingarnar væru liður í aðhaldsaðgerðum yfirvalda en 1,5 prósenta niðurskurðarkrafa var gerð á öll ráðuneyti. Þá hefur komið fram að ráðuneytið ætli sér að áfrýja dómnum.

Útgjaldaaukning á sumarþingi frá samþykktum fjárlögum ársins 2013.

Breyting á frítekjumörkum og tekjutengingu

2013 - 850 milljónir króna.

2014 - 1,6 milljónir króna.

Tekjuaukning

Breyting á lögum um stjórn fiskveiða

17 milljónir króna.

Tekjutap á sumarþingi

Hætt við innheimtu 14% virðisaukaskatts á ferðaþjónustu

2013 - 535 milljónir króna.

2014 - 1,5 milljónir króna.

Breytingar á veiðigjöldum

2013 - 3,2 milljarðar króna

2014 - 6,4 milljarðar króna

IPA-styrkir

3,8 milljarðar skila sér ekki til ríkisstofnana vegna óljósra skilaboða um umsóknarferli Íslands að Evrópusambandinu.

Auðlegðarskattur ekki endurnýjaður

Áætlaðar tekjur hefði skattheimtan verið framlengd eru samkvæmt útreikningum fjármálaráðuneytisins um 8.5 milljarðar árið 2014.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra fékk engin frekari gögn um efnavopnaárásina í Sýrlandi á fundi með Barack Obama Bandaríkjaforseta og öðrum þjóðarleiðtogum Norðurlandanna síðastliðinn miðvikudag. Obama þrýsti engu að síður á hann og hina leiðtogana að ræða árásina en hann hefur opinberlega lýst því yfir að Bandaríkjastjórn hafi sannanir fyrir því að ríkisstjórn Bashirs al-Assad beri ábyrgð á notkun efnavopnanna. Hann hefur heldur ekki farið leynt með vilja sinn til að fá stuðning annarra ríkja við árás á Sýrland. Ekki er þó útlit fyrir að Ísland styðji slíkar aðgerðir að svo stöddu.

Í samtali við Skástrik segir Sigmundur að hann og ríkisstjórnin telji alveg ljóst að árásin hafi átt sér stað og að vísbendingar séu um að hún tengist ríkisstjórn Sýrlands. Þó hafi íslenska ríkisstjórnin ekki aðgengi að neinum gögnum sem sýni fram á þau tengsl með óyggjandi hætti. „Á fundinum í gær (miðvikudag) færði forseti Bandaríkjanna fram rök Bandaríkjastjórnar fyrir takmarkaðri hernaðaríhlutun vegna Sýrlands. Bandaríkjastjórn hefur hins vegar ekki lagt fyrir mig eða íslensk stjórnvöld gögn sem sýna fram á aðild Assad-stjórnarinnar að efnavopnaárásinni, umfram þau sem birt hafa verið opinberlega,“ segir Sigmundur aðspurður hvort Obama hafi látið honum í té einhver gögn.

Ályktuðu gegn efnavopnum

Sigmundur og Norðurlandaleiðtogarnir fordæmdu notkun efnavopna í sameiginlegri yfirlýsingu eftir leiðtogafundinn á miðvikudag sem birt var á vefsíðu Hvíta hússins. Málefni Sýrlands voru ekki á formlegri dagskrá fundarins en aðstoðarmaður Sigmundar, Jóhannes Þór Skúlason, segir að þau mál hafi verið rædd að dagskrá lokinni. Fundurinn dróst talsvert frá því sem áætlað var og stóð um klukkutíma lengur vegna umræðnanna. Þar ítrekaði Sigmundur þá afstöðu Íslands, sem hefur komið skýrt fram hjá Gunnari Braga Sveinssyni utanríkisráðherra, að bíða skuli eftir rannsóknum Sameinuðu þjóðanna.

Samkvæmt heimildum Skástriks hafa samskipti Bandaríkjanna og Íslands undanfarna daga snúist mikið um að sannfæra ráðamenn hér heima um að niðurstaða Bandaríkjanna um ábyrgð al-Assads sé rétt. Sigmundur segir að formlega hafi ekki verið leitað eftir beinum stuðningi Íslands við árás á Sýrland. Hann hafi lagt áherslu á við Obama að leita eigi friðsamlegra lausna. „Við höfum lagt höfuðáherslu á að sjá niðurstöður úr rannsóknum Sameinuðu þjóðanna, og að reynt verði til þrautar að leita friðsamlegra lausna á vettvangi öryggisráðsins, sem við teljum að þurfi að axla ábyrgð á hlutverki sínu,“ segir hann.

Reyna að afla árásinni stuðnings

Bandarísk stjórnvöld hafa undanfarna daga reynt að afla stuðnings við hernaðaraðgerðir gegn sýrlenskum stjórnvöldum. Blóðugt borgarastríð hefur geisað þar um tveggja ára skeið frá því að stjórnvöld ákváðu að ráðast með vopnum gegn mótmælendum sem vildu stjórn Bashirs al-Assad, forseta Sýrlands, frá völdum. Óvíst er hversu miklum stuðningi Bandaríkjamenn geta aflað meðal þjóða heimsins en útlit er fyrir að bandaríska þingið sé til í að styðja hugmyndir Obama. Ljóst er að komi til þess að ráðist verði á Sýrland verður það aðeins gert í þeim tilgangi að hefna fyrir notkun efnavopnanna en ekki til að binda enda á borgarastríðið.

Breska þingið hafnaði tillögu Davids Cameron, forsætisráðherra landsins, um að taka þátt í innrás Bandaríkjanna í Sýrland. Frakkar virðast hins vegar tilbúnir að styðja hernaðaraðgerðirnar og Jean-Marc Ayrault, forsætisráðherra Frakklands, fullyrti í franska þinginu að stjórn al-Assads væri á bak við efnavopnaárásina. Francois Hollande, forseti Frakklands, vinnur nú að því að afla stuðnings við árásina meðal annarra ríkja og ljóst er að Frakkar munu ekki einir taka þátt í þeim aðgerðum með Bandaríkjamönnum.

Læknar komu til aðstoðar

Efnavopnaárásin á að hafa átt sér stað 21. ágúst síðastliðinn í úthverfi Damaskus. Bandarísk stjórnvöld segja að fleiri en 1.400 hafi látið lífið í árásinni, þar af 426 börn. Læknar án landamæra segja lækna á sínum vegum hafa komið fórnarlömbum árásarinnar til aðstoðar en samkvæmt upplýsingum frá þeim hafa 3.600 leitað aðstoðar og þar af hafa 355 látist. Samtökin eru hins vegar ekki á því að ráðast eigi inn í landið. „Nei, Læknar án landamæra styðja ekki og hafa ekki kallað eftir hernaðaraðgerðum gegn Sýrlandi,“ sagði Tim Shenck, upplýsingafulltrúi samtakanna, í svari við fyrirspurn bandaríska tímaritsins Time um hvort samtökin styddu hugsanlega árás.

Í umfjöllun tímaritsins kemur fram að skiptar skoðanir séu meðal mannréttindasamtaka á hernaðaríhlutun í Sýrlandi. Flest samtökin sem spurð hafa verið álits segjast hvorki styðja við né fordæma hernaðaraðgerðir. Læknar án landamæra virðast einu samtökin sem hafa þá yfirlýstu stefnu að vera andsnúin hernaðaríhlutun en þau hafa kallað eftir óháðri rannsókn á efnavopnaárásinni. Samtökin Human Rights First segja árásina hins vegar kalla á aðkomu Obama-stjórnarinnar að málinu.

Munu líklega beita neitunarvaldi

Ljóst þykir að aðgerðir gegn stjórnvöldum í Sýrlandi verða ekki samþykktar í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna vegna neitunarvalds Rússa og Kínverja, helstu bandamanna al-Assads, að öllu óbreyttu. Vladimir Putin, forseti Rússlands, hefur þó sagt að ekki sé hægt að útiloka að Rússar styðji aðgerðir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna komi fram sönnun, hafin yfir allan vafa, um að sýrlensk stjórnvöld séu á bak við efnavopnaárásina. Sameinuðu þjóðirnar vinna nú að rannsókn málsins.

Ætli bandarísk stjórnvöld sér að ráðast inn í landið á næstu dögum eða vikum þurfa þau því líklega að leita stuðnings annars staðar en í öryggisráðinu. Anders Fogh Rasmussen, aðalritari Atlantshafsbandalagsins (NATO), hefur sagst sannfærður um að sýrlensk stjórnvöld beri ábyrgð á efnavopnaárásinni og tekur þar með í sama streng og Frakkar og Bandaríkjamenn. Rasmussen sagði á blaðamannafundi í Brussel í vikunni að bregðast þyrfti við með ákveðnum hætti til að koma í veg fyrir að aðrir grípi til efnavopnaárása.

Friður ekki í sjónmáli

Uppreisnarmenn í Sýrlandi hafa kallað eftir aðgerðum af hálfu Bandaríkjamanna gegn stjórn al-Assads. Hvort sem af því verður eða ekki er ljóst að ekki er hlaupið að því að koma á friði í Sýrlandi, enda hefur styrjöldin þar geisað síðan árið 2011. Upphaflega var um mótmæli að ræða sem tengdust væringum í Mið-Austurlöndum sem jafnan eru kallaðar „arabíska vorið“. Þegar sýrlensk stjórnvöld brugðust við af harðræði og réðust gegn mótmælendunum breyttust aðgerðirnar úr mótmælum í vopnaða baráttu uppreisnarmanna gegn stjórn al-Assads.

Í dag er svo komið að margir mismunandi hópar uppreisnarmanna berjast hver á sínum forsendunum, hver í sínu horni, með stuðning frá andstæðingum Sýrlandsstjórnar handan landamæranna. Talið er að mörg hundruð tonn af vopnum hafi verið flutt frá Sádi-Arabíu til uppreisnarmannanna. Þetta þýðir að erfitt verður fyrir uppreisnarmenn og stjórnina að setjast að samningaborði þar sem alls er óvíst hvort uppreisnarmenn geti yfirhöfuð sameinast um hver eigi að semja við stjórnvöld. Krafan hefur hins vegar verið skýr: að stjórn al-Assads fari frá.

Erna Solberg, formaður Hægriflokksins, er líklega næsti forsætisráðherra Noregs en þingkosningar fara fram þar í landi næsta mánudag. Samkvæmt skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið undanfarið ár geta hægri- og miðjuflokkarnir átt von á meirihluta atkvæða. Sá meirihluti er þó háður því að Framfaraflokkurinn (no. Fremskrittspartiet), lýðskrumsflokkur sem leggur áherslu á andúð við útlendinga og skattalækkanir, verði í lykilhlutverki. Ef flokkurinn fær sæti í ríkisstjórn verður brotið blað í stjórnmálasögu Noregs, því þrátt fyrir að Framfaraflokkurinn hafi allt frá árinu 1997 verið með stærstu flokkum landsins hefur hann hingað til ekki þótt vænlegur til ríkisstjórnarsamstarfs.

Olíufíkn

Kreppan skall ekki á Norðmönnum með sama þunga og nágrönnum þeirra í Evrópu því þeir höfðu færi á að nýta olíuauð sinn til að draga úr þeim samdrætti sem fylgdi niðursveiflunni í hagvexti heimsins. Áhrif olíuiðnaðarins á hagkerfi landsins virðast þó valda almenningi og stjórnmálamönnum áhyggjum. Gott gengi olíuiðnaðarins er ástæða hækkunar á gengi norsku krónunar á undanförnum árum og sem dæmi má nefna að gagnvart evru hefur norska krónan hækkað um 21 prósent síðan árið 2008 en um 15 prósent gagnvart dollara. Fréttaveita Bloomberg fjallaði nýlega um áhrif olíuiðnaðar í Noregi en blaðið vitnar í rannsókn Hilde Bjoernland og Leifs Anders Thorsrud þar sem segir að launaskrið í olíuiðnaði hafi veruleg áhrif á atvinnulíf í landinu.

Lofa lægri sköttum

Hægri- og miðblokkin, þ.e. Hægriflokkurinn, Framfaraflokkurinn, Kristilegir demókratar og Frjálslyndi flokkurinn, sem heitir reyndar Vinstriflokkurinn af sögulegum ástæðum, hefur lagt til að skattar verði lækkaðir til aðstoðar viðskiptalífinu. Þar er formúuskatturinn - norski auðlegðarskatturinn - sérstaklega nefndur en hann leggst á skuldlausar eignir umfram 870.000 norskar krónur. Það eru rúmlega 17 milljónir íslenskra króna miðað við núverandi gengi. Skatturinn er 1,1 prósent og skiptist á milli sveitarstjórna og ríkis. Hægri- og miðblokkin vill lækka skattinn í hálft prósent og bregðast sérstaklega við skattlagningu á rekstrar- og fjárfestingafé. Allir flokkarnir í hægri- og miðblokkinni telja formúuskattinn vera smáum fyrirtækjum til trafala, sem og þeim sem eru að hefja rekstur.

Þá vilja flokkarnir hækka viðmiðunarmörkin upp í 24 milljónir norskra króna. Það samsvarar skuldlausri eign upp á rúmlega 470 milljónir íslenskra króna. Breytingin hefði í för með sér að aðeins eitt prósent þeirra sem í dag greiða skattinn héldu áfram að greiða hann. Framfaraflokkurinn sker sig nokkuð úr meðal mið- og hægriblokkarinnar en hann setur markið við 30 milljónir norskra króna, eða um 600 milljónir íslenskra króna miðað við núverandi gengi.

Hinir ríku fyrst

Jens Stoltenberg, forsætisráðherra Noregs og formaður Verkamannaflokksins, hefur undanfarnar vikur ítrekað sagt kosningarnar snúast um valið milli þess að styrkja innviði samfélagsins til að mynda heilbrigðiskerfi og skóla annars vegar, eða hvort eyða skuli milljörðum á milljarða ofan í skattaafslátt fyrir þá sem mest eiga. Almennt virðast verkalýðsfélög í Noregi líta svo á að tilraunir mið- og hægriblokkarinnar til að lækka skatta á þá auðugu, undir því flaggi að það sé gert atvinnulífinu til hagsbóta, sem tilraun til að grafa undan styrk norsks samfélags. Bloomberg hefur þannig eftir Stein Reegaard, hagfræðingi Alþýðusambands Noregs (no. Landsorganisasjonen i Norge), að stjórnmálamenn ættu ekki að hafa áhyggjur af því að vera háðir stefnu sem virki. Með því á Reegaard við að það sem oft er nefnt meðal lasta norska hagkerfisins, svo sem há laun og sterkur gjaldmiðill, sé einnig helsti styrkur landsins. Norski verkamannaflokkurinn hefur verið pólitískur armur verkalýðsfélaga frá stofnun hans þótt dregið hafi verulega úr þeim tengslum hin síðari ár.

Olía, olía og aftur olía

Norsk stjórnmál snúast iðulega um hvernig eyða skuli olíugróðanum. Rætt er um hversu miklu skuli eyða, á hve löngum tíma, hvort það hækki verðbólgu sem núlli jafnvel ágóða peninganna sem eytt er og hversu mikið skuli geyma til framtíðar. Sjóðurinn var stofnaður á tíunda áratugnum sem hagstjórnartæki með það að markmiði að dempa skammtímaáhrif gríðarlegrar olíuveltu á norskt hagkerfi. Sjóðurinn fjárfestir nánast eingöngu í eignum utan Noregs til að draga úr áhrifum á hagkerfið innanlands.

Framfaraflokkurinn vill eyða hraðar

Framfaraflokkurinn hyggst nýta olíugróðann af meiri krafti í uppbyggingu á innviðum samfélagsins. Flokkurinn leggur til að fé verði nýtt til vegagerðar og í samgöngur svo dæmi séu nefnd. Með þessu sker flokkurinn sig úr því nokkur sátt hefur ríkt meðal stjórnmálaflokkanna um að ekki sé hagkvæmt að fleyta of miklum olíugróða inn í norskt hagkerfi á skömmum tíma. Þá er óvísst hversu lengi Norðmenn geta treyst á olíuiðnaðinn en eins og áður segir er hagkerfi landsins mjög háð geiranum.

Per Sandberg, fyrsti varaformaður Framfaraflokksins, sagði í samtali við The Nordic Page í fyrra að flokkurinn hefði engar áhyggjur af stefnu annarra flokka; Framfaraflokkurinn mótaði eigin stefnu út frá hugsjón og stofnsáttmálum flokksins.

Skattaandúð

Framfaraflokkurinn varð til á áttunda áratugnum vegna gremju yfir norskri skattheimtu. Anders Lange, stofnandi flokksins og mikill andstæðingur hárra skatta, hafði þá lengi verið hvattur til að beita sér fyrir stofnun stjórnmálaflokks. Hann þráaðist við í fyrstu en sló svo til árið 1973. Nokkur upplausn var í norskum stjórnmálum á þessum tíma sökum þjóðaratkvæðagreiðslu um inngöngu í Evrópusambandið en þær kosningar klufu norskt samfélag nánast í tvennt. Stjórnmál landsins loguðu lengi vel í illdeilum vegna málsins.

Töluverð áhætta er talin fylgja því ef Framfaraflokkurinn kemst í ríkisstjórn. Þekktasti meðlimur flokksins er líklega hryðjuverkamaðurinn Anders Behring Breivik, sem myrti 77 ungliða Verkamannaflokksins árið 2011 og var valdur að sprengjuárás í miðbæ Oslóar. Breivik hætti í flokknum vegna þess að hann taldi hann ekki nægilega róttækan. Á norskan mælikvarða er flokkurinn þó með þeim allra róttækustu.

Slípuð ímynd

Siv Jensen, formaður Framfaraflokksins, hefur lagt mikla áherslu á slípa ímynd flokksins og fjarlægja hann ímynd ábyrgðarleysis og skrums. Flokkurinn fer fyrir róttækum skattabreytingum, hefur árum saman lýst áhyggjum yfir innfytjendum og á skrautlega sögu hvað varðar samskipti við hinsegin fólk. Þá hefur flokkurinn lagt mikla áherslu á baráttu gegn glóperubanni en Ástralía og Evrópusambandið, svo dæmi séu nefnd, hafa bannað sölu og framleiðslu glópera með það að markmiði að minnka orkueyðslu. Sá möguleiki er þó fyrir hendi að eftir kosningar taki við minnihlutastjórn Hægriflokksins sem varin yrði vantrausti af öðrum flokkum. Slíkt er ekki jafn óvenjulegt í Noregi og hér á Íslandi.

Stórþingið

169 þingmenn sitja á norska þinginu sem, líkt og hið íslenska, er ekki deildaskipt. Í dag er það rauð-græna blokkin sem fer með meirihluta en afar ólíklegt er að sá meirihluti haldi í kosningunum á mánudag.

Stærstu flokkar Noregs

Arbeiderpartiet

Verkamannaflokkurinn

- Allir með

Tilheyrir rauð-grænu blokkinni

Stofnár: 1887

Formaður: Jens Stoltenberg

Fjöldi þingmanna: 64

Flokkurinn aðhyllist stefnu jafnaðarmannaflokka og leiðir núverandi ríkisstjórn.

Senterpartiet

Miðflokkurinn

- Öllu landinu til gagns

Tilheyrir rauð-grænu blokkinni

Stofnár: 1920

Formaður: Liv Signe Navarsete

Fjöldi þingmanna: 11

Frjálslyndur miðjuflokkur sem aðhyllist blandað hagkerfi og tekur afstöðu með smærri fyrirtækjum. Flokkurinn tilheyrði mið- og hægriblokkinni í norskum stjórnmálum frá stofnun hans allt til ársins 2000.

Sosialistisk Venstreparti

Sósíalíski vinstriflokkurinn

- Umhverfi og réttlæti

Tilheyrir rauð-grænu blokkinni

Stofnár: 1975

Formaður: Audun Lyusbakken

Fjöldi þingmanna: 11

Femínískur umhverfisflokkur með áherslu á frjálsræði í innflytjendamálum. Flokkurinn er afar andsnúinn Evrópusambandinu sem og aðild Noregs að NATO.

Fremskrittspartiet

Framfaraflokkurinn

- Fyrir flest fólk

Tilheyrir mið- og hægriblokkinni

Stofnár: 1973

Formaður: Siv Jensen

Fjöldi þingmanna: 41

Stofnaður af hreyfingu sem hafði andúð á sköttum. Framfaraflokkurinn skilgreinir sig sem íhaldssaman frjálslyndisflokk. Meðal norskra fjölmiðla og fræðimanna er nokkuð óumdeilt að flokkurinn sé skrumflokkur á hægri væng stjórnmálanna.

Høyre

Hægriflokkurinn

- Nýjar hugmyndir, betri lausnir

Tilheyrir mið- og hægriblokkinni

Stofnár: 1884

Formaður: Erna Solberg

Fjöldi þingmanna: 30

Miðju- og hægriflokkur Noregs. Árum saman var flokkurinn næststærsti flokkur landsins en vermir nú þriðja sætið sökum vaxtar Framfaraflokksins.

Kristelig Folkeparty

Kristilegir demókratar

- Mannleg reisn er aðalatriði

Tilheyrir mið- og hægriblokkinni

Stofnár: 1933

Formaður: Knut Arild Hareide

Fjöldi þingmanna: 10

Almennt er flokkurinn nokkuð íhaldssamur. Kristilegir demókratar eru mótfallnir líknardrápum og fóstureyðingum en styðja notkun getnaðarvarna sem leið til að draga úr fóstureyðingum. Flokkurinn styður sambúð hinsegin fólks en er á móti lögleiðingu samkynja hjónabanda.

Venstre

Frjálslyndi flokkurinn

- Fólkið fyrst

Tilheyrir mið- og hægriblokkinni

Stofnár: 1884

Formaður: Trine Skei Grande

Fjöldi þingmanna: 2

Flokkurinn er elsti stjórnmálaflokkur Noregs og á sér merka sögu. Meðal málefna sem hann hefur barist fyrir og náð í gegn eru ákvæði um trúfrelsi og kosningarétt fyrir alla en ekki aðeins eignafólk. Þá á flokkurinn stóran þátt í baráttunni fyrir almennum rétti til náms. Frjálslyndi flokkurinn man þó fífil sinn fegurri og hefur undanfarin ár átt erfitt uppdráttar. Hann leggur áherslu á umhverfismál.

Lífeyrissjóðir á Afríkuveiðum

Nokkrir íslenskir lífeyrissjóðir hafa fjárfest í fiskiskipi sem hefur undanfarin ár gert út við strendur Máritaníu í Afríku. Skipið eiga sjóðirnir í gegnum fjárfestingasjóðinn Brú II sem er undir stjórn Thule Investments. Brú II er gerður út frá Lúxemborg og á dótturfélög á Jersey og Tortóla sem halda utan um rekstur og eignarhald á skipinu. Skipið er svo gert út frá Kanaríeyjum. Meðal lífeyrissjóða sem hafa lagt Brú II til fé eru Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóður verslunarmanna. Kastljós fjallaði um málið í vikunni þar sem meðal annars var greint frá því að stjórnendur hjá Thule, sem skipt hefur um kennitölu, hafi greitt sjálfum sér um 225 þúsund krónur í þóknun vegna stjórnarsetu í skúffufélagi á Tortóla auk annarra greiðslna sem greiddar eru til Thule vegna umsjónar á Brú II.

LÍN hundsar héraðsdóm og stúdenta

Lánasjóður íslenskra námsmanna (LÍN) ákvað að hundsa niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í máli er varðar lánareglur sjóðsins. Stúdentaráð Háskóla Íslands stefndi LÍN fyrir að breyta reglunum með of skömmum fyrirvara og vann málið. Málið snýst um auknar kröfur lánasjóðsins til þeirra sem eiga rétt á lánum. Sjóðurinn ákvað að hækka lágmarksfjölda eininga sem nemendur þurfa að ljúka á önn til að eiga rétt á láni. Ástæðan fyrir þeirri ákvörðun á rætur sínar að rekja til niðurskurðarkröfu frá Illuga Gunnarssyni menntamálaráðherra. Samkvæmt fulltrúum stúdenta hefur LÍN gefið þær skýringar að þar sem áfrýja eigi málinu til Hæstaréttar Íslands muni sjóðurinn halda sig við nýju reglurnar enn um sinn. Mikil óánægja er með niðurstöðu LÍN á meðal stúdenta.

Á ekki 65 milljarða

Slitastjórn Landsbankans vill fá samtals um 65 milljarða í skaðabætur frá Sigurjóni Þ. Árnasyni, fyrrverandi bankastjóra bankans, vegna þáttar hans í falli bankans haustið 2008. Fréttablaðið hafði eftir lögmanni Sigurjóns að hann væri ekki borgunarmaður fyrir kröfunum en um er að ræða kröfur sem lagðar eru fram í þremur mismunandi málum. Meðal krafna slitastjórnarinnar er riftun á 300 milljóna króna launagreiðslu bankans til Sigurjóns.

Íhuga hefndarárás á Sýrland

Átökin í Sýrlandi eru nú aftur í kastljósinu í vestrænum ríkjum eftir að Bandaríkin fóru að velta fyrir sér hernaðaraðgerðum gegn landinu í kjölfar efnavopnaárásar við Damaskus. Barack Obama og ríkisstjórn hans fullyrða að stjórn Bashir al-Assads standi á bak við efnavopnanotkunina. Stuðningur við árás á Sýrland er hins vegar óljós og hafa Bretar til að mynda ákveðið að styðja ekki slíkar aðgerðir. Frakkar og Bandaríkjamenn virðast hins vegar geta náð saman um að hefna fyrir efnavopnanotkunina með snarpri og stuttri árás á Sýrland. Samkvæmt arabísku fréttastöðinni Al Jazeera kalla uppreisnarmenn eftir aðgerðum bandarískra stjórnvalda. Meira er fjallað um átökin í Sýrlandi og mögulega hefndaraðgerð í Skástriki í dag.

Fukushima enn til vandræða

Enn er ekki búið að stöðva leka geislavirkra efna úr kjarnorkuverinu í Fukushima í Japan. Lekinn hófst eftir jarðskjálfta sem reið yfir landið fyrir tveimur árum síðan. Unnið hefur verið að hreinsun á svæðinu allt frá því að slysið átti sér stað. Nú hafa japönsk stjórnvöld ákveðið að veita jafnvirði 57 milljarða íslenskra króna til hreinsunar á svæðinu. Talsverður hluti fjárins fer í byggingu ísveggs umhverfis kjarnaofninn sem lekur til að reyna að koma í veg fyrir frekri geislamengun.

Sækir um náðun til Obama

Uppljóstrarinn Chelsea Manning, áður þekkt sem Bradley Manning, hefur farið þess formlega á leit við Barack Obama Bandaríkjaforseta að fá náðun. Manning var dæmd til 35 ára fangelsisvistar fyrir einn stærsta leka í sögu Bandaríkjanna. Gögnin sem Manning lak voru birt af samtökunum Wikileaks í samstarfi við fjölmiðla víða um heim. Manning safnaði gögnunum á meðan hún starfaði sem hermaður í bandaríska hernum. Allt frá því að upp komst um að Manning hefði lekið gögnunum hefur hún setið í fangelsi, lengst af við hræðilegar aðstæður. Mannréttindasamtök á borð við Amnesty International hafa hvatt Obama til að verða við óskinni. Það verður þó að teljast ólíklegt vegna eðlis dómsins og þess að Obama hefur náðað talsvert færri en fyrirrennarar hans í starfi.

Keyptu hjartað úr Nokia

Bandaríska hugbúnaðarfyrirtækið Microsoft tók yfir farsímahluta finnska fyrirtækisins Nokia í vikunni. Með þessu hyggst Microsoft spara mikla peninga í þróun á snjalltækjum framtíðarinnar en Nokia hefur um nokkurt skeið verið nánasti samstarfsaðili Microsoft er kemur að snjallsímum. Microsoft hefur átt erfitt með að ná markaðshlutdeild á snjalltækjamarkaði þrátt fyrir ítarlegar tilraunir. Fyrirtækið gefur út sérstakt snjalltækjastýrikerfi undir merkjum Windows auk þess að hafa reynt að framleiða eigin spjaldtölvu, Surface-tölvuna. Microsoft tekur einnig tímabundið yfir safn einkaleyfa Nokia og nokkur þúsund starfsmenn fylgja í kaupunum. Nokia er gamalgróið finnskt fyrirtæki og eru margir Finnar svekktir yfir sölunni. Fyrirtækið hefur stundað ýmiss konar rekstur en farsímaframleiðslan hefur verið hjarta þess, í það minnsta út á við.

Árið 2012 ákvað Andre frá Frakklandi að selja tölvuleikjasafnið sitt á uppboðsvefnum eBay. Þessi ákvörðun væri eflaust ekki í frásögur færandi nema fyrir þá staðreynd að hæsta boðið sem kom í leikjasafnið var 1,2 milljónir Bandaríkjadala, sem gera í kringum 144 milljónir íslenskra króna. Safnið var heldur ekkert venjulegt safn tölvuleikja. Það samanstóð af fágætum leikjum, meðal annars fyrir leikjatölvuna Nintendo Entertainment System, betur þekkta sem Nintendo NES. Allir leikirnir voru í upprunalegum pakkningum og óopnaðir; sem sagt gull í augum margra leikjanörda og -safnara.

Tölvuleikjasafnarinn Andre á japönsku hugviti mikið að þakka. Hefði japanska stórfyrirtækið Nintendo, sem hafði framleitt spilastokka í hartnær 100 ár, ekki sett á markað leikjatölvu á sínum tíma hefði sagan af Andre eflaust ekki ratað í heimspressuna mörgum árum síðar. Árið 1983 framleiddi Nintendo leikjatölvuna Family computer, sem er betur þekkt sem Famicom, og áhersla var lögð á að tölvan ætti að vera fyrir alla fjölskylduna. Þegar Famicom var markaðssett í Bandaríkjunum árið 1985 fékk hún síðan nafnið Nintendo NES og átti eftir að endurvekja áhuga fólks á leikjatölvum og þannig bjarga leikjaiðnaðinum, sem átti á þessum tíma erfitt uppdráttar.

Tölva verður til

Eins og svo margir aðrir tölvuleikjaframleiðendur á 9. áratugnum einbeitti Nintendo sér að gerð spilakassa og smærri lófatölva. Fyrirtækið á til dæmis heiðurinn af Donkey Kong, sem er einn vinsælasti tölvuleikur allra tíma. Árið 1983 varð hrun á leikjatölvu- og tölvuleikjamarkaðnum í Bandaríkjunum. Það átti ekki við um Japan en Japanir, sem oft hafa þótt framúrstefnulegir og tæknivæddir, voru miklir tölvuleikjaspilarar og því kemur ekki á óvart að vinsælasta leikjatölva allra tíma hafi komið þaðan.

Stærsta nýbreytnin sem fylgdi Famicom var hönnun fjarstýringar. Í leikjaheiminum hafði stýripinninn verið allsráðandi en hann þótti ekki mjög meðfærilegur í höndum spilara. Einn fremsti verkfræðingur Nintendo, Gumpei Yokoi, sá við þessu og hannaði plús-takkann, sem var vinstra megin á fjarstýringunni og kom í stað stýripinna, en auk þess voru tveir takkar hægra megin á fjarstýringunni. Tölvan var enn fremur afar öflug með 8 bita örgjörva og grafíkin með því besta sem þekktist á þeim tíma.

Það gekk ekki snurðulaust fyrir sig að koma Famicom fyrst á markað í Japan. Galli í hönnun tölvuflögu vélarinnar leiddi til þess að forstjóri Nintendo, Hiroshi Yamauchi, ákvað að innkalla allar tölvurnar og skipta út gölluðu flögunum. Hann taldi að betra væri að eyða tíma og peningum í það en að skaða ímynd fyrirtækisins. Þessi ákvörðun hefur vafalaust margborgað sig því þrátt fyrir þessa hnökra í upphafi varð Famicom gríðarlega vinsæl í heimalandinu og eftir einungis tvo mánuði í sölu hafði yfir hálf milljón eintaka selst.

Nintendo NES slær í gegn

Eftir velgengni Famicom í Japan litu stjórnendur Nintendo til Bandaríkjanna og sáu þar hugsanlegan markað fyrir tölvuna. Gallinn var sá að Bandaríkjamenn virtust ekki hafa neinn áhuga á leikjatölvum eða tölvuleikjum lengur. Talið var að tölvuleikjaiðnaðurinn í Bandaríkjunum væri liðinn undir lok þar sem stórfyrirtæki í geiranum voru mörg hver á barmi gjaldþrots. Árið 1983 ætlaði Nintendo að hefja samstarf með leikjatölvuframleiðandanum Atari, sem hafði barist í bökkum fjárhagslega, en fyrirtækið átti að sjá um sölu á Nintendo NES í Bandaríkjunum. Þetta samstarf gekk þó ekki upp og ekkert varð af sölu á Nintendo NES fyrr en tveimur árum síðar þegar stjórnendur Nintendo ákváðu sjálfir að dreifa vélinni og sjá um markaðssetningu.

Sagan af því hvernig Nintendo NES náði loks fótfestu í Bandaríkjunum er bæði löng og flókin frásögn af mönnum með stórar hugmyndir, klækjabrögð að vopni, gott markaðsvit og mikinn kjark. Í þessu samhengi er hægt að nefna tvö dæmi. Fyrra dæmið er tilkoma byssunnar sem kölluð var „The Zapper“ og fylgdi með tölvunni svo hægt væri að spila tölvuleikinn Duck Hunt. Byssan vakti áhuga Bandaríkjamanna á tölvunni enn frekar. Seinna dæmið er sú djarfa hugmynd að lofa heildsölum endurgreiðslu ef tölvan myndi ekki seljast. Þessi markaðshugmynd féll ekki í kramið hjá mörgum innan raða Nintendo en borgaði sig á endanum.

Góða sölu Nintendo-leikjatölvunar má líklega rekja til fjölbreytts úrvals leikja fyrir vélina. Þar ber sérstaklega að nefna Super Mario Bros. sem breytti því hvernig fólk hugsaði um tölvuleiki. Aðalsöguhetjan, Mario, var ekki föst í afmörkuðu rými eins og þekktist í mörgum öðrum tölvuleikjum á þessum tíma, t.d. í Donkey Kong, heldur gat ferðast um ævintýraheim fullan af földum fjársjóðum og sveppum og að sjálfsögðu var þar prinsessa sem þurfti að bjarga.

Kristinn Ólafur Smárason sagnfræðingur er áhugamaður um Famicom og Nintendo NES og hefur safnað leikjum í tölvurnar í gegnum tíðina. Hann segir að stærsti munurinn á Famicom og Nintendo NES sé sá að Bandaríkjamenn vildu veglegt heimilistæki og því var útliti tölvunnar breytt. Tölvan sjálf var gerð meiri um sig og einnig voru leikjahylkin sjálf stækkuð og urðu líkari VHS myndbandsspólum. „Tölvan var gefin út á öðrum forsendum í Bandaríkjunum en í Japan. Hún gerði miklu meira í Japan. Þú gast fengið mótald í Famicom og þannig var hægt að tengjast verðbréfamarkaðnum og veðbönkum fyrir veðreiðar. Þú gast líka forritað þína eigin leiki eða smáforrit. Nintendo NES var ekki svona, heldur var hún einungis leikjatölva og seld sem slík, þó svo að hún hafi í raun verið sama tölvan,“ segir Kristinn. Hann bendir einnig á að leikjunum, sem gefnir voru út fyrir tölvuna í Bandaríkjunum, var breytt. „Það var meiri ritskoðun í Bandaríkjunum og því var ekki vel liðið ef of mikið af ofbeldi eða nekt var að finna í tölvuleikjunum, eitthvað sem Japanir kipptu sér ekki upp við.“

Nintendo var fyrsta fyrirtækið á markaðnum sem leyfði þriðja aðila að framleiða tölvuleiki fyrir leikjatölvur. Talið er að þessi ákvörðun hafi bjargað tölvuleikjaiðnaðnum í Bandaríkjunum því eftir því sem leikjatölvan varð vinsælli vaknaði eftirspurn eftir fleiri leikjum. Þetta viðskiptalíkan Nintendo átti síðan eftir að festa sig í sessi og er venja í dag. Salan á Nintendo NES gekk með eindæmum vel í hinum vestræna heimi en til marks um stöðu hennar í sögulegu samhengi var hún útnefnd besta leikjatölva allra tíma árið 2009 af hinu þekkta tæknitímariti IGN (Imagine Games Network).

Nintendo og Ísland

Segja má að hér á Íslandi hafi orðið Nintendo-æði. Í frétt sem birtist 4. janúar 1991 í Pressunni segir: „Nintendo-leikjatölvurnar virðast nú hasla sér völl á íslenskum heimilum. Hátt á þriðja þúsund slíkar voru í jólapökkum íslenskra barna og unglinga um jólin. Leikir þessir slá því ekki út sölumetið á einu einstöku tæki, fótanuddtækinu fræga, sem seldist til jólagjafa um árið, í meira en tólf þúsund eintökum.“ Þó að tölvan gæti ekki keppt við fótanuddtækið sló hún samt sem áður í gegn.

Ólafur Þór Jóelsson og Sverrir Bergmann sjá um sjónvarpsþáttinn Game Tíví sem fjallar um tölvur og tölvuleiki. Þeir muna báðir vel eftir því þegar Nintendo kom á markað hér á landi. „Ég átti svona Famicom tölvu, keypti hana í Rafsjá á Króknum“, segir Sverrir hlæjandi og bætir við að þeir hafi flutt inn alvöru „stöff“. Ólafur man vel eftir því þegar Hljómco seldi tölvurnar. „Ég man eftir því að maður fór þarna niður eftir og fylgdist með þessu. Þetta var líka meiri atburður að versla tölvuleiki á þessum tíma. Að fara í Hljómco og skoða eða gera eitthvað. Maður var að fara daglega í þessar verslanir og skoða eitthvað. Þetta var eins og jól alla daga,“ segir Ólafur.

Þegar Nintendo NES kom á markaðinn hér á landi hafði Famicom-tölvan fest sig í sessi sem ódýr valkostur og leikjaunnendur gátu spilað NES-leiki á Famicom með einföldu breytistykki. Gallinn var þó sá að Famicom-tölvurnar sem voru seldar hér á landi voru eftirlíkingar af upprunalegu tölvunni og kallaðar „Famiklón“, þó að rétta nafn tölvunnar hafi verið Family Game. „Hljómco sem flutti inn Nintendo NES drullaði yfir Alefli sem seldi Famiklónin. Þessar tölvur voru eiginlega alveg eins í útliti en Famiklónin voru hvít og grá,“ segir Kristinn og bendir jafnframt á að Famicom sé einhver mest svikna vara allra tíma. Nokkur stórfyrirtæki framleiddu tölvurnar án leyfa frá Nintendo, sem leiddi til þess að fyrirtækið höfðaði mál. Í greininni í Pressunni segir einnig: „Hljómco mun ekki vilja una því að fyrirtækið Alefli kaupi inn og selji á markaði hér það sem þeir telja vera eftirlíkingar af leikjatölvunni. Málaferli vegna þessa eru á döfinni víðar um heiminn. Hljómco-menn segja að eftirlíkingin svari engan veginn þeim kröfum sem gera verði til tækjanna, kerfið sé ekki nógu öflugt fyrir Nintendo-leikina.“ Þó virðist sem Hljómco-menn hafi haft rangt fyrir sér því eftirlíkingarnar voru með eindæmum góðar og í raun var ekki vandkvæðum bundið að spila upprunalega Nintendo-leiki á Famiklónum.

Áhrif tölvunnar

Skiptar skoðanir eru um hvað varð til þess að Nintendo-leikjatölvurnar urðu svona vinsælar. Voru það leikirnir sem Nintendo framleiddi eða tölvan sjálf? Kristinn telur að tölvan sem slík sé orsök vinsældanna. „Ég held að tölvan hafi bara verið góð tölva, öflug fyrir sinn tíma en hinar voru ekki svona öflugar. Ég held að enginn einn leikur hafi spilað inn í,“ segir Kristinn. Ólafur segir þó að leikirnir hafi spilað stórt hlutverk. ,,Nintendo eru snillingar í því að búa til karaktera sem allir elska og það hefur gert mikið fyrir Nintendo. Ég held að það hafi verið lykilatriði fyrir þá til að halda lífi að hafa verið með sína eigin leiki,“ segir Ólafur og bætir því við að áhrif tölvunnar séu gríðarleg. „Þeir komu af stað byltingu sem við erum ennþá að sjá lifandi í dag. Ég held að byltingin hafi byrjað þarna og hún lifir enn. Þetta hafði áhrif á hvað menn voru að gera og hvernig menn höguðu sér."

Þó að leikjatölva sem slík sé gott tæki er hún aldrei ein á báti því tölvuleikirnir spila stórt hlutverk. Ef einhver einn tölvuleikur er öðrum fremur ábyrgur fyrir velgengni Nintendo NES má leiða að því líkur að Mario Bros. sé sá leikur. Hann er líklega þekktasti tölvuleikur allra tíma og persónurnar lifa góðu lífi í menningarvitund okkar. Líklegt verður að telja að Ítalinn góðkunni, Mario, hafi átt stóran þátt í því að auka vinsældir Nintendo NES. Þótt ekki þekki allir Famicom eða Nintendo NES vita flestir hver Mario er, enda hefur hann fylgt tölvuleikjum Nintendo um langt skeið og enn í dag má sjá honum bregða fyrir í leikjum framleiddum af fyrirtækinu.

Sem dæmi um það hve áhrifa tölvuleikjanna frá Nintendo gætir víða má nefna að í Washington-fylki í Bandaríkjunum er starfrækt sinfóníuhljómsveit, Washington Metropolitan Gamer Symphony Orchestra, sem leikur einungis lög úr tölvuleikjum og þá sérstaklega lög úr Nintendo-leikjum. Auk þess er eitt þekktasta tölvuleikjatónskáld sögunnar Japaninn Koji Kondo, sem á t.d. heiðurinn af stefunum í Super Mario Bros. og The Legend of Zelda.

Samkeppnin á tölvuleikjamarkaðnum hefur harðnað og margt hefur breyst í hönnun og tækni leikjatölva dagsins í dag. Vinsældir Nintendo eru ennþá miklar þó að stórir samkeppnisaðilar eins og Sony, sem framleiðir leikjatölvurnar Playstation, og Microsoft, sem framleiðir Xbox, ráði nú miklu á markaðnum. Stóru risarnir eiga Nintendo mikið að þakka enda bjargaði litla tölvan frá Japan leikjaiðnaðnum. Já, og fyrir vikið varð tölvuleikjasafn franska tölvuleikjasafnarans Andre mun verðmætara.

Pólitísk skilaboð í gleðigöngu hinsegin fólks í ár vöktu athygli, umræðu og gagnrýni. Ugglaust kemur samsuða stjórnmála og Hinsegin daga einhverjum spánskt fyrir sjónir. Það var þó ekki fyrr en árið 2003 sem kröfuganga Hinsegin daga í Reykjavík fékk heitið gleðiganga en verulegur árangur hafði þá náðst í réttindabaráttu hinsegin fólks á Íslandi. Sem dæmi má nefna lög um staðfesta samvist sem voru samþykkt árið 1996 og lög um stjúpættleiðingar árið 2000. Á 10. áratugnum efuðust þó fáir um pólitískt gildi pride-gangna. Um það vitnar ljósmyndasýning frá kröfugöngum Samtakanna ‘78 á árunum 1993 og 1994 sem var meðal viðburða Hinsegin daga í ár. Hún sýnir um það bil þrjátíu manns ganga undir skilaboðum á borð við „atvinnuöryggi fyrir lesbíur og homma“ án þess að áhorfendur eða fjölmiðlar sýndu þeim mikla athygli.

Þjóðhátíð hinsegin fólks

Í dag eru Hinsegin dagar og gleðigangan stundum kölluð þjóðhátíð hinsegin fólks en þannig var einmitt tekið til orða þegar styrktarball var auglýst á vefsíðu hátíðarinnar 22. júní 2010. Þetta er áhugaverð yfirlýsing þar sem hún getur falið í sér hvort tveggja innlimun og aðskilnað frá meirihlutasamfélaginu, þ.e. hún getur skírskotað til viðleitni hinsegin fólks til þess að eignast hlutdeild í íslensku þjóðinni eða ásetnings þess um að stofna eigið samfélag eða þjóð fjarri þjóðríkinu sem það býr í. Hinsegin fólk hefur allt frá upphafi réttindabaráttunnar rætt um að stofna sérstök hinsegin samfélög eða þjóðir og einangra sig þar með frá því umhverfi sem undirokar það. Samtökin Gay Liberation Front lögðu meðal annars á ráðin um að yfirtaka Alpine-sýslu í Kalforníu í Bandaríkjunum og stofna þar sérstakt samfélag homma og lesbía árið 1971. Árið 2005 voru samtökin Gay Homeland Foundation stofnuð í Köln í Þýskalandi en þau hafa það að markmiði að stofna athvarf fyrir hinsegin fólk, jafnvel með því að koma á fót sérstöku ríki.

Hér á Íslandi vísar þjóðhátíðarsamlíkingin aftur á móti til innlimunar í ríkið í stað aðskilnaðar frá því. Aðalkynningarmynd Hinsegin daga í ár sýndi til dæmis fólk í Hljómskálagarðinum, sem er einmitt miðpunktur fjölskylduskemmtunarinnar á þjóðhátíðardaginn 17. júní. Þar eru tvær konur, líklega par, með tvö börn í forgrunni. Aðrir á myndinni eru hafðir svo langt fyrir aftan konurnar og börnin að þeir þekkjast varla. Kynningarefnið höfðar því greinilega til ákveðinna fjölskyldugilda enda sagði Gunnlaugur Bragi Björnsson, gjaldkeri Hinsegin daga, í viðtali á Bylgjunni mánudaginn 12. ágúst sl. að gleðigangan væri beinlínis hugsuð sem fjölskylduhátíð. Myndin sækir jafnframt myndmál sitt, svo sem blöðrur, fána og konfettí, til þjóðhátíðarinnar. Þannig fléttast hinsegin menning og pólitík saman, enda eru þjóðhátíðir rammpólitískt fyrirbæri sem og það tilkall sem hinsegin fólk gerir til innlimunar í íslensku þjóðina.

Þjóðernisleg og fjölskylduvæn skilaboð Hinsegin daga eru í samræmi við það hvernig réttindabarátta hinsegin fólks hefur verið háð hin síðustu ár. Þar hefur aðaláherslan ekki verið lögð á sameiginlega baráttu gegn kúgandi normum heldur aðgang að réttindum sem fela í sér kjarna fjölskyldugilda og gagnkynhneigðarhyggju, þ.e. aðgang að hjónabandi og rétt til ættleiðinga og gervifrjóvgunar. Í stað þess að berjast fyrir samfélagsbreytingum hefur hinsegin fólk lagað sig að samfélaginu eins og Svandís Anna Sigurðardóttir kynjafræðingur bendir á í viðtali sem birtist í Fréttablaðinu 10. ágúst sl.: „Baráttan hefur verið háð með þeim rökum að við séum alveg eins og hinir, þess vegna eigum við réttindin skilið. Við höfum þurft að sanna okkur sem venjuleg til þess að fá réttindin. Það er niðurlægjandi. Auðvitað eigum við að vera jöfn, hvernig sem við erum.“

Hinsegin pólitík

Skipuleggjendur hátíðarinnar höfðu því meðvitað eða ómeðvitað sent ákveðin skilaboð til þeirra tugþúsunda sís, gagnkynhneigðu einstaklinga sem héldu í miðbæjarferð laugardaginn 10. ágúst sl. Reynslan af Hinsegin dögum fyrri ára gaf ekki tilefni til grunsemda um að gleðigangan byði upp á annað en sama fjölskyldufjörið og venjulega. Félag hinsegin foreldra er fastur liður í göngunni, hinsegin faðir prýddi forsíðu dagskrárrits Hinsegin daga í fyrra en einnig hefur VÍS notað ritið sem vettvang til að auglýsa F+ fjölskyldutryggingar síðan árið 2009. Fyrstu metrarnir staðfestu flestar þessar væntingar enda skipulagðir af þeim sömu Hinsegin dögum og lofuðu fjölskyldustemningu í Hljómskálagarðinum. Vegleg fánaborg markaði upphaf göngunnar og henni fylgdi lúðrasveit sem ýtti enn frekar undir þjóðhátíðarbraginn. Þá vildi svo skemmtilega til að í kjölfar upphafsatriðsins fylgdi borgarstjórinn Jón Gnarr íklæddur þjóðbúningi og var hann ferjaður eftir Sóleyjargötunni undir ættjarðarsöngvum.

Það sem gerir gleðigönguna þó að áhugaverðum, lifandi og merkingarþrungnum vettvangi er að hver sem er getur tekið þátt í henni að því gefnu að viðkomandi fylgi ákveðnum grundvallarreglum. Þau skilaboð sem gangan sendir áhorfendum fara því algjörlega eftir hugðarefnum þátttakendanna og í ár voru þau mörg af pólitískum toga: Chelsea (áður Bradley) Manning, ofsóknir á hendur transfólki og síðast en ekki síst mannréttindabrot gagnvart hinsegin fólki víða um heim en þó aðallega í Rússlandi.

Viðbrögð áhorfenda við pólitísku yfirbragði gleðigöngunnar í ár voru misjöfn. Gera má ráð fyrir að meðal þeirra hafi verið fólk af öllum kynhneigðum og kynvitundum sem var sumt hæstánægt með þau skilaboð sem göngufólk hafði fram að færa. Víða um bæinn mátti þó hlera samræður sís, gagnkynhneigða fjölskyldufólksins sem hafði verið lofað blöðrum, fánum og kandíflossi en fékk skilti með áletruninni „Free Bradley Manning“ í andlitið eða gekk í flasið á skuggalegri mannveru með hvíta grímu fyrir andlitinu sem hélt á skilaboðunum „Það var hrækt á mig“.

Gunnlaugur Bragi Björnsson sagði í ofangreindu viðtali að fólk hefði kvartað yfir því hversu lágstemmd gangan var. Sjálf heyrði ég á tal nokkurra sís, gagnkynhneigðra kvenna í hópi sjálfboðaliða Hinsegin daga sem létu í ljós vonbrigði sín með að karnivalstemninguna skyldi skorta. Svipuð viðhorf lét maður um fimmtugt í ljós í samræðum við félaga sína. Hann sagðist vera „glimmergaur“ og harmaði að það hefði ekki verið nóg af glitrandi ögnum í göngunni. Önnur kona sem saknaði dúndrandi danstónlistar spurði mig: „Er þetta ekki gleðiganga?“ En sú spurning sem brann á flestum var: „Hvar er Palli?“ Páll Óskar skipulagði í ár mannréttindagöngu í stað hins hefðbundna pallíettuskreytta diskóteks á hjólum og uppskar fyrir vikið að vera smættaður niður í fánabera á baksíðu Fréttablaðsins mánudaginn 12. ágúst.

Skemmtanagildi jaðarsettra minnihlutahópa

Vonbrigðin með gönguna eru einhverju leyti skiljanleg því þó að þetta sé gleðiganga hinsegin fólks þá snýst hún ekki síst um samband þeirra við það sís, gagnkynhneigða fólk sem horfir á gönguna. Gleðigangan hefur verið notuð til að minna samfélagið á tilvist hinsegin fólks, berjast gegn þöggun og mismunun, sem vettvangur þar sem hinsegin fólk getur borið höfuðið hátt í samfélagi þar sem sís, gagnkynhneigt fólk er yfirskipað en aðrir undirskipaðir, svo dæmi séu tekin. Gangan hefur þó líka verið notuð til að ýta undir þau skilaboð að hinsegin fólk sé ekkert öðruvísi en aðrir; það vilji bara gifta sig og eignast fjölskyldur en alls ekki rugga bátnum eða beina sjónum að þeim gildum og viðmiðum sem liggja að baki undirskipun þess. Við erum glöð með okkar hlutskipti og finnst gaman að gleðja aðra einu sinni á ári á þjóðhátíð hinsegin fólks.

Viðbrögðin við pólitísku yfirbragði göngunnar eru reyndar áhugaverð í ljósi þess að atriði hennar fólu í fæstum, ef einhverjum, tilvikum í sér þá kröfu að sís, gagnkynhneigðir áhorfendur skoðuðu sjálfa sig og forréttindi sín. Ekkert atriðanna kallaði á róttækar breytingar á þeim viðteknu viðmiðum sem gera það sjálfsagt að meirihlutinn láti í ljós vonbrigði með að minnihlutinn hegði sér ekki í samræmi við væntingar meirihlutans um skemmtanagildi göngunnar. Það var í raun aðeins eitt atriði sem var til þess fallið að fá áhorfendur til að íhuga stöðu sína gagnvart hinsegin fólki. Það var lítill vagn með ungum konum í safari-ferð sem mynduðu og skoðuðu áhorfendur með kíki líkt og um dýr eða framandi verur væri að ræða. Þannig sneru þær glápi áhorfendanna upp á þá sjálfa og fengu ef til vill einhverja til að íhuga þau valdatengsl sem réttlæta að tugþúsundir sís, gagnkynhneigðra einstaklinga streymi í miðbæ Reykjavíkur, horfi á jaðarsettan minnihlutahóp minna á tilvist sína með því að ganga Sóleyjargötuna og líti á það fyrst og fremst sem skemmtun.

Það er einmitt skýrt merki um að jafnrétti sé ekki náð þegar meirihlutanum finnst hann hafa heimtingu á að fá skemmtun út úr sjálfstjáningu undirskipaðra samfélagshópa og skilyrði virðingu sína og borgararéttindi við hversu vel hin jaðarsettu setji ákveðna hegðun á svið. Neikvæð viðbrögð við göngunni eru kannski vísbending um að það séu að verða ákveðin vatnaskil í baráttu hinsegin fólks; að það sé síður tilbúið til að dansa eftir væntingum sís, gagnkynhneigða meirihlutans eða taka tillit til þess hversu vel hugðarefni þess sjálfs falli í kramið hjá áhorfendum gleðigöngunnar. Gleðigangan hefur því enn möguleika á að vera lifandi vettvangur í baráttu hinsegin fólks fyrir jafnrétti sem felur í sér róttækar samfélagsbreytingar, ekki aðeins aðlögun hinsegin fólks að viðteknum viðhorfum sís, gagnkynhneigða meirihlutans.

Árið 1970 áformuðu aðgerðasinnar innan samtakanna Gay Liberation Front í Los Angeles að stofna sérstakt samfélag, óformlega nefnt Stonewall Nation, í Alpine-sýslu í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Þannig vildu þeir stofna athvarf fyrir samkynhneigt fólk fjarri því samfélagi sem undirokaði það. Þá bjuggu aðeins 384 kosningabærir einstaklingar í sýslunni og því sáu forsvarsmenn samtakanna fram á að þeir gætu yfirtekið sveitarstjórnina með því að hvetja samkynhneigt fólk til að setjast þar að. Samkvæmt frétt sem birtist í Park City Daily News 16. október 1970 höfðu þá 497 samkynhneigðir einstaklingar skráð sig á lista yfir fólk sem vildi flytjast til Alpine-sýslu. Þeir myndu bíða í þá 90 daga sem þurfti til að öðlast kjörgengi, krefjast síðan nýrra kosninga og kjósa sína fulltrúa í stað sitjandi sveitarstjórnar. Embættismenn stóðu ráðþrota frammi fyrir þessum áformum og leituðu því til Richards Turner, aðstoðarmanns Ronalds Reagan forseta, eftir aðstoð til að koma í veg fyrir „innrásina“. Þessi áform Los Angeles-deildar Gay Liberation Front voru þó umdeild innan samtakanna sjálfra og sem dæmi má nefna að Berkeley-deildin var andvíg þeim. Flutningar voru áætlaðir 1. janúar 1971 en ekkert varð af þeim. Lögreglustjórinn í Alpine-sýslu, Stuart Merrill, rakti það til kólnandi veðurfars en einnig hefur verið látið að því liggja að yfirtakan hafi verið gabb sem hafi fyrst og fremst verið ætlað að vekja athygli á Gay Liberation Front.]

Athugasemd frá höfundi:

Þótt hér séu gerð nokkuð greinileg skil milli hinsegin fólks og meirihlutasamfélags sís, gagnkynhneigðra einstaklinga verður að undirstrika að gagnkynhneigðarhyggja hefur einnig mikil áhrif á hinsegin fólk enda gegnsýrir það samfélag okkar. Þjóðhátíðarbragur og fjölskyldugildi Hinsegin daga, sem og sú aðlögun að gildum og viðmiðum meirihlutasamfélagsins sem hér er rætt um, eru til vitnis um það. Væntingar hinsegin fólks stjórnast því einnig af þeirri ímynd sem aðstandendur gleðigöngunnar draga upp í kynningarefninu. Það varð því sumt fyrir vonbrigðum með gönguna í ár og fannst glimmer, pallíettur og stuð skorta. Vonbrigði þeirra hafa þó allt aðra merkingu en vonbrigði hins sís, gagnkynhneigða meirihluta. Hinsegin áhorfendur eru hluti af þeim hópi hvers sjálfstjáning birtist í gleðigöngunni og hafa því eðlilega skoðun á því þegar sjálfstjáningin samræmist ekki þeirra eigin upplifun, jafnvel þótt þær séu mótaðar af gagnkynhneigðarhyggju. Vonbrigði sís, gagnkynhneigðs meirihluta með að sjálfstjáning jaðarsetts hóps sé ekki í samræmi við væntingar hans er af allt öðrum toga.

Orðskýringar

Meirihlutinn/meirihlutasamfélagið: Þegar hér er talað um meirihluta eða meirihlutasamfélag er átt við þá sem eru ekki hinsegin og tilheyra ekki samfélagi hinsegin fólks, sérstaklega gagnkynhneigt, sís, hvítt, ófatlað fólk.

Trans*: Trans* er regnhlífarhugtak sem vísar til ólíkra kynvitunda og kyngervis sem eiga það sameiginlegt að falla utan hefðbundinnar sís-kynvitundar. Trans* á því m.a. við um transsexúal fólk, transkarla, transkonur, tvíkynja fólk (bigender), asexúal fólk, þriðja kynið og fólk sem fellur milli hinna hefðbundnu flokka karl og kona. Stjörnunni í hugtakinu trans* er ætlað að undirstrika að það á ekki aðeins við um transkarla og transkonur heldur er það regnhlifarhugtak yfir mjög ólíkar kynvitundir og kyngervi.

Sís (e. cis): Andstaðan við trans*. Þeir sem eru sís upplifa sig á þann hátt að þeir tilheyri því kyni sem líffræðilegt kyn þeirra segir til um. Sem dæmi má nefna að ef einstaklingur er líffræðilega kvenkyns og upplifir sig sem konu er hann sís.

Gagnkynhneigðarhyggja: Gagnkynhneigðarhyggja (e. heteronormativity) skapar gagnkynhneigðarhroka (e. homophobia) skilyrði til að dafna með því að gera ráð fyrir að samfélög séu og verði að vera gagnkynhneigð. Birtingarform gagnkynhneigðarhyggjunnar, áhrif hennar og forréttindi eru jafnframt undirstaða hins viðtekna gildismats samfélagsins. Gagnkynhneigðarhyggja er því kerfisbundin birtingarmynd gagnkynhneigðarhroka innan stofnana samfélagsins. Gagnkynhneigðarhyggja og gagnkynhneigðarhroki stuðla saman að þvingaðri gagnkynhneigð (Pharr, 2000, bls. 431, þýðing Jón Ingvars Kjaran og Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar, 2010, bls. 3 með breytingum Örnu Arinbjarnardóttur).

Eftir: Annie Machon, fyrrverandi njósnara MI5

Nýlegar uppljóstranir WikiLeaks, Chelsea Manning og Edwards Snowden vekja ekki aðeins spurningar um ábyrgð yfirvalda og réttlæti til handa borgurum heimsins eða um stöðu vestræns lýðræðis. Lekarnir og umfjallanir um þá hafa einnig veruleg áhrif á gildi hefðbundinnar blaðamennsku.

Hvers vegna? Uppljóstrarar setja markið hátt. Þeir vilja koma upplýsingum á framfæri. Þeir vilja að opinberun upplýsinga leiði af sér breytingar. Þá sækjast þeir eftir sanngjarnri áheyrn og því að þurfa ekki að ekki færa of miklar persónulegar fórnir fyrir þá ákvörðun að upplýsa almenning um málefni sem þeir telja alla eiga rétt á að þekkja.

Eru þetta of miklar kröfur? Það að upplýsa almenning um óeðlileg vinnubrögð eða glæpsamlegt athæfi setur líf uppljóstrarans á annan endann. Sérstaklega á það við um þá sem ljóstra upp um gjörðir leyniþjónusta og njósnasveita.

Uppljóstrarar taka mikla áhættu þegar þeir upplýsa almenning um alvarlegar áhyggjur sem þeir hafa af málefnum vinnuveitenda sinna. Starfsframinn er ekki það eina sem lagt er undir því áhrifa ákvörðunarinnar gætir alls staðar í lífi málsaðila. Samfara því að missa vinnuna eykst hættan á að ná ekki endum saman og geta ekki greitt af lánum. Félagslíf uppljóstrara fer úr skorðum ásamt vinatengslum og samskiptum við fjölskyldu - öll félagsleg staða uppljóstrarans er undir. Þar að auki eiga þeir sem leka upplýsingum á hættu að lenda í fangelsi og í sumum tilvikum bíða þeirra enn verri örlög.

Af þessum sökum reyna margir uppljóstrarar að finna vettvang fyrir upplýsingarnar sem veitir þeim einhvers konar vernd og gerir þeim kleift að hafa nokkra stjórn á eigin lífi. Árum saman þýddi þetta að uppljóstrarar þefuðu uppi heiðvirða blaðamenn og fjölmiðla sem höfðu dug í sér til að verja heimildarmenn sína. Oftar en ekki er það erfitt en þó ekki óyfirstíganlegt verkefni. Á tímum rafrænnar gagnaöflunar og njósna um borgara verður leitin að fjölmiðlum og blaðamönnum sem staðið geta uppi í hárinu á þeim sem sækja að heimildarmönnum því sem næst ógerningur. Njósnir yfirvalda eru nú líkt og faraldur og ógna öryggi uppljóstarara.

Einn af þeim valkostum sem standa uppljóstrurum til boða er að leita til samtaka sem nýta sér tæknina til hins ítrasta svo tryggja megi öryggi og nafnleysi þeirra sem koma þurfa upplýsingum áleiðis. Þar ber sérstaklega að nefna WikiLeaks en samtökin hafa öðrum fremur rutt leiðina þegar kemur að notkun tækni uppljóstrurum til framdráttar. Þrátt fyrir að það hafi vissulega kosti að starfa náið með öflugum blaðamanni er slíkt samstarf ekki gallalaust. Uppljóstrarar sem kjósa að nota þjónustu eins og WikiLeaks geta tryggt sér nafnleysi og WikiLeaks og álíka þjónustur gefa uppljóstrurum auk þess ákveðið vald yfir lekanum. Mikilvægast þó er að með aðstoð slíkra aðila geta uppljóstrarar hámarkað athyglina sem lekinn fær um leið og minni hætta er á ritskoðunartilburðum yfirvalda, fyrirtækja og fjölmiðla.

Takið ykkur saman í andlitinu

Hefðbundnir fjölmiðlar verða og eiga að læra af reynslunni. Þeir verða að laga sig að breyttum tímum; því sem WikiLeaks og sams konar samtök hafa rutt leiðina fyrir. Það er á ábyrgð fjölmiðla að taka sig saman í andlitinu þegar kemur að málefnum heimildarmanna. Það er einfaldlega ekki nóg að fjölmiðlar hrifsi til sín upplýsingar WikiLeaks og noti í fréttavinnslu á sama tíma og ekki er hægt að sjá að þeir láti sig varða örlög uppljóstrara líkt og Chelsea Manning og Julians Assange, stofnanda WikiLeaks. Auðvitað eru þó á þessu nokkrar heiðarlegar undantekningar. Á blaða- og fréttafólki hvíla ríkar siðferðisskyldur. Þau eiga að verja heimildarmenn og uppljóstrara. Baráttan fyrir frjálsu flæði upplýsinga, lýðræði og réttlæti er stærri en deilur um persónur og sálrænt ástand þeirra.

Stundum virðist sem fjölmiðlar óski sjálfum sér dauða. Þegar New York Times og Wikileaks áttu samskipti var haft eftir Bill Keller, ritstjóra blaðsins, að Wikileaks hefði stöðu heimildar en ekki meðútgefanda. Hvernig má það vera? Sé WikiLeaks aðeins heimild liggur í augum uppi að fjölmiðlar verða umfram allt að verja hana. Mörg dæmi er að finna í sögu fjölmiðla um blaðamenn sem sátu frekar af sér dóm en uppljóstra um uppruna heimilda. Nú þegar þessi orð eru rituð á blaðamaðurinn James Risen á hættu fangelsisvist vegna þess að hann hefur neitað að gefa upp nöfn heimildarmanna sinna hjá Bandarísku leyniþjónustunni (CIA) vegna skrifa sinna í bókinni State of War.

Ef WikiLeaks er aftur á móti útgefandi upplýsinga, líkt og fjölmiðlar, vekur það furðu að það megi ofsækja samtökin með þeim hætti sem raun ber vitni. Hefðbundnir fjölmiðlar hljóta að vera uggandi enda eru þeir um leið berskjaldaðir fyrir sams konar ofsóknum. Nú þegar ber á því að fjölmiðlar lendi í viðlíka ofsóknum. Nýlega var upplýst um stórfelldar persónunjósnir sem ná til um hundrað frétta- og blaðamanna, þar á meðal bandarískra blaðamanna hjá Fox News og AP-fréttaveitunni, sem brugðust reiðir við. Í Bretlandi handtóku yfirvöld David Miranda, maka Glenns Greenwald, þegar hann millilenti á Heathrow-flugvelli og héldu honum og yfirheyrðu í níu klukkustundir með tilvísun til breskra hryðjuverkalaga.

Uppljóstrari 2.0

Í kjölfar stofnunar WikiLeaks birtist Edward Snowden. Kalla má Snowden „Uppljóstara 2.0“. Hvað á ég við með því? Jú, Snowden virðist hafa náð að nýta sér hvort tveggja tæknikunnáttu samtaka eins og WikiLeaks og stuðning friðarspillis af gamla blaðamennskuskólanum sem hann fékk í lið með sér.

Snowden veitti Guardian upphaflega viðtal sem birt var á netinu. Í því viðtali mátti sjá að Snowden hafði dregið lærdóm af reynslu þeirra uppljóstrara sem á undan komu og valið sér blaðamann af kostgæfni. Glenn Greenwald átti merkan feril að baki og bjó yfir reynslu í fréttaflutningi af því tagi sem fylgir leka Snowdens. Hann var blaðamaður sem Snowden gat treyst til að standa með sér og verja hagsmuni sína sem uppljóstrara. Gögn Snowdens sýna svo ekki verður um villst hve hamslausar leyniþjónusturnar eru þegar kemur að uppbyggingu njósnaneta og eftirliti með borgurum. Snowden virðist hafa valið lögsagnarumdæmið sem hann flúði til, Hong Kong, sjálfstjórnarsvæði Kína, af kostgæfni með tilliti til þess hvernig hann gæti sem best varist ágangi Bandaríkjamanna. Snowden hefur enn fremur nýtt tækniþekkingu sína, skilning á veraldarvefnum og kunnáttu á gangverki fjölmiðla með eftirtektarverðum hætti og hámarkað þá athygli sem upplýsingarnar fá ásamt því að tryggja eigin vörn gegn yfirvöldum.

Glenn Greenwald er óhræddur og baráttuglaður lögfræðingur sem hefur snúið sér að blaðamennsku. Hann er fullur af eldmóði og er orðinn aðalverjandi Snowdens á alþjóðavísu. Hann er auk þess þekktur fyrir að halda uppi vörnum fyrir störf WikiLeaks. Fyrir kaldhæðni örlaganna verður Greenwald nú, líkt og Julian Assange, stofnandi WikiLeaks, fyrir árásum, hótunum og óhróðursherferðum vegna skrifa sinna um það sem fram kemur í gögnum Snowdens.

Haft hefur verið á orði að Snowden sé merkasti uppljóstrari sögunar allt frá því að Daniel Ellsberg lak gögnum Pentagon um Víetnamstríðið fyrir fjórum áratugum síðan. Ég vil þó ganga lengra þegar kemur að Snowden. Hann er að mínu mati mikilvægasti uppljóstrari okkar tíma. Ellsberg lak mikilvægum upplýsingum sem höfðu mestmegnis áhrif á Bandaríkjamenn og stríðshrjáða íbúa Víetnam. Uppljóstranir Snowdens hafa aftur á móti bein áhrif á okkur öll - hvar sem við erum stödd í heiminum.

Lekar Snowdens staðfesta ótta lagasérfræðinga, tölvunjarða og órólegra borgara um allan heim um að eftirlit sé komið úr böndunum. Uppljóstranir hans renna stoðum undir áhyggjur þeirra sem telja okkur búa í nær taumlausu eftirlitssamfélagi. Leyniþjónustur ganga ekki aðeins berserksgang í söfnun upplýsinga heldur nýta þær sér innviði stórfyrirtækja á veraldarvefnum til að auðvelda sér söfnunina. Svo samofin eru fyrirtækin yfirvöldum að nánast er um einn og sama hlutinn að ræða. Samfélagið er nú þegar undirokað af korporatisma.

Vekur upp minningar

Mál Snowdens hefur vakið hjá mér minningar um eigin uppljóstranir. Árið 1997 flúði ég Bretlandseyjar ásamt David Shayler tólf klukkustundum áður en fréttir hans af brotum MI5, innanríkisleyniþjónustu Bretlands, birtust í þarlendum miðlum. Í mánuð vorum við hundelt yfir álfuna þvera og endilanga og dvöldum í heilt ár í Frakklandi í felum fyrir yfirvöldum. David var að lokum handtekinn og þess krafist að hann yrði framseldur aftur til Bretlands. Fjórum mánuðum síðar slepptu frönsk yfirvöld honum loks. Þau litu svo á að hann væri uppljóstrari, sem samkvæmt frönskum lögum flokkast sem pólitískur verknaður. Slíkt telst ekki forsenda þess að einstaklingar séu framseldir. Í tvö ár í viðbót gátum við því lifað nokkuð frjálslega í Frakklandi. David gat hins vegar ekki hætt á ferðalög utan Frakklands, því í nýju landi hefði hann hætt á fangelsisvist öðru sinni og framsalsmeðferð.

Eflaust má ímynda sér verri staði til útlegðar en Frakkland. Ferðabannið reyndist David þó erfitt. Ég þykist vita að það sama eigi við um Snowden, sem býr við meiri takmarkanir á ferðafrelsi en við David gerðum. Verði för hans í framtíðinni stöðvuð eða hann framseldur þarf hann að óttast ævilanga fangelsisvistun. Ég þekki til refsinganna sem bíða Snowdens vegna lekans og veit hve langt bandarískar njósnastofnanir virðast tilbúnar að ganga og því get ég ekki annað en dáðst að hugrekki hans. Eftirlitsgeta Bandaríkjanna er umtalsverð og hvorki lög né mannréttindi virðast þvælast fyrir þeim.

Heimurinn þarfnast hugrakkra blaðamanna sem geta staðið með hugrökkum uppljóstrurum. Snowden er ekki sá síðasti sem stígur fram. Fleiri starfsmenn leyniþjónusta hljóta að hugsa sinn gang og velta fyrir sér hvort og hvernig þeir eigi að bregðast við upplýsingum um svívirðilega stríðsglæpi. Þeir íhuga hvernig bregðast skuli við ágangi á grundvallarréttindi almennings, hafi þeir vitneskju um slík brot. WikiLeaks og álíka samtök eru í dag öruggasti griðastaður uppljóstrara. Þrátt fyrir það spila blaðamenn enn stórt hlutverk - haldi þeir rétt á spilunum. Blaðamenn verða að afla sér trausts og orðspors líkt og Greenwald gerði ef uppljóstrarar framtíðarinnar eiga að leita til þeirra. Ítarleg tæknikunnátta og vitneskja um öryggismál er ekki aðeins eftirsóknarverð heldur nauðsynleg ætli blaðamaður að verja heimildarmenn í eftirlits- og njósnasamfélagi nútímans. Hugrekki og tæknikunnátta ein og sér er þó ekki nóg. Blaðamenn sem starfa með uppljóstrurum mega ekki gleyma að þótt ferill þeirra hefjist ef til vill með lekanum er ferli heimildarmannsins um leið lokið.

Uppljóstrarar setja markið vissulega hátt og þeir þurfa að gera það. Þeir verðskulda stuðning og vernd. Um þessar mundir er staða mála í heiminum sú að við þurfum á öllum þeim uppljóstrurum að halda sem þora að taka skrefið og upplýsa almenning.

Annie Machon er fyrrum njósnari og uppljóstrari

Hún ákvað árið 1997 ásamt David Shayler, sem starfaði með henni hjá MI5, að leka upplýsingum um vanhæfni og glæpi starfsmanna stofnunarinnar.

Eftir: Kristinn Hrafnsson, talsmann Wikileaks.

Það er óumdeilt að Edward Snowden er mikilvægasti uppljóstrarinn sem stigið hefur fram í áraraðir þó að fréttaefnið frá honum sé enn ekki tæmt. Þótt hann eigi fáa vini á valdastólum leikur ekki vafi á því að hann hefur tryggt sér sess í sögunni.

Það er afar líklegt að fordæmi Chelsea Manning hafi hvatt Snowden til dáða og augljóst að svívirðileg meðferð á Manning hefur haft áhrif á þá ákvörðun Snowdens að treysta ekki bandarísku réttarkerfi.

Uppljóstranir sem Manning hefur nú verið sakfelld fyrir með áratuga fangelsisdómi mörkuðu þáttaskil. Þá víkkaði heimur blaðamennskunnar og vonir og væntingar þeirra glæddust sem vilja betri heim með auknu gagnsæi og ábyrgð. WikiLeaks lék lykilhlutverk í þessum vatnaskilum og Ísland tengdist þeim með beinum hætti.

Í fyrsta viðtalinu sem birtist við Snowden lét hann þess getið að hann gæti hugsað sér að eiga framtíðarheimili á Íslandi. Sá áhugi tengist efalaust ímynd landsins sem útvörður upplýsingafrelsis og mannréttinda. Vitaskuld er ekki full innistæða fyrir því orðspori en það ætti að vekja almenning og stjórnvöld til umhugsunar um hvaða möguleika það býður upp á að byggja undir þessa ímynd með raunverulegum lagabreytingum og aðgerðum stjórnvalda.

Á tímum þverrandi trausts á valdastofnunum víða um heim, samfara minnkandi tiltrú á getu hefðbundinna fjölmiðla til að veita þeim raunverulegt aðhald, var WikiLeaks tekið fagnandi af almenningi. Að sama skapi svaraði valdið með fullkomnu offorsi sem ekkert lát er á. Samtökin mörkuðu breytingu á umhverfi blaðamennskunnar í samræmi við þá möguleika sem internetið býður upp á. Valdhöfum er ekki skemmt og sífellt þarf að berjast gegn tilraunum til að takmarka það frelsi sem þessi vettvangur býður upp á. Frelsi sem hefur og getur leitt til jákvæðra félagslegra og pólitískra breytinga. Netið getur þó vissulega verið tvíeggjað og Edward Snowden hefur varpað ljósi á hversu berskjaldaður almenningur er fyrir árásum á einkalífið á tímum internetsins.

Uppljóstrarar eins og Chelsea Manning og Edward Snowden eru einstaklingar sem marka tíma breyttrar blaðamennsku á nýjum tímum. Gamlir fjölmiðlar leggja nú upp laupana í stórum stíl og eru einnig að hluta til rúnir trausti. Hefðbundnir fjölmiðlar hafa ekki að fullu axlað ábyrgð á því að hafa miðlað án tilhlýðilegrar gagnrýni þeim lygaþvættingi sem borinn var á borð til að réttlæta innrásina í Írak fyrir áratug. Þau mistök enduróma í viðburðum okkar daga þegar blásið er í herlúðra gegn Sýrlendingum.

Manning var sakfelld fyrir að leita til WikiLeaks og miðla í gegnum samtökin leyniupplýsingum um stríðsreksturinn í Írak og Afganistan. Þar að auki var upplýst um augljósan tvískinnungshátt í utanríkisstefnu Bandaríkjastjórnar sem safnaði ítarlegum upplýsingum um vafasama bandamenn sína án þess að afgerandi tilraunir væru gerðar til að þrýsta á um umbætur. WikiLeaks miðlaði upplýsingum út um allan heim í samstarfi við á annað hundrað fjölmiðla. Þeir voru allt frá rótgrónum fjölmiðlum til smárra, en öflugra, sjálfstæðra eininga rannsóknarblaðamennsku.

Þó að WikiLeaks hafi talið það skyldu sína að aðstoða Snowden þegar hann dvaldi vinafár og einangraður í Hong Kong ákvað hann sjálfur að velja aðra leið við að koma upplýsingum á framfæri. Það er athyglisvert að hann hafi kosið að leita til blaðamannsins og heimildarmyndagerðarkonunar Lauru Poitras og lögfræðingsins og blaðamannsins Glenns Greenwald. Bæði hafa verið öflugir stuðningsmenn WikiLeaks og annað þeirra beinn samstarfsaðili.
Grennwald hafði þá nýverið gengið til liðs við Guardian, sem er sá hefðbundni fjölmiðill sem hefur gengið hvað best að fóta sig í heimi netmiðlunar. Guardian er ekki prentað nema í 2-300 þúsund eintökum á dag en hefur á undanförnum árum lagt í ótrúlegan kostnað við að festa sig í sessi sem einn fremsti fréttamiðill internetsins. Á tímabili blæddi Guardian sem nam 180 milljónum króna á viku í þessari viðleitni. Guardian er því í dag fyrst og fremst fréttamiðill netsins og hefur náð að festa sig í sessi á mikilvægum mörkuðum, eins og í Bandaríkjunum, sem gagnrýninn og ábyrgur miðill. Upplýsingar frá WikiLeaks og Snowden hafa verið Guardian mikil lyftistöng.

Ef grannt er skoðað má finna í þessari sögu tákn um róttækar umbreytingar í fjölmiðlun, almennri upplýsingamiðlun og í viðhorfi til valdstjórna. Það er vert að setja þessa breytingar í samhengi við nýjustu vendingar fyrir botni Miðjarðarhafs.

David Cameron, forsætisráðherra Bretlands, upplifði fullkomna niðurlægingu í þinginu nýverið þegar þingheimur neitaði að styðja áform hans um að taka þátt á árásum á Sýrland. Tugir af þingmönnum hans eigin flokks snéru við honum baki, ekki endilega af einskærum mannkærleik gagnvart þeim Sýrlendingum sem kynnu að farast í sprengjuárásum, heldur fremur af því að kjósendur þeirra létu óspart í sér heyra. Sú lýðræðislega hótun lá í loftinu að þingmönnum sem þvældu landi sínu í stríð yrði refsað fyrir vikið.

Fréttir af niðurlægingu Camerons bárust yfir Atlantsála og skyndilega breytti Obama Bandaríkjaforseti um stefnu og ákvað að leita heimildar eigin þjóðþings fyrir loftárásum á Sýrland. Meirihluti Bandaríkjamanna er andvígur hernaðaríhlutun og enn á eftir að koma í ljós hvort bandarískir þingmenn styðji forsetann eða hvort hann fer yfirhöfuð eftir vilja þeirra.

Hvað sem því líður hefur þetta hik verið sögulegt. Almenningur hefur ekki gleymt lygunum í aðdraganda Íraksstríðsins árið 2003. Jafnframt er þó ljóst að það vegur þungt á vogarskálunum að hafa fengið ítarlegar upplýsingar um vitfirringu styrjaldanna í Írak og Afganistan í gegnum WikiLeaks. Þá hafa uppljóstranir Snowdens alið á heilbrigðri tortryggni í garð stjórnvalda víða um heim.

Það er freistandi að sjá í þessum atburðum von um eflingu lýðræðis og gerbreyttan tíðaranda. Tíminn leiðir það í ljós en þeir sem vilja sjá breytingar verða að vernda og efla þessa tilhneigingu því öflugir gagnkraftar eru þegar að verki.

Frelsi internetsins þarf að verja með öllum ráðum. Eins þarf að styðja ötullega við öfluga sprota nýmiðlunar á vettvangi internetsins. Þeir verða viðkomustaðir þeirra sem hafa hugrekki og samvisku til að fylgja fordæmi Manning og Snowdens. Við gætum verið að upplifa byltingartíma sem marka vatnaskil. Þar eru frjálsar upplýsingar byltingarvopnið í höndum þeirra sem vilja meira, öflugra og betra lýðræði. Það er einnig von til þess að blaðamennska gangi í endurnýjun lífdaga og ávinni sér traust á ný. Vert er að binda miklar vonir við nýja sprota sem spretta fram í netheimi.

Ritstjórar:

Aðalsteinn Kjartansson

adalsteinn@skastrik.is / 846 2325

Atli Þór Fanndal

fanndal@skastrik.is / 858 7406

Prófarkalestur:

Ásta Kristín Benediktsdóttir

profork@skastrik.is

Pennar:

Íris Ellenberger

ellenberger@skastrik.is

Ragnar Trausti Ragnarsson

ragnartraustiragnarsson@skastrik.is

Myndasería:

Kjartan Valgarðsson

kjarval@skastrik.is

Útgáfufélag Skástriks er Ugginn miðlun ehf.

Klapparstíg 16

101 Reykjavík

Skástrik kemur út á föstudagsmorgnum á rafrænu formi á vef miðilsins, skastrik.is, og í snjallforrit fyrir iPad og Android-spjalltölvur. Skástrik má einnig lesa á lesbretti sem og hlusta á umfjallanir þess í mp3-spilara.

Öll símtöl til Skástriks eru hljóðrituð.

Table of Contents

Útgefandi

Leiðari

Snowden sakborningur á Íslandi

Það var njósnað um þig

Rándýrir hveitibrauðsdagar

Aukaefni við „Rándýrir hveitibrauðsdagar“

Obama þrýsti á Sigmund

Söguleg ríkisstjórn í burðarliðnum

Aukaefni með umfjöllun um kosningar í Noreg

Fréttavikan / Innlent

Fréttavika / Erlent

Leikjatölvan sem breytti heiminum

Hvar er Palli?

Nánar um Gay Liberation Front og Alpine county

Orðskýringar og athugasemdir höfundar

Skoðun / Uppljóstrarasögur

Skoðun / Valdhöfum er ekki skemmt

Um okkur