HARVARD CCLLr^E LIBRARY

IN MEMOrW CF

WILLIAM HENRY SCHOFIELD

APRIL 6. 1931

STUTT ÆFIMINNING

BÍBA PJETUES PJETUEBBONAB Á VÍÐIVÖLLUM;

FYRRUN PRÓFASTS í HEGRANESSf^INCrl.

BFTIB JÓN PRÓFAST KONRÁÐSSON.

Pjetur prófastur er fæddur á Tjðm á Vatns-nesi, innan Húnavatnssýslu, á allra heilagra messu, hinn I. dag nóvembermánaðar 1754; faðir hans var Pjetur prestur sama staðar, skáld gott og vel að sjer um marga hluti, son Björns bónda^ Pjeturssonar; móðir hans var Guðrún, dóttir Jóns smiðs í Tungu.

I) Um ætt og uppruna Pjeturs prests á Tjörn segir Espólin í Skagiirðinga sögu þannig:

Pjetur prestur Bjamarson hjelt Tjöm á Vatnsnesi; liann var alinn upp með Halldóri presti HaUssyni á Breiðabólstað, ogætluðu sumir af þvi og svo af atgjörfi hans, að vandi mundi á með þeim, með þvi fleiru, sem til var fundið; en Björn var Pjetursson, Eiríks-sonar á Núpi, Jónssonar, Eirikssonar, Egilssonar á Skarði i Langa-dal, Jónssonar, Einarssonar, Oddssonar; móðir Pjeturs prests á Tjörn var Halldóra Árnadóttir, HaUdórssonar i Arnarholti, Helga-sonar, Vigfússonar; Pjetur prestur átti Gruðrúnu, dóttur Jóns smiðs i Tungu i Svarfaðardalf sonar Jóns smiðs á Hóli i Svarfaðardal, Jónssonar smiðs á Melum i Svarfaðardal, Oddssonar sterka á Mel-um i Svarfaðardal, Bjarnasonar á Urðum, sonar Smiðasturlu. — Pjet-ur var son þeirra. Sjá Hka timarit Jóns Pjeturssonar i. bindi, bls. 14—16 og 20.

Pjetur ólst upp með foreldrum slnum, varbráð-gjor og greindargóður, og snemma gefinn fyrir bú-stang og veiðiskap.

Hjá foður sínum byrjaði hann latinu lærdóm, og var 15 vetra sendur í Hóla skóla 1769, og það-an var hann af mag. Hálfdáni skólameistara útskrif-aður með ágætum vitnisburði, vorið 1775. Vitnis-burðurínn hljóðar þannig:

Quod constantia diligensque attentio rebus ex voto perficiendis, imprimis si felii ingenii dexteri-tas accesserit, plurimum adferat momenti suo vel exemplo luculenter ostendit juvenis honesto loco natus Petrus Petræus, ex quo quippe schölam hanc frequentare cæpit felices ingenii dotes et ad artes quaslibet bonas addiscendas juxta idoneas soUer-ter excoluit, et non excoluit tantum, sed honesta morum ratione, probitate, verecunda modestia, ob-sequioque superioribus exhibito commendavit et exomavit. Cultioris tam in ligata quam solutaora-tione StyU Romani dextra imitatione multum delec-tatus lectionem Novi testamenti Græcam reliquis suis studiis, quæ bono cum successu impendit theologiæ catecheticæ, morali et theticæ, historiæ biblicæ et ecclesiastícæ, philosophiæ rationali et morali feliciter adjecit, ontologia et arithme-tica nequaqvam intactis. Talis itaque in examine publico deprehensus in textum sacrum sibi præ-scriptum egregiam habuit pro rostris concio-nemcoram ampliss: ets. v. hujus dioeceseos epis-copo, præsentique cætu et rudem hanc honestæ di-missíonis tesseram jure meritoque obtinet annum

ætatis agensXXIpublicæ vero institutionis V. Deus T. O. M. juvenis optime morati studia et vitæ cur-sum in sui gloriam et quam plurimorum emolu-mentum dirígat. Scripsi, signavique Holis Hjalta-dalensibus in Islandia Boreali, V iduum Apr. MDCCLXXV.

í>vl næst fór Pjetur til Vigfúsar Schevings á VíðivöUum, og var hjá honum i ár; þótti Vigfúsi mikið tíl hans koma, og vildiframa hans; bjó þá á Sjóarborg, Elin, dóttir Grímólfs prests 1 Glaumbæ, IUugasonar, og Bjargar Jónsdóttur, prests á Tjöm 1 Svarfaðardal, pórðarsonar, vel efnuð og barnlaus, ekkja eptir Svein í>orláksson, kostakona að greind og guðrækni; með þessari konu var Vigfús sýslu-maður í Iðgráðum, og ijeði hann Pjetri, að biðja hennar, og með tillögutti hans tókst þessi ráðahag-ur; fram fór brúðkaup þeirra að Sjóarborg ii. dag októbermán. 1777; var Elin þá nokkuð við aldur, og gjörði 2^. dag júnímánaðar 1779 testament við mann sinn, og ^ekk það konunglega staðfesting, dagsetta 31. dag desembermánaðar 1779, en var lesið í lögijettu 1781.

Sást það brátt, að Pjetur var mesti fyrirhyggju-og athafnamaður til sjávar og lands; sótti hann iðu-lega sjó, þegar til gaf, með húskörlum slnum, fugla-veiði við Drangey og silungsveiði, sem opt er mikil á Sjóarborg 1 sjó og votnum þar 1 nánd, og. er þar þá, þegar svo ber við, margt og mikið við að vinna; skorti Pjetur ekki útsjón nje atorkusemi; kona hans affærði og ekkert fyrir honum; jafnaðarlega á vetr-

j*

um fylgdt hann fje sínu í haga, og í Eldreykjar-harðmdimum 1783—4 hjelt hann þvl, þegar allur i^oldi manna gjörfelldi kvikfjenað, sem ekkl hafði gomul hey.

Sumaríð 1784, þegar Árni biskup pórarínsson kom til stólsins á Hólum, og allt norðurland var í sáraumasta ástandi eptirtjeð harðindi, sáhannfljótt, að hann þurfti duglegan stólshaldara, stólshúinu til viðrjettingar; hafði hann augastað einungis á Pjetrí á Sjóarborg, og vildi fá hann til þess; en það tjáði ekki, þótt biskup leitaði þess á marga vegu; þótti Pjetri þetta vandaverk vegna báginda almennings, og lundarlags Áma biskups; undi Pjetur vel hag sinum á Sjóarborg, og ætluðu margrir, að hann mundi eigi þaðan vilja fara, nje hugsa upp á prestlegt embætti; likaði Áma biskupi hvorgi betur við Pjet-ur fyrír undanfærslu hans.

1786, þegar Oddur prestur á Miklabæ hvarf um haustið, sem lengi mun í minnum haft, sóttu margir um það brauð, er mælt, að Ámi biskup hafi mest mælt fram með eintim presti, oldmðum og allvel methum, og ætlað honum það; mælt var og, að langtryggðavinur Pjeturs, sýslumaður Vigfús Scheving, mundi hafa viljað fá hann oðrum fremur fyrír prest sinn og nágranna, og lagt að honum, að sækja sem fyrst um það brauð, og fyrír hans áeggjun hafi hann látið tilleiðast, að sækja til' reynálu um það, og ætlað, sem von var til, að hann mundi ekki verða bænheyrður, en margt fer öðruvísi en ætlað er, og svo fór þetta; voríð 1787 Qekk Pjetur á Sjóarborg veitingarbrjef fyrir Mikkibæjarbrauði,

geíið út 15. dag janúarmánaðar af kammerherr.^ Hans Christopher IMdrich Victor von Levetzow, stípt-amtmanni þá verandi hjer á landi; fám dðgum f^rr-ir uppstígningardag var hann, ásamt Áma student Hlugasyni, prestsefni tíl Grfmseyjar, kallaður af Áma biskupi heim að Hólum til yfirheyrslu og prests-vigslu; var biskup krankur, þegar þeir komu til hans, ^Ærheyrði þá þó sjálfiir hlífðarlaust, en kom ekki að tómum kofum, þar sem Pjetur áttí hlutinn að, fjekk honum siðan texta Matt 5,^13 þessi Jesu orð: I>jer eruð salt jarðar o. s. frv., og varð hann að hafa lokið að kveldi,. tókst honum það greiðlega og sendi biskupi, sem hrósaði ræðunni segjandi: bene et optime qvidem absolvistí! Vegna krankleika fól biskup stíptprófasti, síra porkeH prestvígslu þeirra, og fór hún íram á uppstigningardag.

í næstu fardogum 1787 fluttí Pjetur prestur sig frá Sjóarborg, sem hann lengi síðan tregaði, og tók við Miklabæjar stað og kirkju; þóttí hannþeg-ar merkilegfur i klerkdómi sinum, baaði utan og innán kirkju; á hans fyrstu prestsskaparárum 1789 kom f^rrir hann að undirbúa til dauða sakakonu eina, Ingibjorgti að nafhi, sem fargað hafði bami sinu, var hún lengi harðlynd, en hann gat þó talið svo um fyrir henni, að hún tók iðrun fyrir glæp sinn, og auðmýktí sig, fylgdi hann henni til aftokustað-arins, og fannst flestum, sem tílheyrðu, mikið kveða að umtölum hans að þvi verki.

1792 sótti hann foreldra sina, orvasa og bláfá^ tæka, vestur að Tjom, og annaðist siðan á Miklabæ tU dauðadags þeirra; dóu þau bæði i september-

mánuði 1803; yfir honum söng stíptprófastur I>or-kell Ólafsson 13. dag septembermánaðar, en yfir henni Snorri prestur Bjomsson á Hjaltastöðum, og* gjörði síra Pjeturútfor beggja veglega. 1793, þeg-ar sáttanefndir voru skipaðar hjer á landi, var síra Pjetur settur sættanefiidarmaður 1 Akrahreppi.

1803, þegar stiptprófastur I>orkell Olafsson á Hólum sagði af sér prófasts verkum i Skagafjarðar-sýslu, var Pjetri presti 26. dag júlímánaðar s. á. falið af biskupi Geir Vídalín, að gegna aptur pró-fastsverkum, þessi skipun var honum harla ógeðfelld vegna vanheilsu konu hans, því að ekki hafði hann morg ár verið á Miklabæ, þá kona hans tók að kenna undarlegra veikinda á geðsmunum, sem færð-ust svo í voxt, að hún var longum rúmfóst og þung-lega haldin; var þráleitað lækna, Jóns Pjeturssonar á Víðvík og Ara Arasonar, en litla bót gátu þeir ráðið á þessum veikindum hennar; þó um siðir, veturinn 1801—2 skánaði henni snögglega, svo hún gat umgengist sitt; en sama vetur tók Pjetur pró-fastur þungan sjúkdóm, svo að langan tima varð engin hreifing á honum hofð í rúminu, og var hann mjög lang^ leiddur og talinn af bæði af læknum og öðrum; um hvítasunnu fór honum þó heldur að Ijetta, smámsaman betur og betur, svo að um haustið þoldi hann að ferðast norður á Akureyri þjáningarlítið, en konu hans hnyggnaði heldur aptur, og andaðist hún snogglega í rúmi sfnu, nóttína miUi hins 15, og 16. dags maímánaðar 1804; song yfir henni 25. dag s. m. Snorri prestur á Hjaltastöðum; hafði Qár-hagur þeirra alltaf staðið í blóma, og töluvert aukizt

að fostu gótsi við Hólastólsjarða uppboð 1802, þó að hart værí í árí um aldamótin og gestrísni mikil og góðgjörðir á þvi heimili við þurfamenn og fá^ tæklinga.

1805» síðiista dag vetrar gekk Pjetur prófsistur aptur að eiga I>óru, dóttur Brynjólfs silfarsmiðs Halldórssonar bískups á Hólum og Ingibjargar Eggertsdóttur, prests á Undirfelli, sem lengi hafði veríð þjónustustúlka hafis og Elinar sálugu; var þar ekki fyrir auðlegð að gangast,' en þar á móti gáfhasnild, geðprýði og guðrækni; var vígsluprest-ur Snorrí prestur á Hjaltastððum og brúðkaup þeirra að Miklabæ; var þar saman kominn fjöldi virðing-armanna úr Skagafjarðarsýslu og viðar, og véizla hin rausnarlegasta, en daginn eptir var veizla haldin sóknarfólkinu, og þá veitt af kappi, sem hinn fyrra dag.

Á þessu sama vorí kallaði Pjetur prófastur sjer fyrir kapellán student Gisla Oddsson, er þjón-aði þeirri kollun til 1812, þá hann fjekk Ripurbrauð, en kapeláíi í hans stað varð aptur stúdent Jón Jónsson.

Pjetur prófastur styrktist furðanlega eptir sína þungfu og löngu legu, sem á var minnst.

1807 kaus hann sér til aðstoðar í prófastsverk-mn» til vonar og vara, Jón Konráðsson, þá verandi kapellán á Húsey, en sagði prófastsémbætti algjör-lega af sér 1813.

Árið 1807 keypti hann Víðivelli af sýslumanni Jónasi Scheving.

1809 flutti hann sig frá Miklabæ á Viðivelli;

lO

hafði part af Miklabæ með, en byggði hinn partínn kapelláni sinum, G. Oddssyni; hóf prófastur þegar garðyrkju mikla á VíðivoUum, sem hann næstum einn saman starfaði að með góðum ávexti, og með umtolum og eptirdæmi útbreiddi margviða i kríng-um sig.

1824, 24. dag septembermán. sagði hann af sjer prestsverkum, þá sjötugur að aldri, gjðrðist þá, heimilisstaða hans heldur útdragssom, þar eð hann horfði í engan kostnað sonum sínum 3 til menntun-ar innan lands og utan, hjelt og jafnan fram gestrísni sinni og orlæti við nauðstadda, jafn-vel framar, en efni hans og ástæður sýndust leyfa; var jafnan viðkvæði hans: það verður drjúgast, sem flestir af njóta.

Eptir sem aldur færðist meir og meir á hann, þverruðu burðir hans og sjón, sem hann öldungis missti á oðru auga; las þó jafhaðarlega i bókum, þegar þoldi, og hafði fótaferð, þótt með veikum burðum, allt fram á þorra veturínn 1842, þá hann lagðist til fulls og alls í rekkju; hafði þó með kofl-um uppisetumátt, og gat í viðlögnm rítað einstoku brjef á knje sínu; bar haiin veikincíi sin með hetju-legrí og krístilegrí þolinmæði og hugarrósemi; dapr-aðist meir og meir lífeljós hans, þar til það slokkn-aði til fuUs með hægu og fríðsælu andláti, sam* kvæmt hans fnðgjama lifemi, á fostudag 29. dag júlimánaðar 1842, þá hann lifað hafði i þessum heimi 88 ár, 3 mánuðimi og 2 dögum fátt i, veríð prestur 38 ár og prófastur 10 ár.

Bom prófasts Pjeturs og {>óru, sem á legg komust:

n

1. Pjetur Pjetursson f. 3. október 1808.

2. Brynjólfur Pjetursson f. 15. apríl 1810,

3. Jón Pjetursson f. 16. janúar 1812.

4. Elinborg Pjetursdóttir f. i. november 1805. Jónas Pjetursson dó ungfur f. 28. ágúst 1813.

Hallgrimur Jánsson djákni lýsir síra Pjetri prófasti þannig í stuttu máli:^

„Síra Pjetur er hofðingi mlkiU, gestrisinn, góð-gjorðasamur við fátæka, auðugur maður og búþegn góður, andríkur ræðumaður, mjög lærður og merki-legt skáld; með stærri meðalmonnum á hæð, vel þrekinn, kraptamaður mikill; fríður sýnum; einhver hinn dauglegasti jarðyrkjumaður". Og Halldör prófastur Jónssdn segir um hann meðal annars í líkræðu sinni: „að hann hafi verið sjaldgæfar þrek-maður og mesta prúðmenni, frábær gáfumaður, stakur vísindaiðkari og íjölhæfasti lærdómsmaður, sannur f5ðurlandsvinur, trúr og ákafur þjónustumað-ur í víngarði Drottins og hjálparfús vinur volaðra"*.

*) Eptír þvi sem sira Jón Konráðsson segir. •) „Sja tvær líkræður** bls. 9.

LÍTIÐ SÝNISHORN

AF LATNESKUM OG ÍSLENZKUM SKÁLDSKAP PJETÚRS PRÓFASTS P/ETURSSONARi.

I>egar ekki varð af því, að hann sigldi til Kaup-mannahafnar háskóla og hann fór að búa sem bóndi á Sjóarborg, kvað hann þetta:

Ite meae Musae, sterilesqve valete Camoenae, ite, sat est, vobis tempora prima dedi.

Cura, labor rixae, vestra versantur in aula, insomnem seqvitur noctem' onerosa dies.

Nil mihi cum doctis, doctum me fata negarunt, indoctas ad oves transeo, Musa vale!

Kveðið um sira Jón ^þorláksson.

Seraph lægsti sig má vara, songa þegar fyllir skara þjóðskáldið Jón |>orláksson;

i) Hann skrifaði sjaldanþað, sem hann orti, en mundi mikið af því og hafði það stnndum yfir. {>ess vegna er flest af þessu tint hjer til eins og aðrir hafa numið það. Af Ijóðmælum hans mun ekki vera annað prentað, en eptir Gisla biskup Magnússon 1779» eptir f>orkel stiptprófast Ölafsson, Viðey 1821, og Jens Möllerpró-fessor, i Skírni 1836,

<3

' ef liann hafði engils tuögu yfir klæddur dupti þungu, hivers mun siðar vera von?

Coelicolis mixtus vates Thorlacius odas cum renovat, minimi res agitur Seraphi; silingva' angelica cecinit, circumdatus atro pulvere, deposito ponderey qvantus erit?

' ■ ■ ■'

Grafskrlpt.

Hjer er Pjeturs hold í leiri hulið, meðan sál því rjeði, vondur ekki vera reytidar vildi, tókst þó miðr en skyldi.

Conditur hic Petrus, vita durante, neqviret qvi licet esse bonus, noluit esse malus.

Visa Hallbjarnar hala.^

Hjer liggur skáld þat er skálda skorungr var mestr at flestu; naddveiti frá ek nýtan nið Hákoni smíða; áðr gat engr nje síðan annarra svá manna (frægt hefir orðit þat firðum) ^erán lokit hánum,

»4

Conditur hic vates, vatum celeberrimQS olim, qvi jambos magno. cecinit (laudatur) Haqvino; nemo prius valuit, neqve post, tam fortiter illi et navis jacturam' et opum pensare ruinam.

Vísa HaUfireðarJ

F^rrr man heimr og himnar, hugreifiim Óleifi, (hann var mennskra manna mestr) fljótt i tvau bresta, áðr en glikr at góðu gæðingr muni fæðast; kænn hafí Kristr eím hreinni konungs önd ofar londum.

Terra fugit coelumqve prius diffinditur atqve magnanimo' Olavo similis virtutibus heros venerít in lucem; cunctis mortalibus unus præripiet palmam. Custodiat auspice Christo, clara' animam clari coelorum regia regis. Vel sic: Terra prius coelumqve duas, qvam surgat Olavo, finditur in partes, par bonitate, bonus. Major erat cunctis mortalibus; aurea mentem candidior regis Christus ad astra trahat.

Hefndar fædda heiptin kold hótaði öllu dauða,

j4nium klædda kepptíst old

kifs á völlu raliða. (Snúið þannig:)

Cuncta sacrat morti, socios ultura peremtos^ * saevitíes, ubi saeva cohors, circumdata ferro, confiremit in sparsam cerebroqve' et sangvine* arenam.

Legðu það ekki mjer til meins,

menn erum við sem hrosum;

þjer kann verða annað elns

áðut en lykur nosum. (Snúið þannig):

Ne vitio vettas, homines sumus, ecce! caduci; forte tibi' atíte necem tale qvid éveniet.

Crede parum durant sarmenti flamma, potentum gratia, sudum' Aprilis, femineusqve favor. Calceus. uxor, eqvus, nunqvam dantur.sine damno mutua; qVod prodest huic, tibi forte nocet.

Iðan niður vSriib í vall, verkaði sterk með dárum, opt í hvopti skúmið skall, skaut út fauta nárum,

Protinus in stomachum Bacchi devolvitur unda, férvescit sangvis, qvassantur tempora thyrso; spurci' et spumiferí scandunt de gutture ructus, haustibus immodicis coepit turgescere venter.

Candida planitiem cúm nix aeqvaverat omnem,

spectatum propríos^ exspatiabar, eqvos. Solis ad occasum, fallebam tempus, eundo

inter eqvos; dubia luce reverto domiun, gtiarus ubiqve viae, legi compendia; nam per

frigore concretas svavius itur aqvas. Nulla profunda timens et nil discríminis, ausi

ferre' (alias tardos) ocius usqve pedes. Obvia fit glacies, qva se subtraxerat imber,

rumpitur et toto pondere praecipitor. (Mente tua casum si circumspexerís iUum

te risum dubito posse tenere diu). Ðumqve pruinoso conor me reddere' ab orco

sqvalidus et gelida mersus ubiqve nive, fitstrepitus, ruit, ima petens, tectura superstes;

succubuere novis membra supina malis. Molior elabi; pedibus manibusqve vicissim

destitutum superat me modo lubrícitas; stoqve cadoqve simul, nunc huc, nimc torqveor illuc;

fossa' inimica mihi carceris instar erat. Reptando tandem vacuas protractus in auras

uxorío posui membra fovenda thoro.

Visa 8ira Eggerta.

Fyrst nú sefur fólkið hitt og flestar raimir beygja, lifðu hjá mjer Ijósið mitt, jeg" lið þjer ekki' að deyja.

Tota domus stertit;*miserum mala plurima vexant, lux mea vive mihi, lux mea siste mori!

Vísa sira Eiriks.^

Embættis þó allri magt eg sje búinn að tapa, hnapphelduna hefi eg lagt á hjónin þar í Stapa.

Officii qvamvis vi sim privatus in ævum, Stapicolas vinxi compede conjugii.

Um Brynjólf litla.

Optast hleypur undir spreng, eins og skoppi trítiU; það er fjör í þessum dreng, þó að hann sje lítiU,

Mobilis ut trochus, nunc huc nunc cursitat illuc, est vigor in puero, sit licet iUe brevis.

Visa G. um systur sina V.

Valka snót er leið og Ijót, með langan fót í gangi skjót,

i) f>etta er sira Eirikur Bjarnason, sfðar prestr á Staðar-bakka; honum hafði verið veitt Mælifell af Jörgensen, en missti það aptur.

tS

bldkk sem sót um mjaðma mót, málmabrjót ei sinnir hót.

Horribilis visu, longo pede passibus amplis, tædia magna mihi femina Valca movet,

Coxarum structura manet fuligine nigra nigrior, absterrens nocte dieqve marem.

j^egar jeg komst ekki i veÍBluua.

Dum pulmenta' alii jejuna' in viscera fundunt, dum mulso' et liqvido nectare labra madent,

curvatus canusqve senex olitoris in umbra inter pulvinos pulvere pullus eo.

Á jólanótt 1819.

Singulari musa more mentibus da spiritum, nunc canendum corde' et ore carmen est dulcissimum, nunc ovanti voce cantat vividum' agmen coelitum.

Natus.est hac nocte rara nunciatus gentium Hberator, luce clara langvidas qvi mentium aeqve febres ac tenebras expulit lugentium.

19 Barnaven á jóliun.

Heilagri jóla hátíð á herra niinn Jesú, þjer blíðast lof syngi bömin smá, í bland þeirra kvokum yjer.' Um allar byggðir íaalands og allan kristindóm, hugur og tunga hvers eins manns heiQí lofgjorðar röm. . Þygg lika okkar þökk og hrós, pú, guðdómlega heimsins Ijós, veit oss með aldri vizku' að ná viUudóms forðast stig, guði og mönnum geðjast fá, gefðu, að hvert um sig lifs og fagnaðar landi á lofi án enda þig.

Við lát síra Sigfúsar Árnasonar.

Summas ingenii dotes summumqve colendi huic natura viro velle benigna dedit.

Floruit aeqvales inter, florentibus annis ereptum fato moesta Minerva dolet.

j^órður kvað j^ormóðsson.

Viae dux et vitae lux vere' est uxor bona,

sed moeror trux et magna crux mala' in luxum prona.

Útlagt af Bira I^etri: Lukku-koss og leiðarhnoss lægis blossa fit er góð; en heljar foss og kvala kross kvendi', er hrossast

glæpa slóð.

Fpigramma Johannls Oweni OxonienBis:

Principium dulce' est, sed finis amarus amoris, laeta venire Venus, tristis abire solet.

Upphaf sætt, en endir varð elsku morgum striður, ástin kemur glöð 1 garð, grátin burtu riður.

Snúið k latinu þessari visu, sem send var Halldóri ^ll-smiði CláuB með brotnum Ijá eða spik» sem hann hafði smiðað:

Er nú komið í efnin vönd, axgxxr braut mig slinni. Föðurs góða hagleikshönd hjálpi dóttur sinni,

Nunc mea res agitur, neqvam me perdidit homo; alma patris dextra, restituat filiam.

Úr Partalópa rimum.

Beint við þetta bendir stáls bilaðist ekki í neinu, vafði rjett sem væri frjáls vala stjett um brúðar háls.

Disticha.

Nec stipata cohors, nec saevae mortis imago

frangere robusti cor potuere viri. Nam veluti maritus, sociali foedere nixus,

virginis arripuit candida coUa manu.

Hexametrí. Nil athleta timet cataphractam' að limina turmam, vincla nihil, tormenta nihil, mortem nihil ipsam, Nil obstare potest; cervicem virginis álbam qvominus expansis fervens comprenderet ulnis.

Aloaioum. Nil imminentis forma periculi timoris indit cordi' adamanteo; rivalis impudens et audax funditur in gremium puellae.

Sptir ÐifiPugere nives, redeunt jam g^ramina campis, etc\

Snjóamir flýðu nú frá, fagurt kemur vöUuna gras á,

eikumar ávöxtur nýr. Skiptir jorð háttum og straumrýr fljótin fram renna

sína um farvegu forn. |>okkadís systrum með sín svanhvít í vatnsfrúa hóp skín,

náttúru eðli þó allt ódauðlegt vænta þú sízt skalt, árið áminnir

og hver ein hverfandi stund Kul mýkir hagstæður hlýr, heiðskíra vorið í burt knýr

*) Horatii carmina IV, 7.

sumarið skammlifa skjótt. Búsæla haustið því hrindir burt, og fljótt aptur inn

þrengir

skemmtilaus skammdegis tíð. Ferðhraður máni þó má mynd sinni fuUráða bót á,

vjer þegar veg förum þann, hvern eð rann Aeneas, hvern eð rann TuUus og Ancus,

skúm eitt og skuggi' erum þá. Hver veit, hvort g^ðimir hæðanna dag þann að

morgni' er

leggi við lífdaga sín? Fjegjarnar allt mun arfa þín hendur um hlaupa,

hvað þínum veittir þú vin. Eitt sinn nær fellur hjer frá og fellt hefir úrskurðinn

þig á

dómari guðanna gegn, málsnildin ei þig, ei ættmegn aptur upp vekur,

nje guða göfganin há. í>ví Díana dávæn dugði' ei að frelsa með þrábæn

úr helju Hippolýtum. Theseus ei gat ástkærum flókin helfjötur

plokkað af Piríthóó.

Eptir Fone me pigris ubi nuUa oampls eto.^

Settu mig þar sólin hreina sífellt brennir jörð og steina, og hvar byggð og bæinn eina brögnum tekst ei finna.

') Horatii carmina i. 22, 17,

man jeg* til minnar; sinna kennir sjerhver meina, sumt þó gangi í vil man jeg til minnar, meðan jeg er til.

Settu mig þar jðtun jelja jafnan víðum hvopti beljar, og allan gróða kæfa' og kvelja kólgu hríðir stinnar, man jeg til minnar; hugann ekki dugir dvelja dans nje sorgarspil, man jeg til minnar, meðan jeg er til.

Við seinni konu sína:

t

Einatt gefur koss með kaffi konan góða svo það skaffi eptirlætið allra mest; þar er mær, sem manninn hirðir mettar, drykkjar klæðir, virðir, og dyggða gefur dæmin flest.

Basia cum caffo conjux lectissima donat, scilicet ut nobis gaudia summaferat.

Haec maritum curat, recreat, cibat, aestimat, omat, virtutes sexum docta docere suum^

*) Fleira hefi jeg ekki getað tínt saman eptir hann af latneskum

Silkirósar sýndust augu sverðaspenni geðs um ból, glöð sem Ijósa gulli lauguð geislum renni morgunsól.

Graflð á sððulreiða kúlu.

Fái blíðu farsældar, fremd og vina gnóttir, þar sem ríður þófa mar, í>óra Brynjólfsdóttir.

Um hana Bem ungling.

Auðs ei neina ásýnd ber útlits-hreina snótin; þessi eina mun þó mjer mæðu reynast bótin.

Við bömin.

Stígur við hann stóra bábba núna litli Pjetur lágur minn lengri samt en fóturinn.

Eg er rekinn út í hom, orðinn rauna-móður,

kveðskap, og hefir hann þó eflaust ort langtum meira á þvi máli, því að hann hafði gaman af því, og honum veitti það svo Ijett*

stígðu við mig stundarkom stóri babbi góður!

Ungur, fHskur skært með skinn skælu galar kólfur, píkunum geðjast pilturinn Pjetursson Brynjólfur.

Á baki stendur bræðra sinna börinn hringa, hnekking máls og hapt á tungu hindrun gjora næmi ungu^.

Vænti eg þó hann verða muni valinnmaður, síðarmeir í svorum greiður, sinnar stjettar gag^ og heiður.

Sit jeg undir svefhþurfandi silkinönnu ófeyminn það ýtum kynni, Elinborgu dóttur minni.

Dável prjónar dóttir góð, dygg sjer þjónar* mötu,

^) Kveðið um Jón son sfnn, þá er hann var bam og kona nokkur hnjátaði i hann, en hældi brœðrum hans. Jón var seint altalandi, en tók þó eptir öllu, sem gjörðist eins vel og bræður hans, ef ekki betur, og eins man hann enn furðanlega allt, sem viðbar i barnœskunni, hversu litið sem i það var varið.

*) Að þjóna sjer ^ ávinna sjer eitthvað, kemur fyrir í gömlu máUt

ekki gónir atiðarslóð, eins og flónin lötu.

Færri munu íinnast sextán vetra, eins fuUkomnar eyjar bands, er það veiting* skaparans.

TU f. Sk. 8.

Sárt er að vita vina sinn fram af bjargsbrún hárri hrapa, hogg^ast, skerast, lífi tapa vildi jeg því vara minn.

Namstu það ekkí i neinni bók, nefstór klausturs álfur! sá ei annars bætir brók, sem ber er um dausinn sjálfur.

Sljettubönd'.

Ljósum skrýðir dimmu dals-drósin fríða—leiðir, rósum prýðir höfuð hals, hrósið víða breiðir.

I) Sira Pjetur liafði þó ekkf mætur á dýrkveðnunCi vísum, því að hami var hræddur um, að mjög dýr bragarháttur kynni að liepta ofmjög hugsunina, en hafði óbeit á hugsunarlausn prðaskrapi..

Geðþæg, dáðug, tállaus trygg, talskýr, hraðfær, sniðin, meðdræg, ráðug, dugleg dygg, dáfríð glaðyær, iðin.

Raðar, þrífur, blessar bú, bruggar, seður, skrýðir, laðar, drífur, hressir hjú, huggar, gleður prýðir.

Gagnstœtt efrd,

I>yrnum festir dymmu dals— drósin versta—leiðir, firnum lestir heilsu hals, hrósið bezta deyðir.

Hvikul, ræðin, baldin, beisk, brjálsom, kyndug, tirtin, svikul, hæðin, tómlát, treisk, trúgjörn, myndug, firrtin.

SpiUir, fargar, mðlvar mer, megrar, níðir, flórast, tryllir, argar, b61var,«ber, brígzlar, stríðir, hórast.

Kveðja á bxjefi til Eiríks Bjamasonar.

I>eím ei kann að fargast ^e* færist grannur miði, lærdóms-anna apalde ígiiltanna niði.

. Gáta.

Fram mig bar um brautir, hvar að bænar iðju kvistur jara kærleiksgyðju kropinn var að fjalli miðju.

Seinasta erindi úr brag um flekkóttan gimbil.

Vel er þó þeir finni' að Flekk, sem flekkinn eng&n hafa, má það enginn meta hvekk, mega þeir djarft um skrafa.

Kveðið við rúm síra Eggerts k Reykjum.

Nú er Eggert kominn í kor kappinn Skagafjarðar; sá hefir mörgum baugabör bylt niður til jarðar.

l) I>. e. » rikur=Eirikur,

^ Griðku-vísur.

Síðkar sokkur Gunnu, samt að honum unnu íimmtán falda sunnur, sem fullvel prjóna kunnu, átján i hann spunnu, allar í svita runnu, kostar kafíitunnu og kút af víni bnmnu.

^ ■II I ■ ■■ ■ »■■■■—■■■ ■ !■ ■ I ■ I . ■

Friskar spinna foldir seims fengii hrakið blundinn því að minna hugiir heims hefir vakið sprundin.

I>rumir Helga hýru-stöm, hjá sjer leiðir elsku-stjá, sumum að hún setur höm, sjá vill ei nje heyra þá.

Helga' er blíð og hjarta-þýð, hefir fríðan vanga, seima.hlið á seinni tfð sæmd og prýði fangar.

■■ ' ■!■»■■■ !■■■.■ ■ I —. ■ ■»■■-.■-■ ■■■■-. ■■,

Um Rut.

Glansar drósin brúna-blíð, brúðar hrós ei sjatni,

30

akurrós má reiknast frlð Rut frá Ljósavatni.

Um Kri8tiönu.

Kynnstu jafnan kristna trú, kostum safna finu, annars nafni iUa þú undir kafnar þinu.

Saknar næðis grýtir gerö, gag^ar vorra spjalli, vaknar, klæöist, flýtir ferði fagnar þorra kalli.

Yngveldur má eignast hrós engfinn getur villt hana, þjer segið, að þoma rós þykkheyrð sje við piltana.

M...E..d.ogG...^.8.

•

Illa tamin hlaupa hross, heppnast sjaldan manni, þenna hlýtur kanna kross Kolur skögiiltanni.

Jorð afsníða kófið kann kalt á vestur sveitum, bagar víða bólstur þann Blönduhliðar ársælan.

Heata víeiw. (Stat sonipes et frena ferox spumantia mandit).

Reistur stóð á stræti þar strauma báls með fagiirt skraut. geðskarpasti gjarða-mar, gnagaði mjelin froðu-blaut.

Fallega Dreyri fótinn ber, foldar leir í sundur mer, þarf ei keyri kláx óþver, kostameiri finnst ei hjer.

Fallega Gráni fótinn ber, foldar skán í sundur mer, honum lánuð orkan er, aldrei fánast þetta hrer.

I>ægri rein(?), sem gjörir glit, geðprúðari Ijóni, frárri hrein með fllavit ^ell tií jarðar Skjóni.

Litli Gráni leikur sjer, lipurt hefir fótatak, babbi góður gaf hann mjer, gaman er að skreppa' á bak.

Fimmtán sinnum fórstu' á kaf, filum jafii að hreysti, heita skaltu hjeðanaf. harðeitraður Neisti.

Passið yðar hest og hund á hættri fei;ðareisu, það er engum laufalund lagt til neinnar hneysu.

Á heimleið.

B^r mig lengra bænum frá, beizla-dýrið móða, jeg vil fara* að hátta hjá hjartanu mínu góða.

SSrlndi úr Berserkjarimum, sem sira Fjetur kvað 14 vetra.

Meira hrós, það mundu vel, mjer að bana' í stríði, en að kjósa undir hel orkuvana lýði.

Báðir þunnum brugðu dor, báðir unnu gaman, báðir kunnu' að beita hjör, báðir runnu saman*

Svo voru fimir, sóknþað bauð, sverðs við yminn þráan, eins og skimi elding'rauð yfir himin bláan.

Brast úr undum blóðlækur, bifaðist þundar svanninn, týgjum bundinn tyrfingur tók í sundur manninn.

í ættartölubók sinni telur síra Jón, faðir Stein-gTÍms biskups, prófast síra Pjetur, sem þá var á Miklabæ og föður hans síra Pjetur Bjömsson, með beztu skáldum, og það má óhætt fuUyrða, að pró-fastur síra Pjetur hafi verið að minnsta kosti eitt-hvert hið bezta lattnuskáld hjer á landi. Til eni fleiri vers og vísur eptir hann á íslenzku, en hjer er til greint, en þetta átti ekki að vera nema lítið sýnishom.

Hann var ekki einungis skáld, heldur f]olhæf-ur og einstakur atgjörfis- og gáfu maður; hann var þjóðkunnur höfðingi, virtur og elskaður af oUum æðri sem lægri.

Við fregn um lát prófasts síra Pjeturs kvað Sveinn prófastur Níelsson þetta:

Fallin er eikin sú aldna,

áður sem gnæfði,

laufprúðu limunum gildu,

langt yfir skóginn.

Heyrðust þar raddir hreimsætar

ens harðeðda anda

og hugsanir helgar grundandi

hjartans ijettkristna.

Fallin er eikin hin ýtra,

sem eikurnar hinar

hlýddu sem höfðingja sínum

og hugástum unnu;

roggsemd á ráðsvinnum stofni

rjettlætið elur

skjöldur í Scanderbergs hendi

skeinum fær varið.

Fallin er elskaða eikin,

í hverrar skugga

vegmóðir við hresstust gotnar

en vesælir hólpust.

Auðsæld með ást guðs og manna

er ágætur hlutur

atorkan öðrum að duga

ekki mun fymast.

Brustu á byljir að sunnan, byljir að norðan, hristist nje eikin sú háfa þó hristust trje lægri; aflið frá uppheimum sigrar undirheims veldi, Pjetur var klettur í krapti, klettur í tryggðum.

Fallin er eikin hin aldna,

fur orlig^m jarðar,

en blómgast á ódáins ekru,

á eilífðar vori;

blómgast í ýtur afspríngum.

sem eptir hjer skildi.

Mannsaldra marga skal verða

mæríngsins getið.