Milljónarseðillinn

Mark Twain

Milljónarseðillinn eftir Mark Twain

Rafbókavefurinn 2012

978-9935-441-96-6

Þýðanda er ekki getið í upprunalegu útgáfunni en var væntanlega Valdimar Ásmundarson útgefandi Fjallkonunnar.

Óli Gneisti Sóleyjarson uppfærði stafsetningu og gerði minniháttar breytingar.

Þýðingin birtist upprunalega sem framhaldssaga í Fjallkonunni árið 1894.

Titill á ensku: The £1,000,000 Bank Note

Kápumynd er úr bókinni The American Claimant and Other Stories and Sketches frá árinu 1896. Sótt af http://cs.wikipedia.org/wiki/Soubor:Mark_Twain-The_1000000_Bank-note.jpg

Enginn réttur áskilinn. Þar sem þessi útgáfa byggir á efni sem er komið úr höfundarétti má hver sem er afrita það og dreifa án skilyrða. Rafbókavefurinn telur það þó ekki óviðeigandi að biðja um að þess sé getið hvaðan textinn er uppruninn.

Ég hafði sjö um tvítugt þegar ég var í San Francisco. Ég var þar á skrifstofu hjá náma-umboðsmanni og vissi góð deili á öllum gerðum verslunarsamkundnanna. Ég var einmani í heiminum og átti ekki annað til en góða, heilbrigða skynsemi og óflekkað mannorð, en með þeim bakjörlum lá beint fyrir mér leiðin til hins fyrirheitna hamingjulands, og ég var ánægður yfir framtíðarhorfunum.

Á laugardagskveldin var ég minn maður, og var ég þá vanur að sigla mér til skemmtunar á litlum báti úti á víkinni. Þá vildi það einu sinni til, að ég hætti mér of langt frá landi og hraktist til hafs. Þegar myrkrið datt á, og ég fór að örvænta um lífið, var mér bjargað af briggskipi, sem var á leiðinni til London. Vér höfðum langa og stranga útivist, og varð ég að vinna af mér fargjaldið á skipinu. Þegar ég loks kom í land í London, var ég í slitnum og bættum fötum, og átti ekki annað en 1 dollar, sem ég hafði í vasanum; á honum lifði ég í sólarhring, en næsta sólarhringinn fékk ég hvorki mat né húsaskjól.

Um dagmálabil daginn eftir var ég að ráfa í Portland Place, glorhungraður og í þungu skapi; sá ég þá stúlku með krakka í eftirdragi, sem gekk fram hjá mér; krakkinn hélt á vænni peru og var búinn að éta eina munnfylli af henni, en missti hana í þessum svifum í — göturæsið. Það kom vatn í munninn á mér; maginn krafðist þindarlaust að fá peruna, og ég lagði fram til þess alla líkams og sálar krafta. En í hvert sinn sem ég ætlaði að gera það, varð ég var við einhvern, sem hafði auga á mér og sá hvað ég ætlaði; ég rétti mig þá úr kengnum og horfði kaldlega í kring um mig, til að sannfæra heiminn um að mér dytti síst í hug peran sú arna. Svo leið nú og beið, að ég var að sveima þarna í kring um peruna. En þegar ég var orðinu úrkula vonar, og mér lá við að bíta höfuðið af skömminni, heyrði ég að glugga var lokið upp fyrir aftan mig og maður kallar út til mín:

„Heyrið þér, viljið þér koma hér inn sem snöggvast?"

Prúðbúinn þjónn lauk upp fyrir mér og vísaði mér inní skrautlegan sal, og voru þar tveir tígulegir menn aldraðir. Þjónninn fór, en mér var vísað til sætis. Þeir höfðu nýlokið morgunverði og var ofraun fyrir mig að sjá borðið albúið og finna matar-lyktina. Ég gat ekki hugsað um annað en allan þennan mat.

Ég vil nú ekki draga lesarann á því, að skýra frá hvað gerst hafði í þessum sal rétt áður en ég kom þangað, þótt ég fengi ekki vitneskju um það fyrr enn síðar. Tveimur dögum áður höfðu þessir menn, sem voru bræður, átt í deilu, sem þeim kom saman um að jafna með veðmáli, eins og siður er Englendinga.

Það er ef til vill mörgum kunnugt, að Englands-banki gaf eitt sinn út tvo bankaseðla, sem hljóðuðu hver uppá 1 milljón punda, og átti að hafa þá til einhverra ákveðinna fjárreiðsla við erlend ríki. Hvernig það fór, man ég ekki, en svo mikið var víst, að annar þeirra hafði verið notaður og síðan ónýttur, en hinn var geymdur í kjallara bankans.

Þeir bræðurnir voru að tala um þessa seðla, og fóru að rætast á um það, hvernig fara mundi fyrir ókunnum manni, ráðvöndum og skynsömum, sem væri sleppt á göturnar í London með milljónarseðilinn í vasanum og ætti enga vini né aðra aðstoð að treysta, og væri að öðru leyti félaus, enda gæti ekki sannað seðilinn löglega eign sína. Annar bróðirinn hélt að maðurinn mundi deyja úr hungri, en hinn tók þvert fyrir. Annar tók það fram, að ekki gæti maðurinn leitað til nokkurs banka til. að skipta seðlinum, því að þá yrði hann tekinn fastur; hann bauðst til að veðja 20,000 pundum að maðurinn gæti lifað mánuð, ef hann hefði seðilinn í höndum, og mundi sleppa við varðhald og allt þess konar. Hinn bróðirinn féllst undir eins á að veðja um þetta, og fór svo sá sem veðmálið bauð í bankann og keypti seðilinn. Síðan lét hann skrifara rita skjal nokkurt, og að því búnu settust bræðurnir út við gluggann og fóru að litast um eftir manninum.

Marga sáu þeir, sem voru ráðvandlegir á svip, en þá var sá gallinn á, að þeir virtust ekki vera skynsamir; aðrir höfðu hvorttveggja til að bera, og þá voru þeir ekki nógu fátækir, og þótt þeir væru það, þá voru þeir ekki nógu ókunnugir í borginni. Loks kom þeim saman um, að ég mundi vera rétt kjörinn til þessa. — Ég sat nú og beið átekta. Þeir spurðu mig spjörunum úr, og það skipti engum togum, að þeir snuðruðu upp allt um hagi mína; loks sögðu þeir að ég væri rétti maðurinn. Ég sagði að mér væri ánægja að heyra það, en til hvers átti ég að vera rétti maðurinn? Annar þeirra bræðra rétti mér þá lokað bréf og sagði að þar gæti ég fengið nægar upplýsingar um erindi þeirra við mig. Ég ætlaði að brjóta upp bréfið, en þeir bönnuðu mér það og sögðu mér að fara fyrst heim með það, íhuga það vel og vera stilltur. Mér var ekki um þetta allt saman, og vildi fá nánari upplýsingar undir eins, en við það var alls ekki komandi, og varð ég því að fara í illu skapi, enda þóttist vita, að þeir væru að gera gys að mér. Að öðru leyti varð ég að láta undan þeim, því ég var ekki fær um að etja illindum við ríka og volduga menn.

Nú hefði ég étið peruna með mestu rósemi, þótt allur heimurinn hefði horft á mig, en hún var horfin. Ég kenndi þeim bræðrunum um þann missi og batnaði ekki í skapi til þerra. Þegar húsið var komið í hvarf, lauk ég upp bréfinu, og sá að í því var bankaseðill. Ég skipti þá fljótt meiningu minni, og lét bankaseðilinn og bréfið aftur í vasa minn og hljóp til næsta veitingahúss. Ég at ósköpin öll, tók síðan bréfið upp úr vasanum og ætlaði að fara að borga.

Þegar ég sá bankaseðilinn, lá við að ég félli í óvit. — Ein milljón punda!

Sjálfsagt hefi ég setið þarna agndofa svo sem mínútu, áður en ég áttaði mig. Ég rak þá fyrst augun í veitingamanninn. Hann starði á bankaseðilinn og var alveg frá sér numinn. Hann var gersamlega heillaður, og gat hvorki hreyft hönd né fót. Ég gerði nú þegar hið eina skynsamlega, rétti veitingamanninum seðilinn og lét sem ekkert væri um að vera.

„Viljið þér gera svo vel að býtta fyrir mig?"

Hann var nú aftur kominn til sjálfs sin og gerði ótal afsakanir, að hann gæti ekki skipt seðlinum; ég gat ekki fengið hann til að snerta á honum. Hann vildi fá að skoða þennan dýrgrip, bara að skoða hann, því að honum fannst hann of heilagur til að snerta á honum.

„Mér þykir leitt að gera yður óþægindi; gerið svo vel að skipta , ég hefi enga peninga aðra".

Hann sagði að þetta gerði ekkert til; hann gæti svo sem átt hjá mér þetta lítilræði þangað til seinna. Ég sagði, að það gæti dregist að ég kæmi þangað aftur; hann sagði það stæði á sama, það lægi ekkert á þessari borgun, og ég gæti meira að segja fengið allt sem til væri í húsinu og þyrfti ekki að borga fyrr en mér sýndist. Hann væri ekki sá maður, að hann þyrði ekki að trúa jafnríkum manni sem mér fyrir hverju sem væri, þótt ég væri að leika á fólk með því að ganga illa til fara. Í þessum svifum kom nýr gestur inn og veitingamaðurinn benti mér alvarlega að geyma vel ferlíkið. Hann hneigði sig fyrir mér margfaldlega, þar til ég var kominn út, og fór ég þá beint að húsi þeirra bræðra, til að leiðrétta þennan misgáning, sem þeim hafði orðið, áður en lögreglumenn kæmu þar til aðstoðar. Ég skalf af ótta, þótt ég vissi fyrir samvisku minni að ég var sýkn saka; ég þekkti mennina fullvel til þess, að líklegt var, að þeir bræður skyldu allri skuldinni á mig, þótt þetta væri allt klaufaskap þeirra að kenna. Ég varð rólegri í skapi þegar ég kom heim undir húsið, því að þar virtist allt vera kyrrt. Ég spurði um þá bræður. Þjónninn svaraði þurrlega, eins og þeirra manna er siður: „Þeir eru farnir". — „Farnir? hvert?" -

„Í ferðalag". — „Hvert?" — „Til meginlandsins, held ég". — „Til meginlandsins, hvaða leið hafa þeir farið?"

— „Það veit ég ekki". -- „Hvenær koma þeir aftur?"

— „Að mánuði liðnum, sögðu þeir". — „Að mánuði liðnum, hvaða vandræði. Segið mér, hvernig ég á að geta náð í þá, til að tala við þá fáein orð. Það er mjög áríðandi málefni". — „Það er mér ómögulegt, ég veit ekkert hvert þeir hafa farið". — „Ég verð þá að finna einhvern af vandamönnum þeirra". „Fólkið er allt erlendis; hefir ekki verið heima mánuðum saman; ég held það sé í Egyptalandi eða Indlandi". — „Enn heyrið þér; þeim hefir orðið mikil yfirsjón; þeir koma eflaust aftur fyrir rökkrið. Gerið svo vel, að segja þeim að ég hafi komið, og að ég bíði þangað til málið er komið í kring, svo að þeir þurfi ekkert að óttast". — „Ég skal láta yður vita, ef þeir koma aftur; annars bjuggust þeir við að þér munduð koma og leita yður upplýsinga, en ég var beðinn að segja að allt væri rétt, og að þeir skyldu tala við yður þegar tími væri til. Það er að segja, þegar þeir eru komnir heim".

Ég varð að hætta við svo búið og fara. Þetta var mér allt ráðgáta. Þeir kæmu aftur, þegar „tími væri til". Hvað hafði það að þýða? Ó, það hlaut allt að vera í bréfinu, sem ég var búinn að gleyma. Ég þreif það upp úr vasanum og fór að lesa:

„Þér eruð skynsamur og ráðvandur maður, eins og sjá má á yfirbragði yðar. Vér hyggjum, að þér séuð fátækur og ókunnugur hér. Í bréfi þessu eru peningar, sem yður eru lánaðir í 30 daga rentulaust. Að þeir tíma liðnum eruð þér beðnir að koma til okkar aftur. Ég hefi veðjað um yður; ef ég vinn, skal ég láta yður fá þá stöðu sem mér er unnt og þér eruð fær um að gegna".

Engin utanáskrift, áskrift eða dagsetning.

Ég var auðvitað engu nær eftir en áður. Lesarinn veit betur hvernig málið var vaxið en ég vissi. Ég vissi ekki, hvort þessir menn ætluðu heldur að gera mér illt eða gott. Þeir höfðu auðsjáanlega ætlað að leika sér að því að gera þessa tilraun; þeir hafa veðjað um það, en hvernig málinu var háttað að öðru leyti, gat ég ekki gert mér hugmynd um. Nú var eftir að athuga, hvað ég átti að taka til bragðs með bankaseðilinn. Færi ég með hann í Englands banka, og bæði að rita hann inn reikning eigandans, mundi það verða gert, ef eigandinn væri kunnur; en nú get ég ekki sagt nafn hans, og þá verð ég spurður, hvernig ég hafi fengið hann. Segi ég þá satt frá, verður mér stungið inn á örvitaspítala, en ef ég lýg, verð ég settur í fangelsi. Ég er því neyddur til að dragast með þessa byrði, þar til mennirnir koma aftur. Sjálfum mér er seðillinn gagnslaus, ekki meira virði en einn hnefi af ösku; en ég verð samt að geyma hann eins og sjáaldur auga míns og reyna að lifa á bónbjörgum þennan tíma. Ekki get ég gefið seðilinn, þótt ég vildi, því að hvorki nokkur ráðvandur maður né nokkur þjófur eða ræningi þorir að veita þessu ferlíki móttöku. Bræðurnir eru sjálfsagt öruggir. Þeir þurfa ekkert að óttast, þótt ég týni seðlinum eða eyðileggi hann; þeir geta samt fengið hann útborgaðan í bankanum. Ég verð að þreyja þennan mánuð, reyna að vinna veðið og ná í þessa atvinnu. Aðrir eins menn hafa víst nóga bitlinga á reiðum höndum. þegar þeim sýnist svo.

Ég hresstist smámsaman og treysti því að ég mundi fá góða stöðu og feikna há laun þegar mánuðurinn væri liðinn. Ég fór nú að ganga um göturnar og varð þá fyrir mér klæðabúð. Ég var illa klæddur og langaði til að fá mér betri föt. Ætli mér tækist það? Ég hafði ekki einn eyri nema þessa milljón punda. Ég gekk sex sinnum að búðinni og hörfaði jafnóðum frá henni aftur. Loks herti ég upp hugann og fór inn. Ég spurði hvort ég gæti fengið tilbúin föt. Maðurinn, sem ég vék mér fyrst að, gegndi mér engu, en vísaði mér til annars manns. Hann gegndi mér ekki heldur og vísaði mér til hins þriðja. „Þau skulu koma undir eins", sagði hann. Ég beið enn stundarkorn, en um síðir fylgdi búðarmaðurinn mér inn í afherbergi; þar var geymt mikið af úrgangs-fötum og leitaði hann lengi í þeim og rétti mér að síðustu þau lökustu. Ég fór í þau; þau fóru auðvitað ekki vel, en þau voru nýleg og ég vildi svo feginn vera þokkalega klæddur. „Ég vildi helst, að þér vilduð umlíða mig nokkurra daga; ég hefi ekki smápeninga á mér" sagði ég. Maðurinn svaraði með háðslegum svip: „Rétt er það; þér hafið ekki smápeninga; og ég get dável trúað því aðrir eins menn ganga heldur oftar með stórar upphæðir í vösunum". „Góðurinn minn", sagði ég, „þér ættuð að leggja það niður að dæma menn eftir því hvernig þeir eru klæddir. Ég get fyllilega borgað þessi föt, en ég vildi ekki gera yður það ómak að skipta stórum seðli". Það dró dálífið niður í honum: „Fyrirgefið þér, ég ætlaði ekki að styggja yður, en mér þykir það nokkuð djarft af yður, svona að öllu óreyndu, að efast um, að við getum skipt hvaða seðli sem þér hafið. Nei, það megið þér vera viss um". Ég rétti honum seðilinn og segi: „Því betra; þá verð ég að biðja afsökunar".

Hann tók við seðlinum og hló út að eyrum, svo að allt andlitið var í fellingum og gárum, eins og þegar steini er kastað í vatn — en í sömu svipan storknaði hláturinn og andlitið varð nábleikt og hrukkurnar á því líkastar hraunöldunum kringum Vesúvíus. Ég hefi aldrei séð hláturinn storkna svo á nokkrum manni. Hann stóð grafkyrr og horfði á seðilinn frá sér numinn, þar til húsbóndinn kom og segir byrstur: „Hvað er um að vera; hefir nokkuð komið fyrir?" „Það er ekkert", sagði ég, „ég þarf að eins að láta skipta seðli". „Afgreiddu manninn fljótt; fáðu honum peningana". — „Fái ég honum peningana; það er hægra að segja en gera; viljið þér líta á seðilinn".

Húsbóndinn leit á seðilinn, blístraði með hægð, þreif í fatabunkann og rótaði honum til og tautaði með sjálfum sér:

„Að ætla að selja sérvitrum milljónungi aðrar eins fatatuskur og þetta. Hann hefir ævinlega verið bölvaður asni, strákurinn. Þetta er rétt eftir honum. Hann fælir alla ríkismenn frá verslun við mig, þekkir ekki sundur milljónunga og förukarla. Já, hérna hefi ég eitthvað, sem yður hæfir. Má ég ekki biðja yður að klæða yður úr fötunum og fleygja þeim í eldinn. Gerið mér svo þá ánægju að reyna þessa skyrtu og þessi föt — ég vona þau sé mátuleg, rétt eins og yður er samboðið, ekki íburðarmikil, en ágæt, við hötum saumað þau handa útlendum prinsi þér þekkið hann líklega — það var hans konunglega tign, prinsinn af Halifax; hann varð að hætta við að kaupa fötin, af því hann þurfti að ganga sorgarklæddur: — móðir hans varð veik — en lifði þó af til allrar hamingju. Það gerði okkur nú auðvitað ekkert til, því við getum allt af fengið — ég á við hann getur alltaf fengið það. Svona, buxurnar fara ágætlega, rétt eins og þær væru sniðnar utan á yðar velborinheit, og vestið alveg ljómandi vel, og frakkinn. nei, hvað hann er indæll! Viljið þér ekki skoða. Það má segja, að þetta eru falleg föt”. Ég var líka ánægður með fötin, en húsbóndinn var ekki í rónni, nema hann mætti búa til allskonar fatnað handa mér, og tók, hvað sem ég sagði, af mér mál, til að sauma mér allskonar fatnað til að hafa í samkvæmum, morgunfatnað, skyrtur o. s. frv. Þegar ég loks fékk hljóð, sagði ég honum, að annaðhvort yrði hann að skipta seðlinum eða umlíða mig um óákveðinn tíma. „Ó, verið þér ekki að tala un það — ég líð yður um það til eilífðar, ég segi það". Hann skipaði búðarmanninum að fara með fötin heim til mín, sagði aðrir gæti beðið á meðan — og spurði nú um nafn mitt og heimili. Ég sagði honum, að ég væri nú að flytja mig, og lofaði að láta hann vita um það við tækifæri. Síðan fylgdi hann mér til dyra og kvaddi mig með mikilli lotningu.

Lesarinn getur nú smámsaman getið nærri, hvernig mér gekk. Ég fékk mér smátt og smátt allt, sem ég þurfti á að halda, og hafði allt af sama formálann: það að skipta seðlinum. Áður en vika var liðin, hafði ég fengið alla nauðsynjahluti og skrauthluti, sem ég þurfti með, og var búinn að korna mér fyrir á dýrindis hótelli. Þar át ég oftast miðdegisverðinn, en morgunverð fékk ég mér allt af á veitingahúsinu, þar sem ég fyrst tók upp milljónarseðilinn. Veitingamaðurinn hafði heldur ekki skaðann á því, að ég kom þangað, því að sögurnar um þennan vitlausa karl, sem gengi með milljónirnar í vestisvasanum, flugu eins og eldur í sinu í allar áttir. Veitingahúsið varð stórfrægt, og var þar húsfyllir á hverjum degi, en áður hafði verið lítið sótt þangað. Veitingamaðurinn var mér svo þakklátur, að hann neyddi mig til að þiggja af sér peningalán, hvað sem ég sagði, og lifði ég nú eins og ég hefði alls nægtir. Reyndar vissi ég að þetta mundi ef til vill fá skjótan enda, en ég var nú kominn út á þann veg, að ég gat ekki snúið aftur. Það var þessi alvarlega hlið, sem allt af blasti við mér öðru hvoru, einkum á kveldin og nóttunni, en skuggarnir hurfu alveg á daginn; mér fannst ég þá nærri því sveima í loftinu, og ég var einna líkastur því sem ég væri ekki allsgáður.

Þetta var allt eðlilegt, því ekki leið á löngu, að ég varð í tölu þess merkasta í þessari stórborg heimsins, og það var meira en ég gæti afborið. Ekkert dagblað, hvort sem það var enskt, skoskt eða írskt, var hægt að líta í án þess að reka augun í eina eða fleiri greinar um „manninn með milljónina í vestis-vasanum" og hvað hann segði og hefðist að. Í fyrstu voru þessar greinar með smáletri í „Hitt og þetta", en færðust smámsaman hærra og hærra, þar til farið var að tala um mig um leið og lávarðana, og að lokum fékk ég æðsta sæti í blöðunum og vék ekki úr því, svo engir stóðu þar ofar á blaði, nema Viktoría drottning og prinsinn af Wales og erkibiskupinn. Skopblaðið „Punch" kom með mynd af mér; menn hentu gaman að mér, en þó með gætni og virðingu, því ég var hafinn yfir allt háð.

Öðru hvoru gekk ég í gömlu fötunum mínum; ég gat með því móti skemmt mér á ný við það, að kaupa ýmislegt smávegis, verða fyrir ónotum, og leggja svo alla að velli í einum svip, með því að bregða upp milljónarseðlinum. Þetta dugði þó ekki lengi, því myndablöðin fluttu brátt svo greinilegar myndir af mér í tötrum mínum, að menn hópuðust að mér hvar sem var á götunum, og gengi ég inn búð til að kaupa eitthvað, bauð kaupmaðurinn að lána mér allt sem til væri í búðinni, löngu áður en ég þurfti að taka upp seðilinn.

Tíu dögum eftir er ég var orðinn svona stórfrægur, fór ég að heimsækja sendiherra Bandaríkjanna samkvæmt borgaralegri skyldu minni. Mér var tekið þar með öllum þeim virktum, sem slíkur maður sem ég átti skilið. Sendiherrann fann auðvitað að því við mig, að ég hefði dregið það svo lengi að heimsækja hann; sagði, að það væri eina ráðið til að bæta úr því, að ég æti nú hjá honum miðdegisverð; það stæði svo á, að einn gest vantaði við borðið; hann hefði veikst og gæti ekki komið. Jú, ég taldi það mikinn heiður fyrir mig, og svo fórum við að spjalla um alla heima og geima. Það kom þá upp, að sendiherrann og faðir minn höfðu verið skólabræður í uppvextinum, lesið saman við háskólann og verið aldavinir meðan faðir minn lifði. Það var þá svo sem auðvitað, að ég varð að vera þar boðinn og velkominn, eins og ég væri heima hjá mér, hvenær sem ég hefði ekki annað fyrir stafni og var ég fús til þess að taka því boði. Ég var satt að segja meira en fús til þess — ég var innilega glaður yfir því, því að þegar reiðarslagið kæmi, sá ég að þar kynni ég að geta haft ofurlítið athvarf.

Ég var kominn svo langt út í ófæruna, að ég gat ekki sagt sendiherranum, hvernig á högum mínum stoð. Hefði ég hitt hann fyrstu dagana, mundi ég ef til vill hafa gert það.

Þótt ég fengi stöðugt lán, reyndi ég þó að sníða mér stakk eftir vexti — ég treysti því að ég mundi vinna veðið og fá góða stöðu. Ég var kominn að þeirri niðurstöðu, að ég mundi varla fá minna en 600 bd. sterl. um árið, og skuldir mínar voru ekki orðnar meiri en því svaraði. Með hyggindum og sparsemi bjóst ég við að geta komist af, það sem eftir var mánaðarins.

Miðdegisgildið hjá sendiherranum var mjög viðhafnarmikið. Þar voru boðnir 14 manns, hertogar, greifar og lávarðar með frúm þeirra, og fáeinir ótignari menn, sendiherrann með frú sinni og dóttur og vinstúlku þeirra, enskri stúlku 22 ára, sem hét Portía Langham, og varð ég alveg bráðskotinn í henni á tveimur mínútum og hún í mér — það gat ég séð gleraugnalaust. Þar var enn fremur gestur einn frá Ameríku — sem kom eins og fjandinn úr sauðarleggnum. Fólkið sat í daglegu stofunni, bráð-sólgið í matinn, og leit heldur þurrlega við þeim sem að komu. Þá segir þjónninn okkur, að Mr. Lloyd Hastings sé kominn.

Þegar fólkið hafði heilsað hvort öðru, varð Hastings litið á mig og gekk hann rakleiðis til mín og rétti mér hendina, en hikaði við og sagði vandræðalega:

,Ég bið afsökunar, herra minn, ég hélt að við værum gamlir kunningjar".

„Jæja, þú þekkir mig þá, félagi".

„Nei, getur það verið, ert það þú sem ert — — ?"

„Vestisvasa-skrímslið. Jú, svo er nú það. Þér er óhætt að nefna mig því nafni, ég er orðinn svo vanur við það".

„Nei, nú er ég alveg hissa. Reyndar hefi ég séð að þessi frægi maður, sem kenndur var við „vestisvasa-skrímslið", hét Henry Adams, en á dauða mínum átti ég von, en ekki á því, að það værir þú. Það er ekki missiri síðan þú varst hjá okkur í San Francisco og varst baki brotnu fyrir lítið kaup; lagðir á þig næturvökur til að vinna þér dálítið aukreitis. Að hugsa sér, að þú sért nú í London og orðinn milljónungur og stórfrægur maður — það er líkast sögunum í „Þúsund og einni nótt". Ég get ekki skilið það með nokkru móti — ég verð að hafa tíma til að átta mig".

„Já, en því máttu trúa, að ég er ekki síður hissa, því ég skil ekkert í þessu sjálfur".

„Já, það er óskiljanlegt með öllu. Núna fyrir þremur mánuðum urðum við samferða til matsöluhúss gullnemanna og —"

„Nei, við fórum til What Cheer".

„Já, það var satt. Það var kl. 2 um nóttina, — og fengum þar mat og kaffi, þegar við höfðum lokið reikningsstörfunum. Þá var ég að reyna að fá þig til að fara til London með mér, bauð að borga allan ferðakostnaðinn og þóknun að auki, ef við gætum selt hlutabréf í námunum; en það var ekki við það komandi; þú sagðir, að það mundi verða árangurslaust og ekki nema einber kostnaður. Og nú ertu samt kominn hingað. Segðu mér nú, hvernig þetta hefir gengið til".

„Það er svo löng saga, og ég get sagt þér hana síðar, en ekki í þetta skipti".

„Hvenær þá?"

„Um mánaðarlokin".

„Það er þá hálfur mánuður þangað til. Blessaður dragðu mig ekki á því lengur en viku".

„Það get ég ekki, og þú fær seinna að vita hverjar ástæður eru til þess. En hvernig ganga þér erindin hér í London?"

Gleðisvipurinn hvarf af honum; hann stundi við og segir:

„Þú hefir orðið sannspár um það. Ég vildi að ég hefði aldrei farið hingað; ég vil sem minnst um það tala".

„Þú verður að segja mér það og koma heim með mér í kveld".

„Er þér alvara", sagði hann og vöknaði um augu af gleði.

„Já, ég vil fá að vita, hvernig þér hefir gengið, og þú verður að segja mér eins og er".

Hann tók í hendina á mér og þakkaði mér fyrir.

Hann var glaður að sjá við miðdegisverðinn — sem reyndar varð ekkert úr. Það var eins og vant er hjá Englendingum, menn gátu ekki komið sér saman um, hver ætti að vera æðstur við borðið — og svo varð ekki neitt úr neinu. Englendingar eru jafnan vanir að éta fyrst heima hjá sér, þótt þeim sé boðið til miðdegisverðar, því þeir vita, að það getur ævinlega farið út um þúfur; en útlendingar varast ekki þetta. Í þetta skipti gerði það engum neitt til; því allir höfðu étið sig sadda á undan, og sendiherrann hafði aðvarað Hastings, sem var ókunnur enskum blöðum, um að hann hefði heldur engan miðdegisverð tilbúinn. Herrarnir tóku frúrnar við hönd sér og fór inn í borðsalinn. Þar lenti öllum saman í deilum. Hertoginn af Shoreditch þóttist eiga að vera æðsti maður við borðið og yfir sendiherranum, sem væri fulltrúi þjóðar, en ekki einvaldsríkis, en ég hélt mér sjálfum fram og vildi ekki láta minn hlut. Ég tók fram, að í blöðunum væri mér skipað á æðra bekk en hertogum, nema að eins hinum konunglegu og þóttist því með réttu eiga æðsta sæti við borðið. Ekki var að tala un samkomulag; hertoginn hélt fram ættgöfgi sinni, en ég bar fyrir mig Adam gamla; ég væri kominn beint af honum, enda bæri ég hans nafn. Loks fórum við í dagstofuna og átum þar standandi sardínur og jarðarber. Þegar svo stendur á, eru borðsiðirnir ekki jafnstrangir; hinir æðstu af borðsgestunum spila „platt og krónu" um völdin; sá sem vinnur fær jarðarberið, en sá sem tapar fær peninginn. Síðan fórum við að spila „cribbage".

Hversu sem það gekk til, þá er svo mikið vist, að tveir af okkur skemmtu sér ágætlega. Það vorum við jungfrú Portía. Ég var svo hrifinn af henni, að ég gætti einskis, og gat ekki talið tölurnar í spilinu nema upp að 2, og þótt ég fengi 12, varð ég ekki var við það. Ég hefði því tapað hverju spili, ef ekki hefði staðið eins á fyrir jungfrú Portíu, að hún gætti einskis og var alveg utan við sig. Ég sætti því tækifæri að segja henni hve vænt mér þætti um hana. Hún varð kafrjóð, en ekki reiddist hún við mig, það hefir hún sagt mér sjálf. Ég hélt að það væri best að segja henni allt hið sanna af högum mínum, og sagði henni því, að ég ætti ekki til einn eyri, nema þennan milljónarseðil, sem ég ætti ekki einu sinni neitt í; en hún varð að eins forvitnari eftir en áður. Svo sagði ég henni upp alla sögu, og varð henni svo við það, að hún ætlaði alveg að springa af hlátri. Mér fannst sagan ekki neitt hlægileg, og skildi því ekkert í því, að hún gerði sér gaman að vandræðum þeim, sem ég þóttist fyllilega vera í staddur. En það hafði aftur þau áhrif á mig, að ég varð enn meira hrifinn af henni, því ég sá að ég þurfti einmitt að fá þá konu, sem eins og hún gæti enda verið glöð yfir því sem í sjálfu sér væri ekki gleðilegt. Ég sagði henni að við yrðum líklega að bíða tvö ár áður en ég gæti fengið laun mín, en hún tók því rólega; bað mig að eins að spara sem mest, svo að ég eyddi ekki fyrirfram tekjum mínum fyrir þriðja árið. Þetta voru hyggileg ráð, en gerðu mig þó nokkuð deigari en ég hafði verið, en jafnframt kom mér annað í hug:

„Kæra Portía", sagði ég, „ert þú nokkuð á móti því að vera með mér, þegar ég á að mæta fyrir þeim bræðrum?"

Henni varð hálfhverft við en segir þá:

„Ne—i, ef þú heldur að þú verðir þá kjarkbetri, en finnst þér það eiga við?"

„Reyndar á það ef til vill ekki sem best við, eða réttara sagt, alls ekki; en hins vegar, þegar svo mikið liggur við —"

„Já, ég skal fara með þér, hvort sem það á við eða ekki", sagði hún frá sér numin. „Það væri sönn ánægja fyrir mig, ef ég gæti hjálpað þér með því".

„Hjálpað mér; segðu heldur að þú gerir það allt ein. Ef þú ert með mér, elskan mín, get ég fengið þá bræður til að borga mér takmarkalaust, þar til þeir verða gjaldþrota; þeim dettur þá ekki í hug að mæla í móti".

Þú hefðir átt að sjá roðann, sem hljóp í kinnar hennar, og gleðibrosið í augunum.

„Þú ert að smjaðra fyrir mér, en hvað sem því líður, ætla ég að fara með þér. Þú getur þá ef til vill sannfærst um, að ég er eins og fólk er flest".

Við þetta varð ég kjarkmeiri og í huganum fór ég ná að reikna, að mín væntanlegu laun hlytu að verða 1200 pd. sterling á ári. En ég lét hana ekkert heyra á mér um það.

Á heimleiðinni var ég sem í þriðja himni, og tók ekkert eftir því sem Hastings var að segja. En er við komum heim, kom ég til sjálfs mín aftur, þegar hann fór að dást að allri þeirri viðhöfn og þeim þægindum, sem ég hafði þar við búa.

„Lofaðu mér að litast um hérna", sagði hann; „hér er allt eins og í konungshöll, allt sem unnt er að óska sér, að meðtöldum eldinum í ofninum og kvöldmatnum á borðinn. Ég sé nú fyrst, hve vellríkur þú hlýtur að vera, en því betur finn ég til þess, hve blásnauður og eyðilagður maður ég er".

Það fór hryllingur um mig allan, þegar hann sagði þetta; ég vaknaði sem af svefni og fann til þess að ég var á veikum ísi og hylur undir. Skuldir á skuldir ofan, elskuleg stúlka, en engin framtíðarvon, nema ég fengi þessi laun, sem hæglega gat brugðist.

„Henry, ég er sannfærður um, að þeir peningar sem þú eyðir á hverjum degi í hugsunarleysi, gætu — —"

„Sem ég eyði á hverjum degi. Það er svo. Drekktu út úr whisky-glasinu, kunningi. Eða, ertu svangur, fáðu þér —"

„Þakka þér fyrir, ég fæ mér ekki einn munnbita. Ég hefi enga matarlyst um þessar mundir. En ég ætla mér nú að drekka mig blindfullan".

„Gerðu svo vel, — og segðu mér nú hvernig þér hefir gengið meðan ég læt í glösin".

„Á ég þá að segja þér það. Ég sagði þér það allt á heimleiðinni".

„Nú, en ég heyrði ekki eitt orð af því".

„Bíðum nú við, hvað hefir þú grætt á sendiherranum?" „Ég hefi grætt það, að ég hefi fengið þá indælustu stúlku, sem unnt er að óska sér".

Hann varð frá sér numinn af gleði. Við tókum hvor í hendina á öðrum, og hann fyrirgaf mér, að ég hafði ekki tekið eftir því sem hann sagði mér á heimleiðinni. Hann sagði mér síðan hvernig for hans hafði gengið og var það á þá leið: Hann hafði farið til London og þóttist eiga víst að honum mundi ganga að óskum; hafði umboð frá námu-eigendunum til að selja hlutabréf í þeim með þeim skildaga, að hann fengi afganginn, ef hann seldi fyrir meira en eina milljón dollara. Hann hafði gert allt sem unnt var til framkvæmda málinu og eytt mestöllu skotsilfri sínu, en enginn vildi líta við hlutabréfunum, og í mánaðarlokin átti að taka af honum umboðið. Hann var eyðilagður maður. allt í einu segir hann:

„Henry, þú getur bjargað mér, þú ert eini maðurinn sem getur það. Viltu ekki gera það?"

„Hvernig á ég að fara að því ?"

„Láttu mig fá eina milljón og fé til heimfararinnar, en þú tekur við umboðinu".

Ég hefði getað sagt honum með sanni, að ég ætti ekki einn eyri til, og væri skuldunum vafinn. En þá flaug mér allt í einu nokkuð í hug, sem hreif mig svo að ég varð allur á nálum. Þegar ég jafnaði mig aftur og varð rólegur sem auðmaður, segi ég við hann kaldlega:

„Ég skal hjálpa þér".

„Þá er mér borgið, guð veri lofaður. Ef ég nokkurntíma —"

„Lofaðu mér að tala, ég skal hjálpa þér, en ekki á þennan hátt, því að það væri illt fyrir þig, eftir alla þá fyrirhöfn, sem þú hefir haft. Ég þarf auðvitað ekki að kaupa hluti í námunum, ég get haft peninga mína í gangi í slíkum bæ sem London er á marga aðra vegu, og það geri ég stöðugt, en nú skal ég segja þér, hvað ég vil gera fyrir þig. Ég er, eins og þú veist, gagnkunnugur námunum; mér er kunnugt um, að þær eru feikna mikils virði, og ég get svarið það nær sem vill með góðri samvisku. Á þessum tveimur vikum munuð þér geta selt hlutabréf fyrir 3 milljónir með því að vísa til mín sem meðmælanda, og getum við svo skipt ágóðanum á eftir".

Hefði ég ekki tekið hann og haldið honum í fjötrum, hefði hann af gleðilátum brotið í sundur allan minn dýra húsbúnað.

Enn ég sá um að hann gat ekki hreyft sig. Þá segir hann:

„Má ég vísa á þig sem meðmælanda? Já, ég veit að þeir koma hópunum saman, þessir ríku Lundúna-kaupmenn, og rífast um að ná í hlutabréfin. Nú er mér borgið, og mun ég ekki meðan ég lifi gleyma þessum greiða, sem þú hefir nú gert mér".

Verslunarheimurinn í London varð nú alltekinn á tæpum sólarhring. Ég hafði ekki annað að gera en að segja við alla sem komu:

„Jú, ég hefi beðið hann að vísa til mín. Ég þekki manninn og námurnar, hann er alveg áreiðanlegur og námurnar eru miklu meira virði en hann segir".

Á kveldin var ég hjá sendiherranum og Portíu. Ég sagði henni ekki frá hlutabréfasölunni; hún átti að koma á óvart. Við töluðum um ást og peninga, stundum að eins um peningana, stundum um hvorttveggja á víxl. Frú sendiherrans og dóttir hans gerðu okkur allt til geðs og létu sér svo annt um að við gætum verið í næði og sendiherrann fengi ekkert að vita — að ég skal aldrei gleyma því.

Þegar mánuðurinn var loksins liðinn, átti ég inni eina milljón dollara í reikningi mínum við „Landmannsbankann" í London og Hastings jafnmikið fé. Ég bjó mig nú svo vel sem kostur var á, gekk að húsi bræðranna, þóttist ganga úr skugga um, að þeir væri heim komnir, hljóp sem fætur toguðu eftir unnustunni og ók með henni á stað aftur. Nú töluðum við ekki um annað en peninga. Hún var kvíðin og á nálum, en mér þótti hún því fallegri. Ég sagði:

„Þegar ég hefi þig með mér, væri það blátt áfram glæpur, að heimta minni laun en 3000 pd.".

„Henry, þú ferð með þetta allt í hundana".

Ég hughreysti hana.

Sami þjónninn, sem áður hafði tekið á móti mér, fylgdi okkur inn í stofuna og voru bræðurnir þar fyrir. Þeir urðu auðsjáanlega hissa að sjá stúlkuna með mér, en ég sagði:

„Hugsið ekki um það, herrar mínir; það er þessi kvenmaður, sem hefir lofað að þola súrt og sætt með mér það sem eftir er ævinnar".

Okkur var vísað til sætis.

„Herrar mínir", sagði ég, „nú er ég tilbúinn að gera yður reikningsskap ráðsmennsku minnar".

„Það gleður oss", sagði minn málsaðili, „því þá getum við útkljáð veðmál það sem við gerðum bræður. Ef ég vinn, skuluð þér fá hverja þá stöðu sem mér er hægt að veita. Þér hafið þá milljónarseðilinn?"

„Gerið svo vel, herra", sagði ég og rétti honum hann.

„Ég hefi unnið veðmálið", sagði hana, og sló á herðarnar á bróður sinum. „Hvað segirðu um það?"

„Ég sé að hann hefir komist fram úr því og að ég hefi tapað tuttugu þúsund pundum. Ég hefði aldrei trúað því".

„Enn ég hefi meira að segja", sagði ég, „ég verð að biðja yður, herrar mínir, að lofa mér að segja ykkur sem fyrst frá því sem drifið hefir á dagana fyrir mér þennan mánuð. Fyrst ætla ég þó að sýna ykkur þetta —"

„Hvað er þetta? bankakvittun fyrir 200,000 pd. Eigi þér þessa peninga?"

„Já, þeir eru mín lögleg eign, ég hefi grætt þetta á mánuði á þessu smáláni, sem þið voruð svo góðir að hjálpa mér um. Annars hefi ég ekki gert annað við seðilinn en boðið kaupmönnum daglega að skipta honum".

„Þetta er alveg óskiljanlegt".

„Jú, en ég skal færa ykkur heim sanninn um það".

Portía tók nú fram í og mælti:

„Henry. Átt þú annars þessa peninga og hefir allt af farið á bak við mig með þetta?"

„Já, enn ég vona að þú fyrirgefir mér".

„Ekki skaltu nú treysta því", sagði hún með uppgerðar ólundarróm, „það var sannarlega ljótt af þér að fara svona að því".

„Við jöfnum það með okkur".

„Nei, bíðið þér við", sagði minn maður, „ég ætla að bjóða yður stöðu".

„Já, þakk' yður fyrir, en ég kæri mig nú ekki um hana".

„Enn ef ég byði yður nú þá bestu stöðu, sem ég hefi ráð á?"

„Ó þakk' yður fyrir, það er nú sama, ég ætla ekki að hugsa um það".

„Henry, ég líð önn fyrir þig, þú sýnir ekki þessum gamla manni það tillæti sem hann á skilið. Má ég þakka honum fyrir þig?"

„Ojá, ef þú þykist geta gert það betur".

Síðan gekk hún rakleiðis að manninum, settist upp í fangið á honum, tók höndunum um hálsinn á honum og rak að honum rembingskoss. Báðir bræðurnir ráku upp skellihlátur, en mér fór ekki að verða um sel. Portía segir þá:

„Pabbi, hann segir, að hann geti ekki tekið neina stöðu hjá þér og —"

„Elskan mín, er þetta hann faðir þinn?"

„Hann er það, stjúpfaðir, en sá besti stjúpfaðir í veröldinni. Og nú geturðu skilið, hvers vegna ég gat hlegið um kveldið, þegar þú sagðir mér frá veðmálinu og öllum vandræðunum".

„Já, kæri herra, fyrst svona stendur á, þá verð ég að afturkalla orð mín. Þér hafið eina stöðu að bjóða, sem ég vil gjarnan þiggja".

„Hvaða stöðu?"

„Að ég verði tengdasonur yðar".

„Ju—ju—ú. En ég verð að segja yður, að af því að þér hafið ekki staðið í þeirri stöðu fyrri, getið þér víst ekki sýnt nein skilríki fyrir dugnaði yðar í slíkri stöðu og því —"

„Takið mig þó til reynslu að minnsta kosti, svona fyrst um sinn í þrjátíu fjörutíu ár eða svo — og ef ég þá —"

„Jæja, í herrans nafni. Svo lítilli bón get ég ekki verið að neita. Taktu hana þá, fyrst þið viljið það bæði". Við Portía réðum okkur ekki fyrir gleði.

Stjúpfaðir Portíu fór með seðilinn í Englands banka og fékk honum skipt. Síðan var hann ónýttur og fékk stjúpfaðir Portíu hann aftur að gjöf frá bankanum sem minjagrip. Hann gaf okkur hann síðan á brúðkaupsdegi okkar og ég lét hann í umgerð og læt hann hanga á veggnum hjá mér, því það er honum að þakka, að ég fékk hana Portíu mína.

Table of Contents

Milljónarseðillinn