TÓLF ÞRAUTIR HERAKLESAR

Tólf þrautir Heraklesar - Þorsteinn Erlingsson þýddi.

978-9935-445-16-2

Rafbókavefurinn 2014

Stafsetningu var breytt á þann veg að "je" er núna "é".

Lesið yfir af sjálfboðaliðum í dreifðum prófarkalestri hjá Rafbókavefnum.

Vertu með á: http://profork.rafbokavefur.is

Um útgáfuna sem þessi rafbók er byggð á

TÓLF ÞRAUTIR HERAKLESAR

ÞÝTT HEFUR

ÞORSTEINN ERLINGSSON

ÖNNUR ÚTGÁFA

REYKJAVÍK

BÓKAVERSLUN SIGFÚSAR EYMUNDSSONAR

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1921

Herakles glímir við Nemeuljónið.

Æska Heraklesar.

Fyrir meira en þúsund árum var á Grikklandi konungur sá, sem Amfitrýon hét, en Alkmene er nefnd drotning hans. Þau áttu tvo sonu og hét annar Herakles en hinn Ifikles. Meðan þeir voru í æsku grét Ifikles og hrein eins og önnur börn, en Herakles grét aldrei. Á þeim tímum höfðu menn engar vöggur, en drotningin, móðir sveinanna, lét þá sofa á stórum eirskildi, sem konungurinn, faðir þeirra, bar í orustum á vinstri handlegg sér og hlífði sér með fyrir spjótum óvina sinna.

Eina nótt lágu sveinarnir sofandi á eirskildinum, en konungur og drotning, foreldrar þeirra, sváfu þar í rúmi sínu ekki langt frá. Þá bar það til, að tveir höggormar, mjög stórir, komu skríðandi inn í herbergið. Því svo er það þar í löndum, að slík villidýr og ókindur fara laus um héröðin, svo sem höggormar, ljón og tígrar, sem við sjáum að eins í myndabókum eða á bíó. Augun í þessum tveimur höggormum voru blóðrauð og tindruðu eins og glóðarköglar svo að lýsti af um svefnherbergið, Ormarnir skriðu nú að skildinum og reyndu að teygja hausana upp á röndina þeim megin, sem Herakles svaf. Ifikles vaknaði við og fór að hrína og vakti föður þeirra, og stökk konungur upp úr sænginni og greip sverð sitt til þess að drepa ormana. En meðan hann var að taka sverðið, vaknaði Herakles litli og reis upp, og sér þá þessi voðahöfuð, sem voru að teygja sig upp á skjaldarröndina. Ekki fór hann að hrína, en

leit út fyrir brúnina, og áður en nokkurn varði greip hann sitt með hvorri hendi utan um hálsana á höggormunum og hélt svo fast, að þeir gátu ekki náð til að bíta hann, og á svipstund var hann búinn að kyrkja þá báða. Glóðaraugun sloknuðu og þeir duttu dauðir á gólfið eins og hlöss. Amfitrýon lykkjaði nú ormana upp á sverði sínu og fleygði þeim út í garðinn. Hann var stórlega hissa á afli Heraklesar og hugsaði með sér, að þegar drengurinn yrði fullharðnaður, mundi hann verða einn af sterkustu mönnum veraldar. Og konungur gat þar ekki rangt til.

Þegar Herakles fór að stálpast, var hann sísoltinn, af því að hann óx svo fljótt. Faðir hans lét ala hann upp svo sem siður var til á þeim tímum og lét kenna honum að lesa og skrifa, ríða hesti og aka í vagni, skjóta af boga og kasta spjóti og svo að skilmast með vopnum, syngja og leika á hörpu. Hann var iðinn og laginn, en ákafur mjög í skapi. Faðir hans vandaði aldrei um við hann, og sjálfur reyndi Herakles ekki að

laga sig og óx því vanstilling hans meir og meir. Þegar hann reiddist, braut hann alt í sundur, sem honum þótti vera í vegi fyrir sér. En eftir á féll honum altaf mjög illa, að honum skyldi hafa orðið skyssan á, en gat þá ekki tekið hana aftur. Einn dag fékk hann ákúrur hjá söngkennara sínum fyrir eftirtektarleysi. Þessu reiddist Herakles svo ákaflega, að hann tók hörpuna og setti í höfuðið á kennaranum af svo miklu afli, að kennarinn datt dauður niður. Þegar Herakles sá hvað hann hafði gert, varð hann sárhryggur og þótti auk þess skömm að verkinu. En sem vita mátti, lifnaði maðurinn ekki aftur fyrir það.

Þessi atburður varð til þess, að faðir Heraklesar sendi hann á burt, og setti hann í skóla. Skólameistarinn þar var gamall kentár, sem Keiron hét. Hann veitti móttöku konunga börnum og kendi þeim að þekkja stjörnur, dýr og jurtir og margt í öðrum vísindum. Hjá honum lærðu þau líka að sjóða grös til að græða með sár og lækna krankleika. Þar lærðu þau og sönglist og fjölda margt annað.

Kentárar voru mjög einkennileg kynslóð; þeir voru menn niður að mitti, en allur neðri hluti líkamans var eins og á hesti, með fjórum fótum og hófum á, eins og á að vera. Kentárar gátu því látið lærisveina sína ríða á baki sér, en dustað svo strákana til með höndunum, ef þeir höguðu sér ekki siðsamlega.

Þegar Herakles fór úr skóla kentársins, var hann orðinn ramur að afli, og Amfitrýon konungur faðir hans lét hann þá fara upp í fjalllendið hjá Þebuborg til þess að gæta nautgripa sinna, því á þeim tímum gekk þar um heiðarnar afar-grimt ljón, sem reif nautin í sig og bruddi uxahnúturnar eins og sykurmola, og við það ljón voru allir menn hræddir. Herakles fór nú upp í fjöllin, eins og fyrir hann var lagt, og var ekki lengi að sjá fyrir ljóninu. Hann hjó af því höfuðið, þegar það ætlaði að hremma hann.

Hann varð nú stórfrægur um alt land fyrir þetta, og menn keptust við að sýna honum vinsemd og sóma, og konungurinn í Þebu bauð honum dóttur sina til eignar, ef honum litist á hana. Þetta þáði Herakles, því að honum leist ágætlega á stúlkuna, og hann gekk að eiga hana og bjuggu þau saman nokkur ár í friði og ánægju og eignuðust þrjú börn. En þá varð Herakles alt í einu brjálaður af geðveiki og hélt þá að hann stæði í einlægum orustum við grúa af villidýrum. Hann tók boga sinn og örvar og rauk út í borgina. Kona hann og börn urðu þá til allrar ógæfu fyrstu mennirnir, sem mættu honum, rétt fyrir utan húsið og voru að koma heim. En Herakles þekti þau ekki. Hann rak upp öskur eins og ljón og hélt að þau væru villidýr og skaut þau öll.

En undir eins og hann hafði orðið konu sinni og börnum að bana fékk hann aftur vit sitt og varð nú með öllu óhuggandi af harmi yfir ódæðisverki sínu. Hann var nú lengi sinnulaus af sorg, svo að enginn maður gat huggað hann, og hann skildi við heimili sitt og hafðist við einsamall úti um skóga. Loks réð hann af að halda til Delfaborgar og leita fréttar af guðinum þar. Landslagi er þar svo háttað, að upp frá norðurströnd Korinþuflóa rís Parnasosfjall. Það er mjög hátt fjall og snævi þakið hið efra. Þar á einum hnúknum stóð hof, og í því hofi var véfréttin. Hofið stóð á gjá eða glufu í bjarginu og upp úr gjánni lagði einkennilega gufu eða þokueim, sem hafði mjög merkileg áhrif á þá menn, sem önduðu því lofti að sér, svo að þeir sögðu þá margt og mikið, sem þeir hefðu aldrei getað sagt af sjálfum sér. Það var trú manna, að guðinn Apolló hefði bústað þar í hofinu og notaði sér staðinn til að gefa mönnum heilræði, þeim sem leituðu þangað í erfiðleikum sínum eða vandræðum, til að þiggja góð ráð. Síðar á tímum varð þessi véfrétt fræg um alt Grikkland og víðar um lönd, svo að útlendir þjóðhöfðingjar sendu menn þangað, eða komu þangað sjálfir.

Þegar Herakles kom til Delfa, taldi hann alla harma sína fyrir hofgyðjunni, sem annaðist helgidóminn og hafði aðsetur sitt þar á gjábarminum í eimnum, sem upp úr lagði. Hún beið þess nú, að reykurinn blési henni einhverri andagift í brjóst, og kom svo aftur út til Heraklesar eftir litla stund og segir þá: »Þú verður að fara burt úr þessum hluta Grikklands, fara yfir Korinþueiði, og tvær dagleiðir þaðan til suðurs. Þú kemur þá til Argos. Þar stendur kastali á kletti, og ræður fyrir honum konungur sá, sem Evrýsþevs heitir. Hann er bæði grimmur og ragur og fúlmenni hið mesta, og starf þitt hjá honum verður bæði ílt og erfitt. En hjá honum verður þú að vinna með trúmensku í tólf ár, og gera alt sem hann leggur fyrir þig. Að þeim tíma liðnum ert þú búinn að bæta fyrir brot þitt, og búinn að öðlast fyrirgefningu fyrir ódæðisverk þitt. Þér hefur þá líka lærst að stjórna skapi þínu, þú hefur lært þolinmæði og þolgæði og að vinna erfið verk og óþægileg með dug og áræði. Og farðu nú«.

Herakles hneigði sig fyrir gyðjunni og gekk á burt; hann fór niður fjallið og yfir Korinþueiðið, eins og fyrir hann var lagt. Nú var æska hans á enda, en fullorðinsárin tóku við.

Fyrsta þraut: Nemeuljónið.

Nú átti Herakles að vera í vist hjá Evrýsþevs í tólf ár og vinna tólf þrekvirki, sem nefnd hafa verið þrautir Heraklesar.

Fyrsta þrautin, sem Evrýsþevs lagði fyrir hann var að vinna hina mögnuðustu illvætti, sem kölluð var Nemeuljón, af því hún hafðist við í skógunum í Nemeu, millum Isþme og Argos. Ljón þetta hafði svo harða húð og þjóttulega, að á henni vann ekkert. Hjarðmenn þar höfðu oft sent ljóninu spjót sín, en oddarnir mörkuðu ekki húð dýrsins, svo að spjótin hrukku af því og unnu illvættinni ekkert mein, en gerðu hana svo ólma, að hún rann eftir hjarðmönnunum og reif þá sundur og át. Fyrsta sinn, er Herakles varð fyrir ljóninu í skóginum, fal hann sig á bak við eik, og lét dynja þaðan á því megnustu örvadrífu í von um, að hitta á því einhvern beran blett. En örvar hans gerðu því ekki hót, og duttu allar máttlausar niður, og Herakles varð að flýja sem fætur togaði inn í skóginn og fela sig, svo ljónið sæi hann ekki. Þá hjó hann sér þar kylfu, afar-mikla, sívafði kápunni um vinstra handlegg sér, til þess að geta haft þann handlegg eins og hlíf, og gekk svo á leið ljónsins, til þess að reyna sig við það. Þegar ljónið sá manninn koma á móti sér, rak það upp ógurlegt öskur, og stökk á hann í æði. En Herakles veifaði kringum sig kylfunni í margar sveiflur og keyrði hana loks af heljarafli í höfuðið á ljóninu og ætlaði að mola hausinn. Það var líka svo mikið högg, að það hefði steinrotað hvert naut, en ljóninu gerði það ekki meira en máttlaus snjókúla. Það varð aðeins æfara við þetta ónytju dangl.

En nú fleygði Herakles bæði kylfunni og kápunni og réðst á ljónið, og vildi nú láta skríða til skarar með þeim, svo að annaðhvort skyldi liggja.

Ljónið reisti sig á afturfæturna, og tók Herakles það þá þeirri heljar hryggspennu, að þau riðuðu þar um stund fram og aftur, maðurinn og óvætturin. En smám saman linuðust tök ljónsins og hrammarnir urðu sem aflvana, þangað til það datt niður lémagna. Svo fast hafði Herakles lagt að brjósti og síðum ljónsins, að það gat ekki náð andanum og var nú kafnað og dautt.

Herakles tylti sér nú snöggvast niður til að hvíla sig, en því næst fló hann ljónið. Hann lét höfuð og alla fætur fylgja húðinni og hafði hana fyrir feld eins og hún var, þvi framfótunum hnýtti hann saman á brjóstinu og holaði hausinn, svo að kúpan varð besti hjálmur. Svona stendur á því, að myndhöggvarar hafa myndað hann mörgum öldum síðar með kylfu að vopni og í ljónsfeldi.

Önnur þraut: Ormskrímslið í Lernuvatni.

Evrýsþevs hafði nú ekki búist við að sjá Herakles lifandi aftur eftir viðureignina við Nemeuljónið, og þegar hann frétti, að Herakles væri á heimleið, varð þessi ragi konungur svo hræddur við heljarmennið, að hann lét smíða sér eirbúr, þar sem ekki var á nema ein gluggabora með grindum fyrir. Og þegar Evrýsþevs vissi, að Herakles var kominn að borgarhliðunum, þá lokaði hann að sér búrinu og hrópaði þaðan út til Heraklesar, að hann skyldi halda til Lernuvatns og drepa ormskrímsli það, sem þar hefðist við. Herakles bað Jólás bróðurson sinn til farar með sér, og hélt þegar af stað til Nápleuflóa, þar sem Lernufenin eru.

Ormskrímslið, sem Grikkir kölluðu Hýdru, var einskonar sjóormur, og var marghöfðaður, og þessi Lernuormur hafði níu hausa, og var eins langur og lengstu hafskip, Þegar Herakles kom, var ormurinn að lykkja sig og velta sér þar í forunum. En þar voru grjótholt hjá og hellar í, og inn í einn þann helli flýtti skrímslið sér, þegar það sá til ferða Heraklesar. Nú tók Herakles ör, dýfði henni í bik og brennistein, kveikti á henni og skaut henni síðan inn í hellinn. Örin hitti ekki orminn, en hann varð svo æfur við þetta, að hann hentist út úr hellinum og ætlaði að slöngva sér á Herakles. Nú sá hann að ekki var annað að gera en reyna sig við óvættina, og hleypur nú á orminn og tekur svo fast um kverkar honum með báðum höndum, að honum datt ekki annað í hug en að hann mundi kyrkja skrímslið. Öll þessi níu höfuð sveifluðust fram og aftur og kjaftarnir reyndu að bíta Herakles, en allur ormhalinn vafði sig utan um hann í mörgum hringum. Herakles varð að taka á öllu afli sínu í þessari voðaglimu, því nú var fyrir lífinu að vinna. Alt í einu skreið þar risakrabbi upp úr vatninu hjá þeim, og vildi bíta í fót Heraklesi, því krabbinn var vinur og félagi ormsins og ætlaði nú að hjálpa honum með þessu. En Heraklesi lánaðist að setja fótinn svo laglega í bak krabbans, að hryggurinn fór í sundur og var það hans bani. Nú varð orminum örðugt um andardráttinn, því Herakles studdi vel að, og fór að draga af óvættinni, svo að Heraklesi tókst að losa annan handlegg sinn og var þá ekki seinn á sér að þrýsta skrímslinu niður að jörð og sveifla kylfu sinni svo kröftulega á hálsana, að allir hausarnir fuku af í einu höggi. En Heraklesi varð ekki lítið bilt, þegar hann sá, að aðrir níu hausar uxu þar út úr kvikindinu í sama bili í stað hinna, sem af fóru. Hann sveiflaði þá kylfunni aftur og hjó af nokkra hinna nýju, en þegar sem einn hausinn var farinn af uxu þar tveir nýir í staðinn.

»Hér sýnist ekki gott aðgerða«, segir Herakles þá við Jólás, »hér dugar auðsjáanlega ekki, að

höggva af einn og einn lim, við verðum einhvern veginn að ráða alt skrímslið af í einu. Þú verður að kveikja bál og svo reynum við að brenna kvikindið upp með öllum hausunum«. Herakles hafði ekki slept tökum á kverk ókindarinnar, og þegar Jólás var búinn að kveikja eldinn og farið var vel að loga, þá dró Herakles orminn að bálinu og slöngdi honum á hvíta logana, og þeir luktu nú um óvættina, þar sem hún var að engja sig emjandi. Loks varð þó alt kyrt; eldurinn vann á hausunum og þessi hryllilegi skrímslisskrokkur lá þar eftir hálfbrunninn í öskunni.

Nú var Herakles feginn, sem von var; hann þerraði svitann af enni sér og sagði: »Nú er þó að minsta kosti einu viðbjóðslegu illkvikindi færra í veröldinni, og við getum nú snúið glaðir og ánægðir heim aftur til Tírýns«. Því næst spretti hann upp orminum og dýfði örvum sínum í blóð hans svart og eitrað, og geymdi þær síðan í örvamæli sínum. Að því búnu héldu þeir Jólás heim til borgar Evrýsþevs konungs.

Þriðja þraut: Keryníu hjörturinn.

Næsta starfið, sem Evrýsþevs konungur bauð Heraklesi, var ekki nærri svo háskalegt eins og hin tvö, sem frá hefur verið sagt, en tafsamt var það mjög og mesta þreytuverk, og til þess þurfti nærri því meiri þrautseigju, en mönnum er gefin. Hann átti nú að ná hirtinum á Keryníufjalli og færa konungi hann lifandi og óskaddaðan. Þessi fagri og ágæti hjörtur hafði lengi verið alkunnur um alt land, og enginn maður hafði getað náð honum. Hann hafði eirfætur og gullhorn og fór eins hratt og vindurinn.

Herakles elti hjörtinn í heilt ár, en gat aldrei náð í hann. Hverja vikuna eftir aðra og hvern mánuðinn af öðrum hljóp hann á eftir þessum hirti til að veiða hann, en altaf hvarf hjörturinn honum eins og svipur eða þokumynd, þangað til honum hugkvæmdist að búa til snöru, sem hann gæti veitt hjörtinn í lifandi, Honum tókst nú að elta hjörtinn yfir fjallið og þangað sem hann hafði lagt snöruna, og hann var þá svo heppinn, að hjörturinn hljóp beint í hana.

Nú batt Herakles saman fætur hjartarins traustlega með mjúkum böndum, svo að hann skyldi ekki saka, lagði hann síðan á herðar sér og færði hann Evrýsþevi konungi lifandi og alómeiddan.

Fjórða þraut: Villigölturinn ógurlegi.

Evrýsþevs varð svo glaður við það, að hafa eignast þennan fræga hjört, að hann skipaði Heraklesi þegar í stað annað starf, svipað, en miklu torveldara. Um héraðið kringum Erýmanþosborg gekk hræðilegur villigöltur, sem drap fénað manna og stórspilti aldingörðum þeirra. Þessum gelti krafðist nú Evrýsþevs af Heraklesi að hann næði lifandi og færði sér. Erýmanþosborg stóð hátt uppi í eyðifjöllum í Arkadíu. Þar uppi var fjöldi hjarðmanna með búsmala sinn, og sváfu þeir þar undir beru lofti og vöfðu um sig feldum sínum eins og þeir gera enn í dag, og þeir höfðu margreynt að fella þetta voðadýr, en höfðu altaf farið halloka, og urðu oft illa leiknir eftir tennur galtarins. Frá Tirýns til Erýmanþos var margar dagleiðir að fara yfir vegleysur inn í Arkadíufjöll. Á leiðinni kom Herakles að helli nokkurum, þar sem kentárar bjuggu. Herakles óttaðist þá ekki vitund, því að hann hafði verið í skóla hjá gömlum kentár, eins og áður er getið; hann fór því inn í hellinn og baðst næturgistingar. Þar var þá heima aðeins einn kentárinn, sem Fólos hét, og tók hann vingjarnlega við Heraklesi og kvað honum heimila gistingu þar um nóttina.

Herakles var bæði svangur og þyrstur og leit þar því í kringum sig til að vita, hvort þar sæist nokkuð til matar eða drykkjar, og kom hann þá auga á tunnu þar í hellinum og spurði Fólos, hvort hann gæti ekki fengið vínsopa úr tunnunni. Fólos hafði tekið eftir því, hvert Herakles rendi augunum, og sagði: »Að vísu er vín í tunnunni, hana hefur gefið okkur Díónýsos vínguð, eða Bakkus, sem sumir kalla hann, og fyrir oss kentára er ilmur af víni jafnsætur sem rósailmur. En þér má ég ekki gefa neitt. Á þessari tunnu hefur aldrei verið tekið og ég þori ekkí að opna hana. Félagar mínir finna lyktina undir eins og þeir koma heim og drepa mig þá þegar í stað«.

En Herakles gat ekki ráðið við löngun sína og hirti ekki um hvernig færi fyrir Fólosi, svo vel og góðlátlega sem hann hafði þó tekið á móti honum. Herakles vildi fyrir hvern mun svala löngun sinni, eins og hann hafði gert svo margoft áður, þótt það hefði oft haft hörmulegustu afleiðingar fyrir hann. Hann daufheyrðist því við bænum kentársins, fann sér stóran stein og braut með honum botninn úr tunnunni og fékk sér þar vænan teig.

Örskömmu síðar heyrðist jódynur mikill. Dynurinn nálgaðist óðfluga og í sömu svipan ruddist allur kentáraflokkurinn inn í hellinn, og þegar þeir sáu þennan vanþakkláta gest standa þar við tæmda tunnuna, urðu þeir alveg hamslausir af heift við þennan eigingjarna og óseðjandi þjóf, sem launaði þeim gestrisni þeirra með því að ræna þá. Þeir ruku út úr hellinum fokreiðir, þrifu stórgrýti og rifu eikur upp með rótum og ruddust að hellinum til þess að mola hvert bein í ræningjanum.

Herakles tók boga sinn og örvar og gekk fram að hellismunnanum til þess að taka á móti þeim. Fyrst skaut hann öllum eitruðu örvunum, sem hann dýfði í blóð ormsins, og þegar þær voru þrotnar, tók hann glóandi branda af eldinum og skaut út á þá. Margir af kentárunum féllu en hinir lögðu á flótta. Fólos var einn eftir í hellinum og hafði ekki verið í bardaganum, en meðan Herakles var að reka flóttann, tók Fólos eitt af eiturskeytum hans og skoðaði með mestu forvitni. Því miður fór hann ekki nógu varlega með skeytið og varð það á, að reka oddinn á því í annan framfót sinn, en eitrið komst í blóðið og Fólos féll dauður niður. Þegar Herakles kom aftur í hellinn og sá Fólos liggja þar dauðan, varð hann sárhryggur yfir því sem orðið var, en það var þá eins og vant var, að sorg hans og iðrun var þá um seinan. Hann gat nú ekki annað aðgert, en að kveikja líkfararbál og leggja hinn dána kentár á það, til þess að brenna hann að gömlum grískum sið, því Grikkir brendu líkin í stað þess að jarða þau. Morguninn eftir hélt svo Herakles áfram ferð sinni.

Þegar Herakles var kominn til Erýmanþos, fór hann þegar til bælis galtarins. Hann bjóst nú við, að gölturinn mundi steypa sér á hann og reyna að tæta hann í sundur, en í stað þess varð gölturinn hræddur og lagði á flótta. Herakles elti hann langt upp eftir fjalllendinu og alt upp yfir fannmörkin. En gölturinn hélt þá áfram upp eftir fönnunum og Herakles á eftir, en á einum stað ætlaði dýrið að hlaupa yfir klettasprungu, en lenti þar ofan í og kom niður í kaffenni og því meira sem það braust um til þess að rífa sig upp úr fönninni, því fastara varð það. Þegar Herakles sá, að gölturinn gat á engan veg losað sig, leysti hann af sér reipi, sem hann bar yfir um sig, bjó til kappmellu á annan enda reipisins og smeygði henni með lagi á fót dýrsins, og dró það svo með gætni upp úr snjókafinu. Gölturinn var þá öldungis magnþrota, svo að Herakles gat reirt saman fætur hans þótt hann væri eitthvað að hrína og spyrna við. Hann tók svo göltinn á bak sér og hélt með hann ofan fjöllin niður á Argosslétturnar.

Fimta þraut: Fjósmokstur hjá Ágíasi konungi.

Það verk, sem Evrýsþevs skipaði Heraklesi þessu næst, var ærið viðbjóðslegt. Ágías er nefndur konungur í Elis; hann átti afar-stórt fjós og í þúsund nautgripi, og hafði ekki verið mokað út úr því fjósi í þrjátíu ár. Mykjan var orðin þar svo djúp, að nautin fengu kafhlaup í henni og komust nú hvorki út né inn. Heill réttarsöfnuður af mönnum hefði ekki getað mokað þeim ósköpum út og ekið burt á heilu ári. Og nú var Heraklesi skipað, að hreinsa fjósið svo vel eins og það væri nýtt og gera það á einum degi.

Þegar Herakles kom til Elis, sýndi Ágías konungur honum í fjósið hjá sér, og sagði, að hann skyldi gefa honum þrjú hundruð uxa að launum, ef hann gæti hreinsað fjósið á einum degi. Herakles gekk nú í kringum fjósið og athugaði þar alt nákvæmlega. Hár múr var um fjósið, en opinn garður í miðju. Hann tók og eftir því, að skamt frá fjósinu rann mjög straumhörð á, sem var vatnsból nautanna, og kom honum, þá það ráð í hug, að veita þessari á inn í fjósið og láta hana hreinsa það.

En nú varð að láta hendur standa fram úr ermum, því tíminn var tæpur. Og Herakles fór þegar til verka. Fyrst gróf hann þröngvan skurð en afar-djúpan frá efra fjósmúrnum á snið upp að ánni, en skildi þó eftir lítinn spöl ógrafinn við ána, svo að vatnið hlypi ekki í skurðinn fyrri en alt væri tilbúið. Því næst braut hann stórt gat á múrinn inn til fjóssins og annað gat á múrinn hinumegin að neðanverðu; þaðan frá gróf hann svo aftur skurð niður frá fjósinu, jafndjúpan efra skurðinum, en víðari, og lá hann á ská að fljótinu nokkru neðar.

Þegar hann var búinn að búa svo um alt þetta sem honum líkaði, gróf hann burt stífluna, sem eftir var ógrafin í efri skurðkjaftinum við ána, og beljaði þá straumurinn inn í skurðinn og ruddi burt hverju sem fyrir varð. Gegnum gatið í múrnum braust staumurinn inn í fjósið, og gekk þá Herakles þangað og þótti gaman að horfa á, hvernig vatnsflóðið ruddist um enda á milli í fjósinu, og kom út þaðan æði mikið óhreinna en það fór inn. Og þarna stóð hann lengi síðari hluta dagsins og horfði ánægður á aðganginn, því þarna ruddi áin í margar klukkustundir hverri dyngjunni eftir aðra út úr þessu heljarfjósi. Við sólarlagsbilið sá hann, að vatnið kom loks tært út úr fjósinu, og gekk hann þá að dyrunum og þótti gott um að litast, því fjósið var nú innan svo spegilfagurt eins og þegar það var nýtt.

Nú fór Herakles að stífla skurðinn frá ánni, og gerði það með því, að róta ofan í hann allri þeirri mold og því grjóti, sem hann hafði mokað upp úr honum um morguninn. Það var rétt að hann slapp með þetta fyrir myrkrið, og hann beið því þess til næsta morguns að ganga fyrir Ágías konung til að heimta af honum þau þrjú hundruð naut, sem konungur hafði heitið honum fyrir fjósmoksturinn. En það þótti Heraklesi kynlegt, að Ágías reyndi nú að snúa sig út úr loforðum sínum og sagði, að Herakles hefði ekki hreinsað fjósið sjálfur, heldur hefði áin gert það. En Herakles svaraði, að áin mundi ekki hafa gert það einsömul, og á sama mætti konungi standa, hvort hann hefði ána til að róta burt mykjunni eða eitthvert verkfæri annað, og vildi konungur ekki láta hann fá þessa þrjú hundruð uxa, sem hann hefði heitið sér, þá yrði hann að fá að kenna á kylfu sinni.

En konungur hélt, að þetta væri ekki svo römm alvara og fór undan því í flæmingi, að efna orð sín, en Herakles efndi sín orð, því að hann réðst þegar á Ágías konung og börðust þeir þar um stund bæði af grimd og afli, og lauk því svo, að konungur lá þar eftir dauður, en Herakles sneri heim til Tírýns.

Sjötta þraut: Sýmfalsfuglar.

Í Arkadíufjöllum var stöðuvatn, sem Sýmfalsvatn hét, og sóttu þangað fuglar þeir, sem Sýmfalsfuglar voru nefndir og voru hin argvítugustu ránkvikindi. Þeir voru feikna-stórir og höfðu bæði klær og nef úr járni. Þegar þeir voru hungraðir hlemdu þeir sér niður á menn og skepnur, tættu alt í sundur og átu og flugu svo aftur til vatnsins. Sjötta þraut Heraklesar var nú það, að hann skyldi annaðhvort eyða þessum voðakvikindum, eða hræða fuglana á burtu svo rækilega, að þeir kæmi aldrei aftur. En umhverfis vatnið, þar sem þeir höfðust við, voru stórar sandsléttur, eintóm kviksyndi, svo að hver maður, sem hætti sér svo langt, að hann gæti komist í skotfæri við fuglana, átti það á hættu, að sökkva niður í sandinn og grafa sig þar lifandi. Hér var ekki við lambið að leika sér fyrir Herakles.

Nú verður þess að geta, að guðinn Apolló, sem réð fyrir véfréttinni í Delfum, átti hálfbróður einn haltan, sem Hefaistos hét, eða Vúlkanus. Hann var eldguð og réð fyrir smiðjum öllum og málmsmíðum. Hann hafði höfuðsmiðju sína undir Etnufjalli á Sikiley, en átti annars smiðjur undir hverju eldfjalli, hvar sem það var. Hefaistos unni mjög Heraklesi og smíðaði tvo afar-stóra skellihlemma úr eiri og sendi honum til þess að skella saman og flæma fuglana burt með.

Herakles tók nú hlemmana og gekk upp á hæð skamt frá, þar sem þessir hrævargar voru á flugi fram og aftur yfir vatninu og ugðu sér einskis. Alt í einu fer Herakles að skella hlemmunum og gerði nú slíkt heljarglamur, að fuglarnir urðu dauðhræddir, og því hræddari sem þeir urðu, því meira lét Herakles hlemmana glymja, þar til er einn og einn fugl fór fyrst að hafa sig á burt frá vatninu og síðan flýðu þeir í stórum flokkum, svo hart sem vængir þeirra orkuðu. Þegar Herakles sá þetta, fleygði hann hlemmunum, en greip boga sinn og örvar og skaut svo marga sem hann náði. Nokkrir af fuglunum sluppu þó, en þeir flugu langar leiðir burtu út á ey eina í hafinu, og sást enginn þeirra síðan við vatnið. Héraðsmenn voru því leystir frá illvættum þessum og lifðu þaðan af í friði fyrir þeim.

Sjöunda þraut: Kríteyjarnautið.

Næst varð Herakles að halda út á haf yfir til Kríteyjar, því Evrýsþevs konungur bauð honum að sækja þangað villinaut, sem alt ætlaði að drepa á eynni, og færa sér það lifandi. Herakles hélt nú til strandar og hitti svo vel á, að þar lá þá skip seglbúið til Krítar. Hann gekk þar á skip og kom til eyjarinnar eftir nokkurra daga ferð. Þegar sem þeir voru landfastir, gekk Herakles upp til Mínosar konungs og bað hann um, að mega taka bolann með sér, og stóð ekki á því leyfi hjá konungi.

Nú gekk Herakles á land upp, og leið ekki á löngu áður en hann sá til ferða nautsins, og þegar sem það kom auga á hann, geystist það öskrandi á móti honum til þess að reka hann í gegn með hornunum. Herakles beið kyrr til þess er griðungurinn átti skamt til hans og í sama bili sem boli lét hausinn síga í æði sínu, til þess að stanga hann, greip Herakles hægri hendi í annað hornið, en hinni í granir bola. Nautið spyrnti upp jörðinni og hamaðist af öllum kröftum, en Herakles varð sterkari og dró nautið með þessum tökum alla leið til strandar, þar sem skipið beið hans. En á öllum kröftum sínum varð hann að taka til þess að koma bola út á skip og þar batt hann pilt með sterkum reipum og hélt nú ánægður með hann heim til Grikklands.

Áttunda þraut: Hryssur Díómedesar.

Nú krafðist Evrýsþevs konungur þess af Heraklesi, að hann sækti og færði honum hryssur Díómedesar konungs, sem voru mannætur. Díómedes var konungur í Þrakíu. Það land náði frá Dóná að Marmarahafi, þar sem nú eru Balkanríkin nyrðri. Díómedes var bæði rángjarn og grimmur og lét hryssur sínar drepa ókunna menn, sem þangað komu. Því að jafnskjótt sem þeir stigu fæti sínum í ríki hans, lét hann taka þá og varpa þeim fyrir hryssurnar, en þær rifu þá í sundur og átu, eins og þeir hefðu verið töðufang. Herakles krafðist nú þess, að Díómedes léti hryssurnar af hendi við hann, en konungur varð heiftarreiður og sagði, að hann skyldi láta

kasta Heraklesi fyrir þær, svo að þær ætu hann. En þá greip Herakles konunginn í sömu svipan, hóf hann hátt yfir höfuð sér og þeytti honum fyrir hryssurnar, en þær tættu hann þegar í sundur og átu hann upp til agna. Svo náði Herakles smám saman öllum hryssunum, einni eftir aðra, hnýtti hverri aftan í aðra og teymdi til skips, sem beið þeirra, og sigldi með alt saman til Grikklands.

Þegar Herakles kom til borgar Evrýsþevs með allar mannæturnar á eftir sér, skipaði konungur honum að taka sem fljótast út úr þeim beislin og sleppa þeim í skóginn, og það gerði Herakles. En ekki leið á löngu áður en villidýr skógarins höfðu drepið allan mannætuhópinn og étið hann upp að ögnum.

Níunda þraut: Belti skjaldmeyjadrotningarinnar.

Land það sem Armenía heitir, bygði á þeim tímum herþjóð ein mikil, og réðu þar fyrir kvennmenn einir. Þær konur kölluðust skjaldmeyjar. Þær höfðu ekki mikið dálæti á mönnum sínum og dvöldu aðeins hjá þeim, þegar þær höfðu ekkert annað að gera. Ef þær eignuðust börn, þá önnuðust þær um stúlkurnar og æfðu þær við vopnaburð og alla þá leika, sem gerðu þær sterkar og harðgerðar. Piltana hirtu þær aftur á móti lítið um og fleygðu þeim annaðhvort í menn sína eða báru þá út undir eins og þeir voru fæddir. Drotning skjaldmeyja hét í þann tið Hippólýte; hún átti ágætt belti úr gulli og sett gimsteinum, og hafði fengið það af föður sínum, en það var Mars herguð. Evrýsþevs konungur hafði frétt af belti þessu og langaði mjög til að eignast það, til að gefa Admene dóttur sinni, sem var hofgyðja í musterinu mikla í Argos, sem helgað var Heru, æðstu gyðju Grikkja. Svona kom það til, að Evrýsþevs sendi Herakles austur til Litluasíu að sækja beltið.

Þetta var hin mesta raun, því konur þessar voru afarhraustar og stórum verra að fást við þær en karlmenn eða villidýr. Nú á dögum eru konur einkum frægar fyrir siðferðisþrek sitt, en séu ung og varnarlaus börn þeirra stödd í háska, þá berjast þær með engu minna afli og hugrekki en karlmenn. Á hinum fornu hernaðaröldum voru skjaldmeyjar þessar bæði þolnari í bardögum og djarfari en hinir hraustustu karlmenn. Herakles vildi því ekki fara einsamall í þessa för, heldur fékk hann nú með sér marga af hinum mestu köppum Grikklands. Hippólýte drotningu var vel kunnugt um, að Herakles kom í þeim erindum að ná belti hennar og að þetta var ein af hinum tólf þrautum, sem véfréttin í Delfum hafði boðið honum að vinna fyrir Evrýsþevs konung, til þess að afplána þann glæp, sem

Herakles vann í drápi konu sinnar og barna. Drotningin kendi í brjósti um hann og ætlaði að fá honum beltið góðmótlega. En þetta líkaði illa hinum skjaldmeyjunum og sögðu þær, að ef hann vildi ná beltinu, yrði hann að ná því með karlmensku. Þau lögðu því til bardaga, drotning og Herakles, og leit þar lengi svo út, sem skjaldmeyjarnar ætluðu að hafa betur, en að lokum tókst þó Heraklesi og Grikkjum hans að reka þær á flótta. Hann gat tekið Hippólýte drotningu höndum, en lét hana lausa, þegar sem hún hafði fengið honum beltið, og hélt hann hróðugur með það heim til Tirýns.

Tíunda þraut: Nautahjarðir Gerýónesar.

Í tíundu sendiferð sinni varð Herakles fyrst að fara mjög langa sjóferð suður yfir Miðjarðarhaf, og síðan vestur allar Afríkustrendur alt til hafs. Á suðvesturjaðri Spánar, þar sem Kadisborg stendur nú, bjó þá voldugur risi, sem Gerýónes hét, þríhöfðaður, og með sex handleggi og sex fætur; hann var sem þrír menn samanvaxnir um bolinn. Í þann tíð var engin borg á þeim stað, en þar var ágætis haglendi og þar beitti Gerýónes nautahjörðum sínum. Hundur hans, sem hann lét gæta hjarðanna, hét Orþos; var hann tvíhöfðaður og svo sterkur, að jafnt villidýr sem menn hræddust hann.

Naut Gerýónesar voru öll ákaflega fögur og öll lifrauð að lit, og þeím átti nú Herakles að ná og færa heim til Tírýns. Hann lagði nú af stað með boga sinn og örvar og kylfuna um öxl og sigldi fyrst yfir til Afríkustranda, en hélt þaðan hina löngu leið vestur á bóginn. Varð hann þá að ganga marga sólarhringa um brennheita eyðisanda Lýbíu. Það er austurhluti Sahara sandauðnar. Og hitinn óx þar meir og meir með hverjum degi til þess er þurkurinn og sólarbruninn urðu óþolandi. Þá varð Herakles þess vísari, að Helíos ók alt of nærri jörðinni, svo að hún sviðnaði af þeim ofsahita, því Helíos var sólguð og ók á hverjum morgni vagni sínum með fjórum hestum fyrir úr höll sinni á austurvegum vestur yfir himinhvolfið. Herakles kallaði þá til Helíosar, að hann skyldi aka fjær, en Helíos hirti ekki um það og ók jafnnærri og áður. Reiddist þá Herakles og lagði ör á streng og miðaði á Helíos. En hefði Herakles skotið þá og hæft, þá væri jörðin nú sólarlaus, því að Helíos er sjálf sólin. En það bjargaði, að Helíos bað Herakles afsökunar og réð honum til að stefna á eftir sér og mundi hann þá brátt ná þangað, sem ferð hans var heitið.

Eftir nokkra hríð sá Herakles vagn Helíosar hverfa niður að baki tveimur klettafellum, sem greindu Miðjarðarhaf frá útsænum. En nú var hann hræddur um, að hann mundi missa sjónar á Helíosi, og sló hann því með kylfu sinni af heljarafli á bergás þann, sem var milli fellanna, og gekk kylfan svo djúpt niður, að þar varð sund milli hafanna. Því heita þessi fell nú Heraklesstöplar, og er sá, sem Spánar megin stendur, nefndur Gíbraltar, en Senta sá, sem Afríku megin er. En állinn, sem varð milli hafanna, er nefndur Njörvasund eða Gíbraltarsund.

En nú varð Herakles í vandræðum með að komast yfir á Spán og stóð þar ráðalaus við þetta sund, sem hann hafði gert þar sjálfur. Nú streymdi hafið þar inn ólgandi. En þegar hann leit vestur á öldurót úthafsins gegnum skarð það, sem hann bjó í ásinn milli fellanna, kom hann aftur auga á sólarvagninn og er þá sagt, að Helíos kallaði til Heraklesar og byði honum að aka honum yfir sundið í vagni sínum, og tók Herakles því þakksamlega. Lét

þá Helíos vagn sinn síga niður að sjávarfleti, svo að sjórinn hitnaði mjög, en Herakles sté upp í vagninn og rann í honum flughart yfir sundið og sté á land á Spáni.

Morguninn eftir bjóst Herakles snemma af stað að leita hjarða Gerýónesar og fann þær á beit í grænu haglendi við hafið, og í sama bili sér hann, hvar þeir koma allir: Gerýónes sjálfur, nautahirðir hans og hundurinn tvíhöfðaði, allir grenjandi eins og villidýr. Hundurinn varð fljótastur og gaf Herakles honum það högg með kylfunni, að rakkinn þurfti ekki fleiri, og alveg eins fór fyrir nautahirðinum, að hann lá þar steindauður eftir fyrsta höggið. Hirðirinn hafði haft þann sið, að drepa menn og gefa nautunum þá í ábæti. Nú var ekki eftir nema Gerýónes. Herakles sagði honum, að hann væri sendur eftir nautum hans, og bað Gerýónes að fá sér þau. En við þetta varð Gerýónes æfur af heift og réðst á Herakles; hann neyddist þá til að taka á móti, og varð sá endir á, að Gerýónes lá þar dauður eftir.

Þegar Herakles hafði náð nautunum réð hann af að fara landveg með þau til Grikklands, því ætti hann að snúa aftur sömu leið sem hann var kominn, sá hann engin úrræði til að koma nautunum suður yfir sundið. Hann óttaðist og, að nautin mundu deyja úr þorsta á sandauðnum Afríku, því verið gæti, að Helíos væri nú aftur farinn að aka of nærri jörðinni, svo að hún gæti nú verið orðin þar aftur skræld og brunnin af hitasterkjunni. Hann tók því það ráð, sem fyrr er sagt, að halda norður Spán og yfir Pýreneafjöll, inn á Frakkland og þaðan yfir Mundíufjöll og svo um Ítalíu og mundi þar verða auðvelt, að fá skipakost til flutnings á sér og nautunum yfir til Tírýns.

Hann hélt nú norður á leið, og komst heilu og höldnu norður um Pýreneafjöll og inn á Frakkland; en þá var líka úti friðurínn, því að landsbúar þar vildu ólmir ná í naut hans. Þeir réðust á hann hundruðum saman, en hann tók boga sinn og skaut til bana mesta fjölda af þeim. En þeír sem af komust tóku þá grjót og köstuðu á hann, og gengu að svo hart, að Herakles var þá nærri þrotinn, en þá lét guðinn Seifur alt í einu rigna niður stórbjörgum á vígvöllinn, en Herakles þreif björgin og slöngvaði þeim á óvini sina. Þar féllu þeir þá flestir, en hinir lögðu á flótta. Björgin voru stór eins og hús og sjást þar á Suður-Frakklandí enn í dag.

Nú lagði Herakles á Mundíufjöll, og komst suður á Mið-Ítalíu svo að lítið bar til tíðinda, og alt þangað sem Rómaborg stendur nú á vorum dögum. En svo snemma á öldum gerðist þetta, að löngu var það fyrr en menn hugsuðu til að reisa Róm. En Tíberfljót rann þar þá eins og nú og þar voru og hinar sjö hæðir, sem Róm var reist á síðar meir. Herakles rak þar naut sín um Kampaníuvelli, eða Rómsléttu, sem er flatlendið þar umhverfis hæðirnar. Þar á einum stað klofnar fljótið í tvo ála, og verður þar ey á milli þeirra, löng og mjó. Þann stað valdi Herakles til yfirferðar og gekk vel, og kom hann upp úr fljótinu hinumegin undir Aventínshæð. Þar í hæðinni var hellir, og bjó í honum jötunn, sem Kókos hét, grimmur og illgjarn, og er sá hellir þar enn í dag. Kókos þessi var son Vúlkans, sem gaf Heraklesi skellihlemmana, en ekki var Kókos vinveittur Heraklesi, og engum manni vildi hann vel. Hann var aftaka-rammur að afli og afskaplegur ásýndum. Hann var allur loðinn frá hvirfli til ilja, og hárin gátu risið á honum eins og á villidýri og staðið beint upp í loftið. En allra voðalegastur var hann þó við það, að hann hvæsti eldi út um munn og nasir. Allir hræddust hann, sem þar bygðu nærlendis, bæði hirðar og aðrir menn.

Það var komið að sólsetri, þegar Herakles kom með nautahjörð sína yfir Tíberfljótið, og var þá alt mjög þreytt, bæði hann og nautin. Þau lögðust þá öll til hvíldar á enginu þar á bakkanum milli fljótsins og Aventínshæðar. Meðan þau sváfu gægðist Kókos út úr helli sínum þar í hæðinni og sá þá þessa fögru nautahjörð og langaði heldur en ekki í bita úr þessum blessuðum hóp. Hann laumaðist þá út og valdi sér ýms af fallegustu nautunum og tók þau með sér í helli sinn. En jarðvegur var mjög votlendur á þeim stað, og hann óttaðist þess vegna, að Herakles mundi sjá hvert sporin lægi, og komast svo að stuldinum. Hann tók því í hala nautanna og dró þau öfug til hellis síns.

Þegar Herakles vaknaði við sólarupprás næsta morgun, saknaði hann undir eins nautanna og fór að leita þeirra, því hann hélt, að þau mundu vera á næstu grösum. Honum þótti þá ekki lítið kynlegt, að sjá öll þessi mörgu spor, sem lágu að næturstað þeirra, en ekki eitt spor skyldi liggja í burtu. Hann botnaði ekki í þessu og gekk hvað eftir annað kringum hæðina til þess að skygnast eftir dýrunum, en sá ekkert. Hann gafst þá upp við leitina og hélt að dýrin væru sér með öllu töpuð, og ætlaði að halda áfram ferðinni með það sem eftir var. En þegar hann rak nautin fyrir neðan hellismunna Kókosar fór eitt nautið að baula, og í sama bili heyrði hann eins og dauft bergmál innan úr hæðinni.

Honum flaug þegar í hug, að þetta óglögga baul mundi vera frá nautum hans, þeim sem horfið höfðu, og réðst þegar upp eftir urðinni að hellinum. En hellirinn var rækilega byrgður, því Kókos hafði velt í dyrnar heljar bjargi og sat þar nú sjálfur inni fyrir og kýmdi að Heraklesi, þar sem hann stóð gjörsamlega ráðþrota, og nísti tönnum af heift. Hann gerði þrjár atrennur af öllu afli til að bifa bjarginu, en það var alt til einskis og hvað eftir annað varð hann að setjast þar niður og kasta mæðinni áður en hann gerði næsta áhlaup. En þegar hann leit upp þriðja sinn til hellisins, þá sá hann á berginu yfir hellismunnanum, og lítið eitt til hliðar, standa bjargdrang, hrufóttann og stöllóttan. Drangurinn var jarðfastur, og stóð ekki beint upp, en hallaðist lítið eitt undan brekkunni. Herakles gekk að dranginum og skoðaði hann, og komst að þeirri niðurstöðu, að ef hann stæði undan hallanum, gæti hann náð góðu taki á bjarginu. Hann hagræddi sér nú sem best við dranginn, tók á honum af öllu afli og gat svift honum upp úr jörðinni, en jarðvegurinn rifnaði alt um kring, og hrundi þar niður stór skriða af mold og möl með miklum skruðningi.

Nú varð Herakles enn að taka sér litla hvíld, en svo reis hann upp, þreif um dranginn eins og í tryllingi og steypti honum niður eftir bjarginu og urðu af því dunur miklar og dynkir. En þar sem drangurinn fór, varð gilglufa eftir í fjallinu, og svo heppilega hafði þar tekist til, að drangurinn hafði tekið með sér nokkurn hluta af loftínu yfir helli Kókosar, svo að þar var nú bjart orðið, og komnar á rúmgóðar dyr. Kókos var fanginn eins og fugl í búri og skreiddist þar inn í skot og æpti þaðan og grenjaði, en eldurinn gaus út úr nösum hans og munni og ætlaði hann að brenna Herakles þar upp til ösku. En þegar Kókos sá, að það lánaðist ekki, hætti hann að fnæsa eldinum, en gaus nú í staðinn úr sér voðalegum reykjarmekki, svo að Herakles skyldi ekki sjá hann, en í sama bili hljóp Herakles á dólginn og greip með báðum höndum fyrir kverkar honum.

Þeir bárust þar nú fram og aftur um hellinn í þessari hrylliglímu, þangað til máttinn fór loks að draga úr óvættinni, armatökin linuðust og augun ætluðu nærri því út úr augnatóftunum á risanum, og því næst datt hann þungt til jarðar og var þá dauður. Herakles hafði kyrkt hann.

Þá velti Herakles bjarginu út úr hellisdyrunum og gat nú rekið þar út naut sín, og loks dró hann þar út hræ Kókosar. En allir hirðarnir þar úr nágrenninu komu til og störðu þar lengi á ófreskjuna dauða, og maður einn þar úr grendinni reisti blótstalla þar í skóginum til minningar um þetta afreksverk Heraklesar, og mælti svo fyrir, að þar skyldi á hverju ári halda hátíð á dauðadag jötunsins.

Herakles hélt nú áfram ferðinni með fénað sinn, steig á skip og náði landi farsællega á Korinþueiði. En þar ætlaði þá annar voðajötuninn að banna honum leið. Risi þessi tók upp rokna bjarg og þeytti á Herakles. Svo mikið og þungt var bjargið, að hefði það verið lagt á vagn, þá hefðu tuttugu og fjögur villinaut ekki getað hrært þann vagn úr stað.

En bjargið hitti ekki Herakles, því þegar hann sá, að það stefndi á höfuð hans, sló hann á móti því með kylfu sinni svo rækilega, að bjargið flaug aftur langar leiðir, eins og leikknöttur. Herakles feldi og þennan jötun og hélt svo áfram ferðinni og kom loks heim næsta dag til Tírýns, heill og hraustur með nautaflokk sinn.

Ellefta þraut: Gullepli Vesturdísa.

Nú átti Herakles eftir að vinna einar tvær þrautir fyrir Evrýsþevs áður en hann yrði laus, og næsta þraut hans, hin ellefta, var sú, að hann skyldi fara til aldingarðs Vesturdísa og ná nokkrum af gulleplum þeirra. Epli þessi uxu á trjám, sem Hera hafði gefið Seifi á brúðkaupsdegi þeirra, en Vesturdísir voru þrjár systur, aðrir segja fimm eða sjö, sem tekið höfðu að sér að gæta eplanna svo að þeim yrði ekki stolið. Þær höfðu og ekki sett mann eða hund á vörð í garðshliðið, heldur var þar afskræmilegur dreki með hundrað höfðum, sem aldrei þurfti að sofa.

Herakles hélt nú af stað, til að reka erindi sitt, en hann vissi ekki, hvar aldingarður Vesturdísa var, og tafði mjög tímann fyrir sér með því að spyrja hvern mann, sem hann fann, hvar hann ætti að leita að þessum garði. Þegar hann hafði nú haldið lengi spurnum fyrir um garðinn og einskis orðið vísari, hélt hann síðast til Afríku og reikaði þar dægrum saman um sandauðnirnar, og rakst hann þá að síðustu á þann stað, þar sem Atlas stóð með himininn á herðunum, til þess að halda honum upp frá jörðinni.

»Getur þú sagt mér, hvert ég á að halda, til þess að finna garð Vesturdísa?» spurði Herakles. »Já,« svaraði Atlas, »það get ég að vísu, því garðurinn má heita skamt héðan, en þann garð ver dreki með hundrað höfuð og hann sefur aldrei«. »Þetta veit ég alt saman«, segir Herakles, »en eplin verð ég að fá, þótt ég yrði að vinna það til, að drepa drekann«. »Ef þú vilt«, sagði Atlas, »get ég skroppið fyrir þig til Vesturdísa og tjáð þeim af ferðum þínum og gæti svo ráðist, að þær gæfu þér nokkur epli af fúsum vilja. En þá verður þú að standa hérna á meðan og halda uppi himninum í staðinn minn, svo hann detti ekki niður«. Herakles þakkaði honum orð sín og gekk að skildaganum; færði þá Atlas himininn yfir á herðar Heraklesi og gekk svo á leið.

Atlas kom aftur að stuttum tíma liðnum og hafði með sér þrjú af gulleplunum og sagði, að Vesturdísir vildu fúslega hjálpa Heraklesi úr vandræðum hans og ætluðu því að ljá honum þessi epli, en þegar sem hann væri búinn að sýna Evrýsþevi konungi þau, yrði hann að skila þeim aftur. Atlas hafði nú verið farinn að þreytast dálítið í herðunum á því, að standa þarna undir himninum, og fanst það mundu vera fyrirhafnarminna, að láta Herakles standa undir himninum áfram, úr því hann gat loftað honum, og fara sjálfur á burtu. Hann gerði sig því líklegan til að halda á burtu með eplin, en þá hrópaði Herakles til hans: »Ef það er fastráðin fyrirætlun þín, að fara á burtu og láta mig standa hér eftir, þá hika ég ekki við að hlaupa undan, og láta himininn skella niður eins og verkast vill, og þá verður þú drepinn«. Atlas varð því að fara á sinn stað og taka við himninum, en Herakles tók eplin og sneri aftur heim til Tírýns.

Nokkru eftir að Herakles fór gekk Persevs kappi með haus Medúsu fram hjá Atlasi og varð Atlas við það að steini og stendur þar enn í dag eins og stórt hamrafell upp úr sandauðninni og ber skýin á öxlunum.

Evrýsþevs konungur var bæði ragur og hviklyndur og þorði ekki að eiga eplin, sem Herakles færði honum, heldur krafðist hann þess nú af Heraklesi, að hann sendi þau aftur Vesturdísum, og það gerði Herakles.

Tólfta þraut: Kerberos sóttur til undirheima.

Nú er þá komið að síðasta þrekvirkinu, sem sagt er frá í hinni undraverðu kynjasögu Heraklesar. En þessari þraut var svo háttað, að hann skyldi fara niður til Hadesar eða Undirheima, þar sem Plútó konungur réð ríkjum, og sækja þangað hund, sem Kerberos hét; hann var þríhöfðaður og gætti þar hliðanna að ríki Plútós. Grikkir hinir fornu trúðu því, að sálir dauðra manna færu til Undirheima, þegar þær skildu við líkamann, og yrðu þar að þola dóm þriggja strangra dómenda, sem dæmdu sálirnar eftir því góða og illa, er þær höfðu aðhafst.

Engin sál kom nokkuru sinni aftur til líkama síns á jörðinni, sú sem farin var til Undirheima, því Stýxfljót rann þar kringum alt Undirheimaríki og á því fljóti var engin brú. Þær sálir, sem niður fóru til Hadesar, flutti hinn gamli ferjumaður Karon yfir Stýx á bát sínum, og Kerberos leyfði þeim öllum að fara inn um hliðið, en út þaðan hleypti hann aldrei neinni sál. Nú var sál Heraklesar enn þá í líkama hans, en þó réðst hann niður til Undirheima og lánaðist að komast upp aftur lifandi. Fyrst þverneitaði Karon að taka við honum í bátinn, af því að Herakles væri bæði sál og líkami, og það gæti báturinn ekki borið. Að síðustu lét hann þó undan, og flutti Herakles yfir.

Þegar Herakles kom að hliðum Hadesar, fór Kerberos að urra og gelta í ósköpum, því hann hafði aldrei séð það áður, að sálin kæmi svona með líkama sinn með sér, en því næst fór hann að spangóla, stakk rófunni milli fóta sér og skreið undir stól Plútós konungs.

Herakles bar nú upp fyrir Plútó erindi sitt, og svaraði Plútó því, að hann mætti svo sem gjarnan fá Kerberos upp með sér, ef hann gæti handsamað hann, en hann yrði að skila sér rakkanum aftur.

Nú var ekki nóg með það, að Kerberos hefði þrjú höfuð, en hann var líka stór eins og naut og hafði fax eins og ljón, og hvert hár í því faxi var dálítill eiturormur, og afar-stór höggormur aftur úr honum í staðinn fyrir rófu. Herakles hafði yfir sér feld úr ljónshúð, og þessum feldi hélt hann nú fyrir sér og hafði fyrir skjöld og tók því næst báðum höndum um háls Kerberosi og dró hann fram undan stólnum. Hundurinn streittist á móti urrandi og klórandi, og höggormurinn, sem var í rófu stað, slöngvaði sér í Herakles og vildi bíta hann. Þó gat Herakles draslað hundinum á veg og komið honum yfir Stýx og að síðustu upp í dagsljósið eftir öllum hinum dimmu göngum, sem liggja frá jörðinni niður til Undirheima. En Kerberos ætlaði alveg að sleppa sér þegar hann sá dagsbirtuna. Hann fór þá að froðufella, og hvar sem froða hans lak á jörðina, spratt upp eiturjurt. Loks gat þó Herakles dregið hundinn alla leið til Tírýns. En þegar Evrýsþevs sá hundinn, varð hann svo skelkaður, að hann hljóp sem fljótast í burtu og faldi sig. En Herakles fór aftur niður með hundinn alla leið til Stýx og bað Karon að ferja hann yfir og skila honum aftur að hliðinu.

Dauði Heraklesar.

Nú var Herakles búinn að vera í tólf ár í vistinni hjá Evrýsþevi, og hafði unnið hinar tólf þrautir sínar. Nú var af honum létt þungu fargi, og hann var frjáls.

En nú tók hann sér margra daga ferð á hendur, og vildi komast upp á tind fjalls þess, sem Ólympos heitir. Þar uppi átti Seifur heima, ættfaðir Grikkja og konungur og faðir goða þeirra. »Þú hefur unnið trúlega«, sagði Seifur, »þú hefur þjáðst fyrir afbrot þín, og bætt fyrir þau með langri vinnu og strangri. Þetta er hið mesta ágæti, og þú skalt vita, að héðan af skalt þú vinna þau verk, sem færa þér sjálfum hugarrósemi. Þú skalt ekki neyta framar ægikrafta þinna til þess að fást við vilt dýr hér á jörðinni, jötna og óvættir. Hreysti þín og hugrekki hafa nú verið reynd í viðureign þinni við þau, og þú hefur ekki brugðist. En nú skalt þú fá að æfa siðferðisþrek þitt; þú skalt læra að neyta krafta þinna til þess, að refsa vondum mönnum, og vernda þá, sem minni máttar eru, læra að vægja fyrir öðrum og vera þó sterkastur; reiðast, og hafa þó hemil á skapi þínu; verða undir, og bera þó ósigurinn með þolinmæði. Snúðu aftur til jarðarinnar og taktu til starfa, þyngri og erfiðari starfa, en nokkur voru af þeim, sem þú hefir unnið hingað til. En langt um göfugri eru þau störf«.

Nú sté Herakles niður aftur til jarðarinnar, og þar reyndi hann til að jafna rangindi, sem framin voru, hjálpa lítilmagnanum og létta sorgir manna. Stundum lánaðist viðleitni hans, en oft mishepnaðist hún líka. Loks varð hann ástfanginn í konungsdóttur einni, sem Deianeira hét, og gekk að eiga hana.

Einhverju sinni komu þau hjónin, á ferðum sínum að á nokkurri, sem engin brú var á og engin ferja, en þar var ungur kentár, sem bar menn yfir ána á bakinu; hann hét Nessos. Herakles setti konu sína á bak kentárnum. En þegar þau voru komin út í miðja ána, fór kentárinn alt í einu að valhoppa, og ætlaði að þjóta burt með Deianeiru og ræna henni. Hún hrópaði þá á Herakles að flýta sér að hjálpa henni. Hann skaut þá ör að kentárnum. Örin hitti í hjarta og drap kentárinn.

En áður en Nessos dó, fékk hann Deianeiru skyrtu sína blóðstokkna, lét sem hann iðraði mjög þess, sem hann hafði gert, og sagði: »Geymdu vel skyrtuna, og beri svo til, að Herakles ætli að skilja við þig, þá þarft þú ekki annað, en senda honum skyrtuna og láta hann fara í hana. Þá snýr hann þegar aftur til þín«. Þessu trúði konan og varðveitti skyrtuna.

Herakles lifði nú hraustur og ánægður í mörg ár með konu sinni og börnum, þar til er hann lenti í ófriði við einn af nábýliskonungum sínum. Hann feldi þann konung og tók höndum ættfólk hans. Meðal fanganna var ein dóttir konungsins, sem Herakles varð svo ástfanginn af, að hann gleymdi eiginmannsskyldum sínum og sóma, og fór frá Deianeiru upp í fjöll með sína nýju ástmey. Þar í fjöllunum reisti hann altari, til þess að færa Seifi brennifórn, en fanst hann þá engin klæði hafa nógu góð, svo að þau sæmdu þessari göfugu athöfn. Hann gerði því Deianeiru þau boð, að senda sér góð klæði. Nú mintist Deianeira þess, sem Nessos kentár hafði sagt um skyrtu sína, og nú sendi hún Heraklesi hana með öðrum fötum hans í þeirri vissu von, að þegar hann væri kominn í skyrtuna, mundi hann minnast skyldu sinnar og hverfa aftur heim til hennar.

Herakles grunaði ekkert þessa óhappa skyrtu og fór í hana, en hún var reyndar gagndrepa af eitri, því í hana hafði runnið blóðið úr kentárnum, sem eitrað var af ör Heraklesar. En þegar hann var kominn í skyrtuna, gat hann ekki komist úr henni aftur, og eitrið læsti sig inn í hold hans alt að beini, og jók honum svo miklar kvalir, að hann gat ekki annað en veinað af þrautunum; engin ráð dugðu, og hann fann á sér, að dauðinn var að koma.

Herakles hlóð nú stóran bálköst þar á fjallinu, og breiddi ofan á hann ljónshúð sína, og lagði þar kylfuna ofan á, og steig því næst sjálfur upp á köstinn, og bað þá, sem fram hjá gengu, að slá eld í hann. Það var gert og kösturinn varð brátt í einu báli og síðan huldist alt reykjarmekki, og þegar mökkurinn leið burt, var ekki annað eftir af Heraklesi en öskuhnefi.

Svona lét Herakles líf sitt. Djarfur var hann og hraustur í hverri raun, en féll að lokum fyrir enn þá skæðari óvini, sem kom innan að frá honum sjálfum, úr hans eigin brjósti.

Table of Contents

TÓLF ÞRAUTIR HERAKLESAR

Æska Heraklesar.

Fyrsta þraut: Nemeuljónið.

Önnur þraut: Ormskrímslið í Lernuvatni.

Þriðja þraut: Keryníu hjörturinn.

Fjórða þraut: Villigölturinn ógurlegi.

Fimta þraut: Fjósmokstur hjá Ágíasi konungi.

Sjötta þraut: Sýmfalsfuglar.

Sjöunda þraut: Kríteyjarnautið.

Áttunda þraut: Hryssur Díómedesar.

Níunda þraut: Belti skjaldmeyjadrotningarinnar.

Tíunda þraut: Nautahjarðir Gerýónesar.

Ellefta þraut: Gullepli Vesturdísa.

Tólfta þraut: Kerberos sóttur til undirheima.

Dauði Heraklesar.