Sögur herlæknisins 3:

ELDUR OG VATN

ZACHARIAS TOPELIUS

Sögur herlæknisins 3: Eldur og vatn eftir Zacharius Topelius. Matthías Jochumsson þýddi.

978-9935-445-14-8

Rafbókavefurinn 2014

Þetta er þriðja sagan úr fyrsta bindinu af Sögur herlæknisins.

Í nokkrum tilfellum hafa þýðingar verið settar inn hornklofa í meginmál í stað neðanmálsgreina til þess að auðvelda lesturinn.

Lesið yfir af sjálfboðaliðum í dreifðum prófarkalestri hjá Rafbókavefnum.

Vertu með á: http://profork.rafbokavefur.is

Kápan er byggð á eldri kápu af Sögum herlæknisins og er mögulega hönnuð af Carl Larsson sem líklega gerði myndirnar sem fylgja sögunum.

Um útgáfuna sem þessi er byggð á.

ZACHARIAS TOPELIUS

SÖGUR HERLÆKNISINS

GÚSTAF ADÓLF OG ÞRJÁTÍUÁRA-STRÍÐIÐ

FRÁ DÖGUM ÞEIRRA KARLS X.

GÚSTAFS OG KARLS XI.

MATTHÍAS JOCHUMSSON ÞÝDDI

ÚTGEFANDI: ÍSAFOLDARPRENTSMIÐJA H.F.

REYKJAVÍK 1955

ÖNNUR ÚTGÁFA

MEÐ MYNDUM

SNORRI HJARTARSON

BJÓ TIL PRENTUNAR

Þriðja saga herlæknisins: ELDUR OG VATN

Þegar læknirinn næsta sinn sá til samans komna sína sólgnu áheyrendur, unga og eldri, voru sex vikur liðnar síðan síðast. Viðburður nokkur hafði milli borið og gengið Bekk gamla nærri. Hver er við sína heimsku bundinn í heimi þessum, og ekki sízt aldraðir einlífissveinar. Bekk hafði nú hugfest þann ásetning að eiga gott í elli sinni; hann átti uppi á kvistlofti sínu allmikinn poka með dúni í og við þann dún var hann vanur að bæta vor og haust dúni af fuglum þeim, er hann skaut. En það sagði hann engum manni, til hvers hann ætlaði dúninn; einhvern tíma svaraði hann því til þá er hann var spurður að því: „Ég ætla að fara líkt að og hann Possen gerði við Víborg; þegar Finnland er í voða, fer ég upp í háan turn og hristi fiðrið mitt út í loftið, svo úr því verði eins margir liðsmenn eins og dúnfjaðrirnar í pokanum“.

„Skrattinn hafi mig ef þú talar ekki eins og aulabárður, bróðir“, sagði þá Svanhólm, kapteinn og póstmeistari. „Það þarf meiri merg til að mynda úr hermenn handa okkur nú á dögum. Fjandinn hafi ef ég held ekki að þú haldir að við hermenn séum hænuungar“.

„Já“, sagði læknirinn, þegar kapteinninn vildi halda áfram, „ég skil hvað þú ætlaðir að segja: öldungis eins og hann Fieandt við Karstúlu“.

Hvað um það fór læknirinn samt einn góðan veðurdag af stað í aprílmánuði út í eyjar til að skjóta fugla og hafði úttroðnar endur til að ginna með. Honum fylgdi gamall einsýnn korpóráll[1], sem hét Ritsi, þ.e. Fritz; hafði hann á æskuárum farið yfir endilangt Þýzkaland með poka sinn á baki eins og aðrir iðnaðarmenn gera, og ekkert flutt heim með sér nema sitt þýzka nafn. Ísinn lá þá enn víða á sundunum, en vakir á milli. Þeir félagar höfðust svo við nærri ísskörinni og skutu við og við, en lítil var veiðin, enda voru báðir illa sýndir. Þá bar svo við eina morgunstund, að Bekk þóttist sjá endur tvær við ísskör langt um utar og varð hann að fara þangað alllangan krók. Þegar þangað kom, sá hann, að endurnar sátu kyrrar; hann læddist þá svo nálægt sem hann þorði, miðaði og skaut, bærðust endurnar að eins, en sátu þó kyrrar sem áður. „Seigar eru þessar“, hugsaði Bekk, laut niður, hlóð og skaut á þrjátíu skrefa færi. Það fór allt að einu. Þetta þótti Bekk ekki einleikið, gengur því nær og sér, að hann hefir verið að skjóta á úttroðnu endurnar sínar, sem vindurinn hafði óvart rekið frá innri ísskörinni og út fyrir spöngina.

Nú ætlaði heiðurskempan að hverfa heim með fang sitt, en þar var nú þrepskjöldur í vegi. Vindurinn hafði sprengt þann ís, sem hann stóð á, frá hinum, sem Ritsi var á, og rak nú hans jaka undan og út á auðan sjó. Hinir gömlu félagar litu raunalega hver til annars, þar sem hver stóð á sínum jaka og varla 10 faðmar í milli, en þó gat korpórállinn með engu móti borgið herra sínum og vini því enginn bátur var nærri. Bekk rak hægt og hógværlega undan til hafs. „Hyvästi nyt, kumpani!“ hrópaði læknirinn svo korpórállinn heyrði síðast. „Heilsaðu Svenóníusi og Svanhólm og segðu, að erfðaskráin mín sé hægra megin í handraðanum á dragkistunni minni; hún er læst. Segðu þeim að hringja alminlega í minningu mína á sunnudaginn. Hvað útför mína snertir þurfið þið ekki að ómaka ykkur, hana annast ég sjálfur“.

„Jumala sinnakkoon!“ æpti korpórállinn, fór með fóðrið á treyjulafinu upp að öðru auganu og gekk síðan ofur rólega leiðar sinnar upp til strandarinnar, rétt eins og ekkert hefði í skorizt.

En það má óhætt segja til sæmdar þeim góða bæ, að öðrum vinum læknisins varð meira um þessi tíðindi en korpórálnum. Póstmeistarinn blótaði sér sjálfum í sand og ösku, skólakennarinn lagði af stað með allan sinn drengjahóp og amma gamla sendi út tvo duglega hafnsögumenn á bátum, til að leita hins glataða læknis milli jakanna. Hálfur bærinn varð allur í uppnámi, með hlaupum og köllum, og þeir, sem létu verst, gerðu minnst. Tveir dagar liðu nú svo ekkert fréttist; þriðja daginn komu hafnsögumennirnir heim aftur svo búnir sem þeir fóru. Þá hættu menn leitinni og létu lækninn eiga sig. En bærinn syrgði hann hreinskilnislega, sem von var; hinn gamli heiðurskarl fylgdi orðið bænum eins og innstæða, frændi hvers manns og fulltrúi; hann var sem ármaður hins litla bæjar svo ekki var hægt að sjá hvernig hagur almennings átti að standast úr því hann var fallinn frá. En hvað átti úr að ráða? Þriðja sunnudaginn eftir óhappadag þennan hafði enn ekki frétzt hið minnsta um herlækninn, enda var þá hafin hringing og hún heiðarleg fyrir hans fáráðu sál. Svenóníus samdi réttsnotra grafskrift setta og smelta latneskum og hebreskum mærðarglósum, og var hún síðan lesin í kirkjunni, og bæjarins hávísu höfðingjar ákváðu dag í næstu viku, þegar uppritun eigna hins látna skyldi fram fara. Ég vona nú samt, að lesendur mínir, hvorki konur né karlar, sem tekið hafa eftir fyrirsögn þessa þáttar, verði hræddir. Satt að segja væri það vandræði, ef læknirinn skyldi falla frá einmitt nú, þegar Regína situr í Krosshólmi undir geymslu hinnar ströngu frú Mörtu, og Bertel liggur í valnum við Lützen. Og hvað skyldi verða af Emmu, sem er svo ör á tárunum, af bændakónginum í Stórkýró og mörgum merkismönnum öðrum í sögunni? Verið þolinmóð. Herlæknirinn hefir oft komizt í krappari dans en þetta á lífsleið sinni; hann fæddist ekki að gamni sínu sama dag og hann Napóleon.

Nú átti uppskriftin að byrja. Loftherbergi Bekks var alveg ummyndað orðið, ótrúlega fágað og prýtt, og það sem yfir tók og engin trúir: Það hafði verið sópað og þvegið. Öllum hlutum var raðað undursamlega, ferða-apótekið fágað og hreinsað, fuglahömunum raðað og eggjafansins helgidómi upp lokið svo ómildir sæi. Spanskreyrinn með silfurbólunni stóð í horninu og bærði ekki á sér, parukið hékk hugsandi á snaga sínum. Jafnvel sjálfir leyndardómarnir úr dragkistunni svo sem fölnaður lokkur frá löngu liðnum tímum, voru teknir upp og virtir á rúblur og kópeka, líklega með lágum upphæðum. Allt var með himnalagi: ráðsmaður með embættissvip hafði valið sér sæti við gamla eikarborðið, og lá nú stimpluð pappírsörk þar sem smíðatól gamla mannsins voru vön að liggja; skrifari var að skerpa pennann sinn beint andspænis ráðsmanninum, og amma gamla hafði sem húsráðandi mætt og með votum augum gert grein fyrir munum Bekks, þar eð hinn gamli maður átti hvorki ættingja né vandamenn.

Einn hlutur var þó eftir, sem enginn hafði enn þá við hreyft, það var flata selskinnskúffortið undir rekkju læknisins. Ráðsmaðurinn gaf því við og við auga og renndi huganum um leið til rentunnar, sem arfurinn gæfi af sér, en hve stór hann væri og hver hann skyldi hljóta, það vissi enginn. Nú skyldi embættisverkið byrja. Svanhólm og Svenóníus voru kallaðir til að vera virðingarmenn, ráðsmaðurinn ræskti sig einu sinni eða tvisvar, setti upp fógetasvip, upplauk sínum munni og mælti svo:

„Fyrir því og með því að hinu velvísa borgarráði hefir borizt til eyrna, að sálaði kóngsins herlæknir, velnefndur Andrés Bekk, á ís-fugla-veiði-för til þess fugla að skjóta á ísi, hafi fyrir ólukkulegt tilfelli líf sitt á sögðum ísi látið, og allt svo, þótt hans líkami enn nú ekki fundizt hafi, þó hvað sálina áhrærir sé hann rétt og löglega andaðan og afdauðan að reikna ...“.

„Það skyldi ég þó auðmjúklega mega afbiðja“, sagði í sama bili rödd frá dyrunum og þessi rödd hafði áhrif. Hinn velvísi bæjarfulltrúi fékk fát á sig, týndi embættissvipnum, og hans liðuga tunga neitaði í fyrsta sinni hollustu. Skrifarinn, sem hafði sekrítéra nafnbót og metorð, rauk upp eins og vígahnöttur og rak undir með höfðinu hinn lærða mann, Svenóníus, sem heyrði illa, og hafði hvorki heyrt þetta urðarorð raddarinnar né skildi vitund í þessu fáti, en nú féll hann flatur fyrir höggi skrifarans. En báglegast tókst til fyrir hraustmenninu honum Svanhólm; það mátti sverja fyrir og sárt við leggja, að aldrei hafði hann í verri klípu komizt, ekki einu sinni við Karstúlu. Hann fölnaði skyndilega eins og skjallhvítt línlak, „kommanderaði“ hægri fætinum „til vinstri“, sem væri hann í bardaga, en fóturinn stóð kyrr og hlýddi ekki herboðinu. Gamla amma var sú eina, sem barst af nokkurn veginn; hún, setti gleraugun á nef sér, gekk fyrst fram í móti gestinum, hristi efablandin sitt heiðvirða höfuð svo sem vildi hún segja það sem hún þó ekki sagði, að það sæti illa á sáluðum manni að hafa slíka hegðun í frammi. En Bekk gamli — því hver gat þetta annar verið? — lét ekki aftra sér. Hans skap og tilfinningar fóru í allt aðra átt. Þegar hann sá sitt kæra herbergi svo skammarlega uppdubbað, sína dýrmætu muni svo djarflega tekna fram og tætta í sundur, og hið háa bæjarráð í óða önn að handleika hluti, sem Bekk sýndist því ekki koma við, varð honum það á, sem vorkun má virðast, að verða fokreiður, enda þreif hann formálalaust í hálsmálið á báðum bæjarfulltrúunum og hratt hvorum eftir annan hæverskulaust út úr dyrunum. Þá tók bróðir Svenóníus við, því honum var ekki heldur þyrmt, og loks kom bróðir Svanhólm til sögunnar og fór hann, fyrr en hann kæmi einu orði fyrir sig, öfugur og endilangur ofan allan stigann. Þetta gekk eins fljótt og hendi er veifað, og var nú ruddur skálinn, nema amma gamla stóð eftir. Þegar augu Bekks mættu hennar milda og ásakandi augnaráði, rankaði hann við sér og sneyptist við. „Nú, nú“, sagði hann. „nú, nú og þá, þá, frændkona góð, takið ekki hart á þessu, ég skal kenna sópurum og tuskum að svína út mína stofu. — Nei, sitjið þér, frændkona. Má slíkt ekki gera hvern dauðan stein úrvinda, að vera vitni til annarrar eins vitleysu. Lítið á, þarna hafa skammirnar farið að þvo fyrir mér gólfið og strjúka af fuglahömunum. Þetta er til stórskammar!“

„Frændi góður“, tók amma fram í, bæði byrst og blíð, „allt þetta er eftir mig, við gátum ekki trúað öðru en að þér væruð, drukknaður, frændi góður“.

„Drukknaður, ekki nema það þó“, rumdi í lækninum. „Það lifir lengst frænka góð, sem lýðum er leiðast. Það er satt, að mig rak samfleytta þrjá sólarhringa á jaka skömminni, og hvorki hafði ég hlýja sæng né dúkað borð, en slarkaði samt út úr því. Ég hafði byssuna með mér og með hennar fulltingi tókst mér að yfirstíga áleitinn sel. Lýsisbragð var af honum, heillin góð, en mér datt í hug að betra væri að vera brauðlaus en ráðalaus; eldfæri hafði ég og saltið vantaði ekki, ég kveikti í veiðitöskunni og bjó mér til steik. Fjórða daginn rak mig inn að fasta ísnum á Vesturbotni og þar skálmaði ég á land. Nú mun mál komið að labba heimleiðis, hugsaði ég með sjálfum mér, seldi byssuna og lagði af stað í ófærðinni. Og það verð ég að segja, að ekki hefðu þeir svínað út stofuna mína með öllu hreinlætinu sínu og ekki rekið nefið ofan í hirzlur mínar, hefði Svíarnir ekki ferfaldað flutningsgjaldið síðan í mínu ungdæmi. Áður en ég náði Haparanda, var Tómás kominn í pyngjuna mína. Nú, nú, hugsaði ég, þá er að storka læknisráðinu enn þá einu sinni, og hóf mínar gömlu skottulækningar með bíldinum og essentia dulcis, svo allar kerlingar ... guð hjálpi yður, heillin, mér heyrðist þér hnerra ... allar kerlingar undruðust og sögðu sína gömlu daga aftur komna. Með þessu lagi barðist ég fram, kom að sönnu heldur seint heim, sýnist mér, en þó nógu snemma til að hrinda erfingjunum ofan stigann“.

Það er auðfundið, að læknirinn átti erfitt með að fyrirgefa þá húsvitjun, sem gerð var á hans friðhelgu stöðvum. Þótt þeir hefðu rænt hann öllum hans gripum og gersemum, þótt þeir hefðu spillt öllu hans mannorði, það hefði hann getað fyrirgefið þeim, en það að þeir fóru að hreinsa stofuna hans, það mátti ekkert mannlegt göfuglyndi afsaka. Ekki fyrr en smátt og smátt tókst hinni hyggnu ömmu að semja svo frið að storminn lægði, og þá kom loks sá tími, að fullar sættir voru vígðar með nýrri sögu, hinni þriðju, sem lesarinn finnur hér næst á eftir. Reyndar bar það við enn þá, að einfeldningar álitu lækninn afturgöngu, og vafalaust efaðist bæjarstjórnin um rétt hans til að lifa; viðstöðulaust blótaði póstmeistarinn bæði hrapallega og syndsamlega í hvert skipti, sem hann minntist á bakið á sér, sem bar merki eftir afturfund þeirra Bekks, og vissulega andvarpaði Svenóníus yfir gatinu á tuttugu ára kjólnum sínum svarta, sem hann var skrýddur í viðhafnarskyni við þetta hrapallega tækifæri. En amma gamla brosti jafnblítt sem áður, Anna Sofía var eins ástúðleg eins og áður, og krakkarnir eins óþægir, — og svo kom sólin og dreifði þokunni og loftið glaðnaði til fyrir örlögum hinnar ungu Regínu.

„Kæru vinir mínir“, byrjaði læknirinn, „ykkur kann að þykja það óskiljanlegt, fyrir hverja sök ég kalli þessa sögu „Eldur og vatn“. Þið skiljið vel án allra heilabrota, hvað hringurinn konungsnautur var, og hvernig sverð og plógur áttu í ófriði saman. Nú kunna sumir að ætla, að ég muni vilja kenna ykkur náttúrusögu, úr því höfuðskepnurnar skálma fram í fyrirsögn minni á sögunni. Vissulega mætti það meir en vel gera, því ég ber mestu virðing fyrir náttúrunni, en ég er þeirrar skoðunar, að í hverri sögu séu mennirnir aðalefnið. Skoði menn málverk geta menn með mestu ánægju horft á máluð aldini, málaða fugla, málaðar landsbyggðir, en eftir mínum skilningi eru mannlífsmálverkin með fögrum mannamyndum þó enn þá betri. Ég vil því segja ykkur fyrirfram, að minn ásetningur er ekki að lýsa fyrir ykkur eldsbrunum og óðum vatnagangi, heldur hefi ég valið fyrirsögn þessa fyrir þá sök, að skapferli mannanna er oftlega sviplíkt höfuðskepnunum, stundum eldinum, stundum vatninu og stundum enda hinu létta lofti. Ég ætla að segja ykkur frá fjórum mönnum, og eru tveir þeirra líkir eldi en tveir vatni. Þó er með því ekki sagt allt, sem segja má, því að flestar fyrirsagnir hafa þann galla að lýsa að eins einni hlið af mörgum. Mér datt í hug að kalla söguna „Skjaldarmerkið“, en hætti við það, því ég sá, að ég hefði eins mátt kalla hana „Öxina“. Ég hefði hrætt ykkur hefði ég kallað söguna „Bölvunina“, en sá líka, að ég gæti allt eins nefnt hana „Blessanina“. Takið því til þakka með titilinn og getið ykkur til hins sem vantar.

1. Fundur á vígvellinum

Hið fyrsta, sem menn verða að setja á sig — sagði herlæknirinn — er það, að allur þátturinn um sverðið og plóginn fram fór á undan orustunni við Lützen, en á henni endaði fyrsti þátturinn, Hringurinn konungsnautur. Nú hverfum við aftur til Lützen, 6. nóvember 1632, og megum nú um hríð alveg gleyma plóginum og sverðinu, eins og aldrei hefði í milli borið; stöndum því aftur við konungshetjunnar blóðuga nábeð í þorpinu Meuchen, þar sem líkami Gústafs var smurður daginn eftir orustuna.

Það var dýrleg en voðaleg sjón að sjá þegar Pappenheimarnir hleyptu á fylkingu Finnanna við austanverðan lækinn Rippach. Brynjuriddararnir hinir sterku, allir stálhlífum klæddir, steyptust yfir Stálhanzka; var atlagan svo geyst, að ekki hélt við, enda voru hestar Finna orðnir afar þreyttir eins og þeir sjálfir voru eftir alla hina löngu og ströngu sókn; hopuðu þeir nú á hæl, en sumir féllu. Stálhanzki fylkti þeim þó allt fyrir það aftur að vörmu spori, manni gegn manni, hesti móti hesti; skyldi nú til skarar skríða, neyttu menn þeirrar orku, sem eftir var, til fulls, enda hirti enginn né spurði um líf eða grið. Var þá óðlega barizt og lenti allt í uppnámi. Þar féll Pappenheim dauður til jarðar og með honum hans röskvustu kappar. Hafði þá Stálhanzki látið helming riddaraliðs síns og tróðust þeir þar hrossafótum, en ekki sefaðist þó orustan, heldur hélzt við unz nóttin sleit bardaganum.

Nú er þess getið, að Bertel reið fram á aðra hönd hershöfðingjanum Stálhanzka og mætti sjálfum Pappenheim. En ofraun var það tvítugum manni að reyna sig við slíkan stálarm sem hann var; varð og marskálkurinn fyrri til og hjó með stórsverði til Bertels; höggið kom á hjálminn, en sverðið beit ekki og féll þó svo þungt, að Bertel féll í ómegin, en í því hann féll af hestinum varð honum ósjálfrátt að grípa í fax Lappa, svo hét hestur hans, og unni hvor öðrum mikið; sleppti Bertel ekki takinu, en hesturinn varð óður og hljóp undan og hékk maðurinn við faxið með annan fót sinn í stigreipinu.

Þegar Bertel lauk upp augunum, var náttmyrkur umhverfis hann; mundi hann óglöggt eftir orrahríð sinni síðustu; það mundi hann síðast, að hann sá, hvar sverð Pappenheims gein yfir höfði honum; datt honum nú í hug, hvort hann ekki mundi dauður vera og hvíla í gröf sinni, hann lagði höndina á brjóstið og fann að hjartað sló, hann beit í fingur sér og kenndi til. Skildi hann þá, að hann var enn á lífi, en hvernig á því stóð og hvar hann nú var niður kominn, mátti hann með engu móti skilja. Hann útrétti höndina og fann fyrir sér nokkur hálmstrá; hann fann að blautt var í kring um sig, en loftið eintómt yfir sér. Nú freistaði hann að setjast upp, en höfuð hans var þungt eins og blý, það bar enn þá merki eftir sverð Pappenheims.

Þá heyrði hann rödd skammt frá sér, sem sagði á sænsku bæði hress og kvartandi:

„Andskotinn og allar hans kúlur! Enginn deigur dropi í staupinu! Þjófarnir þeir vallónsku hafa stolið pytlunni minni, bölvaðar borurnar! Heyrðu, þú þarna, gef mér réttan dropa, mér er sama, hvort þú ert Tyrki eða Gyðingur, ef þú kemur með það“.

„Ert þú það, Larson?“ sagði Bertel með veikum rómi, því tunga hans var lömuð af brennandi þorsta.

„Hvaða svefnpurka hvíslar til mín með nafni?“ sagði sá, sem hjá honum lá í myrkrinu. „Fram, fram, piltar, hleypum, látum stökkva! Hleypið fyrst af smábyssunum og kastið þeim svo til skrattans, en höggvið með sverðunum. Brytjið þrælana; beint í höfuðin; flettið þá úr híðinu eins og rófur; malið þá eins og grjón! Konungurinn er fallinn, í dag skal öllum blæða. Í dag eigum við að deyja, en hefna okkar áður. Þetta, þetta, drengir, húrra! Austurbotnungar í höggorustuna, fram, fram!“

„Larson!“ sagði Bertel aftur, en félagi hans heyrði ekki; hann hélt áfram í sjúkdómsæði að eggja pilta sína út í orustuna. Nokkru síðar skímaði af degi gegnum ljórann á kofasmugu þeirri, sem Bertel lá í. Nú gat hann grillt hálminn, sem lá á gólfinu, því mold var undir, og í hálminum lágu tveir menn sofandi. Hurðu var upp lokið og inn komu tveir ljótir menn, loðnir mjög og illilegir. Þeir ráku byssuskeftin í þá, sem sváfu, og kölluðu „raus!“ á lágþýzku, „það er blásið til brottlögu“; heyrðist og úti fyrir lúðrablástur sá, sem á þeim tíma var hafður, þegar lið skyldi leggja af stað,

„Ég vil láta troða mig fótum eins og frosk“, sagði annar dólgurinn önugur, „ef ég fæ skilið, hvað vor æruverðugi faðir ætlar að gera með þessa vantrúuðu hunda. Það væri eins gott að gefa þeim fararleyfið til fjandans strax, úr því að hann er þeirra herra og húsbóndi hvort sem er“.

„Aulinn þinn“, svaraði hinn, „veiztu ekki, að það á að halda stór-hátíð á Ingólfsstað í minningu um dauða villukonungsins. Hinn æruverði ætlar að heyja hátíðlegan brennudóm við það mikla tækifæri“.

Sofandi mennirnir fóru nú að rumska og Bertel gat nú séð við dagsbirtuna, að annar þeirra var hinn lági og digri Larson fyrirliði hjá Austurbotnungunum, en hinn var Pekka, fylgdarsveinn sjálfs hans. En þá var enginn tími til útskýringa; þeir voru allir leiddir út, bundnir og settir á bændakerru, og síðan hélt heil lest af stað af sárum mönnum og farangri; fóru þeir hægt og seint og fylgdu þeim nokkrir Króatar.

Bertel skildi nú, að hann og landar hans voru keisarahersins fangar. Endurminning hans tók að skýrast og sögðu nú félagar hans honum frá tíðindunum. Þegar hinn trúfasti Lappi, hestur hans, fann taumana lausa, hljóp hann með mann sinn meðvitundarlausan aftur til herbúðanna. En þar voru Króatar að ræna í ákafa, og óðara en þeir sáu hestinn koma með dauðvona riddara á baki, tóku þeir hann og væntu að fá mikið lausnargjald. Pekka vildi ekki yfirgefa húsbónda sinn og var því handtekinn með honum. En frá Larson er það að segja, að hann hafði hætt sér of langt inn á milli óvinanna og fékk lag í herðarnar af spjóti og sverðshögg á handlegginn, gat fyrir því ekki höggvið sér veg út úr þrönginni og fylgdi því straumnum. Ekki vissi hann neitt, hver sigrað hafði. Þetta var nú þriðji dagurinn eftir bardagann; höfðu þeir í heilan sólarhring verið á suðurleið og höfðu síðan hvílzt í nokkra klukkutíma í auðum og rændum bæ.

„Bölvað hyskið!“ sagði lági kapteinninn, sem gleymdi ekki glaðlyndi sínu þótt bændakerran hristi hann illilega, „hefðu þeir ekki stolið flöskunni minni, þá hefðum við getað enn þá drukkið Finnlands skál. En þessir Króatar eru rummungsþjófar; Tartaragreyin heima eru heilagir hjá þeim. Ég vildi, að ég ætti mér þó ekki væri nema tvö hundruð af þeim til þess að hengja á virkisveggnum í Krosshólmi, eins og menn þurrka fatnað á hjallarimum á Finnlandi“.

Nú hélt lestin áfram tvo eða þrjá daga með stuttum hvíldum; þoldu hinir sáru allmikla nauð og sársauka, þar eð bæði voru sár þeirra illa bundin og enginn mátti öðrum duga sakir fjötranna. Fyrst lá leiðin um aleydd héruð, þar sem vart eða ekki var nokkra hressing að hafa, enda flýðu allir sem fætur toguðu hina illa ræmdu Króata. En síðan tóku við góð lönd og mættu þeir þar kaþólsku fólki, þótt sjaldan mætti annað til þess heyra en blót yfir villumönnunum og fögnuð yfir falli konungsins. Allur hinn kaþólski heimur tók þátt í þeim fögnuði. Þess er getið, að skrautleg skoðunarspil voru leikin í Madrid; var Gústaf Adolf sýndur þar eins og dreki og Wallenstein látinn fella hann eins og Jörundur helgi.

Eftir sjö daga sár-erfiða ferð ók vagninn með hina bundnu Finna eitt kvöld yfir dynjandi hengibrú og nam staðar í þröngum hallargarði. Fangarnir voru enn þá máttdregnir mjög af sárum; voru þeir nú leiddir upp steintröppurústir upp í turnherbergi, sem var hálfkringlótt í lagi. Svo þótti Bertel sem hann hefði séð þann stað áður, en dimman og magnleysið meinaði honum aðgreining hlutanna. Stjörnurnar skinu inn gegnum járnrima-gluggann; var þá hverjum fanga gefinn vínbikar að drekka; mælti þá Larson ánægður: „Ég skal veðja, að þjófarnir hafa stolið víni þessu úr kjallaranum í Würtzborg, því betra vín hefi ég ekki bragðað síðan við vorum þar“.

„Würtzborg“, sagði Bertel hugsandi. „Regína“, bætti hann við nærri því ósjálfrátt.

„Og vínkjallarinn“, stundi Larson og hermdi eftir honum. „Ég skal segja þér sögu, ungi vinur minn sæll.

Mörg er heimskan hér á storð,

hver vill trúa á meyjar orð?

Fagra drós á flugi hrepptu,

en flösku þinni aldrei slepptu!

Hvað hana Regínu snertir, þá situr hún nú við sokkaprjón norður í Krosshólmi. Og ekki á ég von á því, að hún frú Marta sé ein af þeim, sem tárast í tunglskininu. Síðan við sáumst síðast hefi ég fengið heilsanir frá Vasa með Bent Kristinssyni káta. Hann hafði komizt í áflog við hann föður þinn, sagði hann mér. Þú mátt reiða þig á, að karlinn er kræfur, hann hafði lyft Bent okkar í loft upp með beinum handlegg og varpað honum á dyrnar hjá ykkur heima í Stórkýró. Bent sór og sárt við lagði, að hann hefði óðara tekið karlinn og tólf piltana hans líka og stungið þeim inn í vindmyllu og malað þá sundur í mél hefði Emma ekki beðið fyrir þá. Röskur strákur hann Bent, berst eins og finngálkn og lýgur eins og landeyða. Skál!“

„Hvað er annars tíðinda frá Austurbotni?“ spurði nú Bertel og tók fram í, í því hann roðnaði með feimni tvítugs yngismanns yfir því, ef hann kynni að láta sinn óskáldlega vin gruna um ástir sínar á hinni dökkeygu, fögru en ólánssömu Regínu af Emmeritz.

„Ekki annað en hálferfitt árferði, þunga herskatta og nærgöngul útboð. Karlarnir á Bertílugarði, faðir þinn og minn, jagast eins og vant er og sættast svo aftur. Emma volar út af þér og kveður raunarollur. Manstu ekki eftir Katrínu í kofanum? Skratti snotur telpa, hnöttótt eins og næpa, rjóð eins og reyniber og mjúk undir hökunni eins og smjörskaka. Skál, drengur minn, hún er nú hlaupin burt með einhverjum strák“.

„Ekki annað en það“, sagði Bertel hugsunarlaust.

„Ekki annað! Hvern skrattann á ég að segja þér, ef þú hirðir ekki um að vita neitt um hnöttóttu telpuna í Stórkýró? Jo, noch etwas, eins og Þýzkarinn segir. Það hafa orðið stór áflog úti í Krosshólmi. Nýliðarnir höfðu látið koma í munn sér þeirri flugu, að jungfrú Regína hefði ætlað að myrða konunginn með göldrum; brutu þeir Krosshólm og brenndu stúlkuna lifandi. Andskoti hefir það verið gaman! Skál villumönnunum! Við kunnum líka að brúka brennudómana“.

Bertel hljóp upp, gleymdi sárum sínum, en sársaukinn tók fyrir, svo hann hneig máttvana í faðm félaga sínum. Hinn hrekklausi kapteinn varð bæði hræddur og reiður. Meðan hann þvoði gagnaugu Bertels með því, sem eftir var af góða víninu og kom að lokum lífinu í hann aftur, svalaði hann brjóstinu með eftirfarandi orðum, sem stigu frá píanó til forte, frá moll upp í dúr. „Nú, nú, Bertel, hver fjandinn er að þér? Ertu skotinn í stelpunni? Já, já, eintóm mjólk í blóðinu, fellur í svima eins og herbergisspáða. Nú, hertu þig upp. Sagði ég, að þeir hefðu brennt hana? Ó-nei, unginn minn, þeir steiktu hana bara dálítið, að hann Bent sagði, og síðan klóraði hún bæði augun út úr henni frú Mörtu og klifraði eins og íkorn upp á kastalamæninn. Slíkt og þvílíkt verður oft í ófriðnum. Hana, þar lýkurðu upp augunum! Þú heldur þó samt lífinu, þín hveitikaka bökuð í nýmjólkinni! Fyrirverðurðu þig ekki að bera þig eins og postulínspottur? Ert þú hermaður? Dá-fallegur dáti! Þrumur og þórdunur, paurinn og hann Pappenheim, þú ert smyrsla-buðkur, drengur minn. Svei, svei, og nú er líka búið úr bikarnum!“

Hinn lágvaxni garpur hefði eflaust svalað sér betur en þetta og látið dæluna ganga og það því heldur, sem huggunin var búin úr bikarnum, hefði hurðinni ekki verið lokið upp og kvensnift nokkur komið inn til fanganna. Við þessa sjón glaðnaði heldur hið kjammalega andlit á kapteininum, sem nú var þó með sínu lang-fölasta lagi. Hann ýtti Bertel til hliðar og laut áfram til þess að geta séð betur til, því birtan af lampanum var lítil. En árangur þeirrar skoðunargerðar sýndist varla að svara kostnaði.

„Nunna! hver skrattinn! á hún að fara að umvenda okkur?“

„Friður sé með yður“, sagði æskulegur rómur með þægilegum og fjörlegum hreim undan hennar niðurdregnu andlitsblæju. „Ég er út send af vorri æruverðu príórissu í Maríuklaustri til þess að binda um sár ykkar og, ef dýrlingarnir vilja, græða þau“.

„Það var fallega gert, mín fagra vinkona, látum okkur þá kynnast dálítið betur“, sagði kapteinninn blíðari og rétti fram höndina til að lyfta upp blæjunni á nunnunni, en óðara hopaði hún undan og tveir hermenn, allófrýnilegir sáust í dyrunum.

„Nú, það er svona, þá er að hafa það“, sagði Larson þá. „Skratti eru nunnurnar stórlátar hérna. Þegar ég lá í Frankalandinu hjá Würtzborg var ég vanur að fá að minnsta kosti fullt kvígildi af kossum hjá klaustursystrunum þeim yngstu. Fyrir þess konar syndir er aldrei neitað um aflausn“.

„Nú, nú“, sagði kapteinninn aftur, þegar nunnan stóð hikandi við dyrnar, „yðar velæru-verðugheit megið ekki taka úrstint upp fáein dáta djarfyrði. Nunquam nemo nascitur caballerus, segir Spánverjinn. Yðar velæru-verðugheit sjáið, að þó ég sé vantrúaður villumaður, þá kann ég samt að tala latínuna eins og rétttrúaður munkur. Þegar við vorum í München, var ég í miklu vinfengi við velvaxna bæjerska nunnu, 27 ára gamla, móeygða en nefið rómverskt“.

„Haltu munni!“ hvíslaði Bertel óþolinmóður. „Þú rekur nunnuna á dyr“.

„Ég segi ekki orð. Komið inn betur velæru-verða, komið og verið óhræddar. Ég skal veðja, að það er langt liðið síðan þér voruð 27 ára. Posito, eins og Fransmaðurinn segir, sé yðar velæru-verðugheit gömul kerling“.

Nunnan kom aftur inn þegjandi og með henni tvær þjónandi systur, og fóru að skoða Bertels illa bundna höfuð. Fín og fannhvít hönd tók upp skæri og fór að klippa hárið í kring um farið eftir Pappenheims sverðshögg. Eftir tuttugu mínútur var alvön hönd búin að binda rækilega um sár hans. Unglingurinn var hrærður af þakklæti og færði hönd nunnunnar upp að vörum sínum og kyssti á hana.

„Við mína æru og trú, mín fríða húsfreyja“, sagði hinn gamansami kapteinn, „liggur mér við að öfunda hinn unga vin minn, sem er fimmtán árum yngri. Virðist nú einnig að útrétta yðar náðarhönd og leggja plástur á þennan hrausta handlegg, sem bugað hefir frómlyndi svo margra frómlyndra systra“.

Nunnan byrjaði, stöðugt þegjandi, að leysa hinar rifnu dulur, sem huldu sár Larsons. Hún snerti því hönd hans með sinni. „Donnerwetter — þrumuveður“, sagði kapteinninn, sem vel fann, hvernig við hann var komið, „er það voðfeld, lítil og ljúfleg hönd að tarna! Ég bið fyrirgefningar, ástúðlega frú mín og doktorinna. Ex ungue leonem, segir sá heilagi Hómerus, einn kirkjufaðirinn ... því ég hefi stúderað kirkjunnar feður, það er að segja á góðri sænsku: á klónni þekkist ljónið. Ég vil veðja tíu flöskum af gömlu rínarvíni móti ónýtu ístaði upp á það, að þessi smáa, hvíta höndin mundi miklu heldur vilja klappa einhverjum riddara á kinnina, en fikta nótt og nýtan dag við bænabandið“.

Nunnan kippti snöggvast að sér hendinni og virtist vera á báðum áttum, hvað gera skyldi. Hinn nærgönguli kapteinn tók að óttast afleiðingar sinna ástamála. „Ég tala ekki orð framar, heldur þegi eins og Kartensumunkur, en hitt segi ég, að sá, sem dirfist að halda að svona silkimjúk hönd sé kerlingarhreifi ... nei, nei, elskulegu velæru-verðugheit, þér heyrið ég steinþegi“.

Tempus est consummatum, itur in missam [Tíminn er liðinn, nú skal til tíða ganga], sagði draugaleg rödd í dyrunum og nunnan flýtti sér að ljúka við umbúðirnar. Skömmu síðar sátu fangarnir einir.

„Þá rödd hefi ég áður heyrt“, mælti Bertel hugsandi. „Erum við hér þá umkringdir eintómum leyndardómum?“

„Svei því“, sagði kapteinninn, „það er sköllóttur, afbrýðissamur munkur. Drottinn minn dýri, það var ljúf og lagleg hönd!“

2. Tveir gamlir kunningjar

Þegar haustsólin næsta morgun sendi geisla sína inn í gegnum turngluggann, stóð Bertel upp og gægðist gegnum hann. Þar var fögur útsjón. Niðri við rætur turnsins valt móða mikil í bugðum, en á bökkum hennar andspænis lá bær með 30 turnum, en bak við brostu hálsar, vaxnir vínviði, sem enn þá stóðu grænir.

Óðara en Bertel renndi augunum þekkti hann, að þetta var Würtzborg. Höllin Maríuborg þar sem fangarnir sátu, hafði fallið aftur í hendur furstanum, er einnig var biskup, þegar Svíar höfðu haldið þaðan liðinu. Hinn náðugi fursti var ekki fluttur þangað sakir hins sífellda ófriðar, heldur hafðist oftast nær við í Vínarborg. Höllin hafði fengið stórskaða, þegar hún var unnin, og síðan rænd; annar turninn hafði hrunið og borgarsíkið hafði verið fyllt upp á ýmsum stöðum. Eins og þá stóð á var þar ekki annað setulið en fimmtíu manna, en því fleiri sjúkir og sárir, sem nunnurnar frá klaustrinu í bænum stunduðu og græddu. Þegar nú Bertel fór betur að hyggja að fangelsi sínu, þóttist hann þekkja, að þetta var herbergi Regínu, þar sem hin fríða jungfrú hafði horft á bardagann með þernum sínum, og þar sem sænska kúlan hafði brotið líkneski dýrlingsins í gluggatóttinni. Þessi uppgötvun þótti hinum draumsæla yngismanni ómetanleg. Hér hafði hún þá staðið, hin forkunnarfríða landflæmda furstadóttir; hér hafði hún blundað nóttina fyrir áhlaupsstorminn. Herbergið var helgidómur í augum Bertels; hann þrýsti vörunum á ískaldan múrvegginn og hugðist kyssa förin eftir tár jungfrúarinnar.

Eins og leiftur flaug honum í hug, hvort nunnan, sem vitjaði þeirra daginn fyrir, hefði ekki verið prinsessa í dularbúningi, hvort höndin mjúka og smáa hefði ekki verið — Regínu hönd. Það hefði verið kraftaverk, en ástin trúir kraftaverkum. Hjartað í brjósti Bertels barðist hart. Umbúðir hins milda læknis höfðu þegar stórum bætt hin illa hirtu sár hans; honum fannst hann vera hálfu hraustari orðinn. Félagar hans voru þreyttir eftir ferðina og sváfu enn. Þá opnuðust dyrnar og inn kom nunnan ofurhægt til að færa föngunum svaladrykk. Bertel fannst sem hann svimaði. Frá sér numinn af geðshræring féll hann á kné fyrir nunnunni. „Seg mér nafn þitt, ljúfi engill, sem minnist fanganna“, mælti hann. „Seg mér nafn þitt, sýn mér andlit þitt ... ó, ég hefði þekkt þig meðal þúsunda ... þú ert Regína sjálf!“

„Þér farið skakkt“, sagði sama fjörlega röddin, sem hann hafði heyrt deginum fyrir. Það var ekki Regínu rómur, en þó vel kunnur, en hver gat það verið?

Bertel spratt upp og reif línið af höfði nunnunnar. Frammi fyrir honum stóð hin fríða og milda Katrín með brosandi andlit. Bertel fór hjá sér og hopaði aftur á bak. „Óvarkári maður!“ mælti Katrín og huldi andlit sitt í skyndi. „Ég hefði óskað að mér hefði mátt hlotnazt að þjóna yður, en þér neyðið mig til að eftirláta stöðu þá öðrum“.

Katrín var horfin. Sama dags kveld kom nunna aftur inn til fanganna. Larson hélt fagra tölu, dró hönd hennar upp að vörum sér og rak á hana smellandi koss. Rétt að því búnu heyrðist hann bölva og ragna út úr öllu hófi: hann hafði nú kysst afgamla, visna hönd, sem var eins og hundrað ára gamalt bókfellsskinn.

„Það er sannast að segja, Bertel góður“, sagði hinn blekkti kapteinn með heimspekilegri rósemd, „þeir hlutir eru til í náttúrunni, sem mannlegri skarpskyggni verða eilífar ráðgátur. Þessi hönd t.d. manus, mana, manum, hönd, eins og hinir fornu Rómverjar komust svo fallega að orði ... þessi hönd, vinur, mundi hafa skipað öndvegissæti í ummyndunarkvæðunum hins hágríska skálds Óvidíusar, sem við forðum lásum í Ábæjarskóla, þegar hann faðir minn ætlaði að dubba mig til prests. Í gær hefði ég gefizt fjandanum upp á það, að þar væri komin fínasta jungfrúar-hönd, en í dag vil ég láta krúnuraka mig, ef þessa hönd á ekki sjötug þvottakerling. Sic unde ubi apud unquam post, eins og þeir gömlu að orði komust. Hvað eð útleggst: Þannig getur yngisstúlka orðið að uglu eða norn áður en nokkurn varir“.

Sár fanganna gréru skjótt fyrir umönnun nunnunnar. Hinir döprustu hauststormar hvinu nú á turnum kastalans, en úrkoman small á rúðunum. Grænkan á vínviðarekrunum tók óðum að dofna, en þétt kuldaþoka steig upp úr Mainfljótinu og fal útsýnið yfir bæinn. „Þetta þoli ég ekki lengur“, kurraði Larson; „þeir örgu þrjótar gefa okkur hvorki vín né teninga. Ég bið heilaga Birgittu að halda til góða, en nunnunnar þeirra má skrattinn í minn stað kyssa, á hönd eða munn, því habeo multum respectum pro matronibus, hvað eð útleggst: ég ber mikla akt og respekt fyrir kerlingunni. Nei, ég þoli ekki, ég stekk út gegnum gluggann“.

„Gerðu það“, sagði Bertel önugur.

„Nei, vinur, ekki stekk ég út í gegnum gluggann“, svaraði kapteinninn. „Nei, vinur minn, micus ameus, eins og við lærðu mennirnir segjum ... ég vil í þess stað heiðra þennan vorn félaga og spila við hann krónuspil“.

Og hinn fyndni kapteinn heiðraði Pekka í þrítugasta sinn með þessu óbrotna spili, til þess að tíminn liði; notaði hann til þess sexeyring frá tímum Karls níunda.

„Seg mér heldur“, mælti Bertel, „hvað eru þeir að byggja þarna yfir á torginu í Würtzborg, beint á móti oss?“

„Kró“, svaraði Larson. „Króna!“

„Mér sýnist það vera líkara bálkesti“.

„Flatt“, sagði Larson og leit ekki við. „Skollans Limingubúinn vinnur af mér hestinn, söðulinn og ístöðin“.

„Fyrsta morguninn eftir að við vorum fangaðir, heyrði ég talað um brennudóm til minningar um bardagann við Lützen. Hvað hyggur þú um það?“

Larson sperrti upp sín gráu augu, strauk granskeggtoppinn og blótaði á þýzku: „Blitz-donnerkreutz ... fjandans Lerumunkarnir! Þeir skyldu nú steikja okkur og eins og rófur, sigurvegara hins heilaga rómverska ríkis ... Ég meina, Bertel minn, hvort það yrði hraustum drengjum nokkuð til ámælis í slíkum kröggum — in rebus desperatis á latínu — þótt þeir leituðu sér farborða í laumi, til að mynda út í gegnum gluggann?“

„Það eru 70 fet hér yfir fljótið og það fellur beint undir honum“.

„Dyrnar þá“, mælti kapteinninn hugsandi.

„Vopnaðir menn gæta þeirra nótt og dag“.

Kapteinninn varð nú alláhyggjusamlegur; leið svo dagurinn, kvöldið og fram á nótt. Aldrei kom nunnan með kvöldverðinn. „Veizlan endaði með vatnföstu“, umlaði kapteinninn önugur og íbygginn. „Ég vil heita hundur, snúi ég ekki nunnu skömmina úr hálsliðnum fyrir svikin óðara en hún sýnir sig“.

Í sama bili lukust upp dyrnar og nunnan kom inn og fylgdi henni enginn í þetta sinn. Larson leit talandi augum til félaga sinna, þreif um háls nunnunnar og þrýsti henni upp að veggnum. „Hæg og hógvær, vor heiðarlega abbadís“, sagði hann í spotti, „ef þú æmtir eða skræmtir, ertu farin. Ég ætti annars að varpa þér út í gegnum gluggann og kenna þér sundtökin í fljótinu, það er að segja punctum preciosum, sem þýðir að fylgja föstum punkti í matreiðslunni. En enn gef ég þér grið fyrir gjöld. En seg mér samt, þú bráðónýta búrkerling, þú miserabile pecorale, hvað þýðir bálkösturinn ykkar þarna yfir á torginu, og hvern á að steikja þar?“

„Í allra dýrlinga nafni, talið lágt“, hvíslaði nunnan svo varla heyrðist. „Ég er hún Katrín litla og er komin til þess að frelsa ykkur. Þið eruð í voða staddir. Á morgun kemur biskupsfurstinn, og Híerónýmus, hinn svarni óvinur ykkar og allra Finna, hefir svarið að brenna ykkur lifandi til dýrðar öllum heilögum“.

„Nei, þessi blessaða mjúka og smáa hönd“, kallaði þá Larson; „mikið naut gat ég verið að kannast ekki óðara við hana. Jæja, yndið allra bezta, til heiðurs heilagri Birgittu fæ ég mér nú fallegan koss ...“. Það var orð og að sönnu, en Katrín sleit sig af honum og sagði með skjótum orðum: „Vilji junkurinn ekki hafa sig hægan, verður hann steiktur í bálinu, það má hann reiða sig á. Flýtið ykkur, bindið mig hér við stólbrúðina og síðan klút fyrir munninn á mér“.

„Binda þig?“ svaraði kapteinninn og glotti.

„Fljótt! Varðmennirnir hafa fengið vín og eru sofnaðir, en að tuttugu mínútum liðnum kemur Híerónýmus að gá að þeim. Þið takið kuflana af þeim og skundið út; varðmanna-svarið er „Pétur og Páll“.

„En þú þá sjálf?“ spurði kapteinninn.

„Þeir finna mig bundna. Ég hefi verið gripin og kefld“.

„Sóma og blómarós, þú sem kórónar allar sanniðrandi systur í þessu landi. Hefði ég ekki svarið, að ég aldrei skyldi kvongast, þá ... nú, nú Bertel, fljótt! Pekka, letingi! Vertu blessuð, stelpu snotra! einn koss í viðbót .... heil og sæl“.

Fangarnir þutu allir þrír út.

En óðara en þeir voru komnir niður í hinn dimma skrúfstiga, sem gekk upp að dyrum klefans, voru þeir gripnir eins og með járngreipum, felldir og fjötraðir. „Dragið hunda þessa niður í hvelfinguna“, kvað þá við kunnug rödd. Það var Híerónýmus.

3. Fjárhirzlu-hvelfingin

Innan lítils tíma sátu hinir föngnu menn með hendur og fætur harðlega bundnar í dimmum og rökum helli, sem höggvinn hafði verið inn í hamarinn; hafði biskupsfurstinn af Würtzborg geymt þar fjársjóðu sína áður en Svíar komu og léttu því starfi af honum. Engin skíma af dagsbirtu komst niður í þetta myglaða hvolf, þar sem rakinn úr berginu síaðist jafnt og þétt í dropatali niður úr rifunum með sífelldum smellum.

„Þrumur og Króatar! Eigi og taki allir árar þennan fyrirdæmda afeyrða illræðismunk!“ æpti kapteinninn þegar hann fann fasta jörð undir fótunum. „Að loka okkur hér inni, okkur konungsins og krúnunnar herforingja, í þessari músagildru! Diabolus infernalis multum plus plurimum! Ertu lifandi, Bertel?“

„Já, til þess að láta brenna mig lifandi á morgun“.

„Heldur þú það?“ sagði kapteinninn næstum því klökkur.

„Ég kannast við hvelfinguna; berg á þrjár hliðar, en járngrindur á eina, og sá maður, sem geymir okkur, er harðari en járn og klettur. Við fáum aldrei aftur Finnland að sjá. Hana sé ég aldrei framar“.

„Heyrðu, Bertel, þú ert röskur piltur, en samt sem áður verður það ekki varið, að í aðra röndina ertu hugsjúk herfa. Þú ert ástfanginn í dökkhærðu jungfrúnni, nú því hefi ég ekkert í móti að mæla; Amor est valde lurifaxius, ástguðinn er útilegumaður, eins og Óvidíus segir svo hnyttilega. En skælur þoli ég ekki. Ef við lifum, eru stúlkur nógar til að kyssa, og ef við deyjum, lofum við skrattanum að eiga þær. Svo þú ætlar víst að okkur eigi að steikja eins og reytta rjúpukarra?“

„Það er undir ykkur sjálfum komið“, gall við rödd í myrkrinu. Allir fangarnir hrukku við, svo bilt varð þeim.

„Djöfullinn sjálfur stendur mitt á milli okkar“, æpti Larson. Pekka fór að þylja bænir sínar. Þá skein í myrkrinu birta frá skriðbyttu, og sáu þeir þar allir kominn Jesúmunkinn Híerónýmus.

„Það er undir ykkur sjálfum komið“, sagði hann aftur. „Undankoma er ykkur ómöguleg. Konungur ykkar er dauður, her ykkar er sigraður, allur heimur viðurkennir kirkjunnar og keisarans yfirvald, bálkösturinn er hlaðinn og þar skulu líkamar ykkar brennast til dýrðar vorum heilögu. En í mildi sinni hefir heilög kirkja hugsað ráð, sem enn þá mætti bjarga lífi ykkar, og sendir mig nú til þess að bjóða ykkur líf“.

„Ekki nema það!“ svaraði Larson í háði. „Komið þá, æruverðugi faðir, leysið bönd mín og lofið mér að faðma yður. Ég býð yður fullkomna vináttu, ef þér einungis viljið trúa. Hvað segir ekki hann Seneca; homo homini lupus, wir Wölfe sind alle Brüder [Vér úlfar erum allir bræður].

„Ég býð ykkur líf“ sagði Jesúmunkurinn kuldalega, „með þrem skilyrðum, sem þið sjálfsagt neitið ekki að fylla. Hið fyrsta er, að þið kastið trú ykkar með eiði og játið trú hinnar einu sáluhjálplegu kirkju í heyranda hljóði“.

„Aldrei!“ æpti Bertel með ákafa.

„Kyrr!“ sagði kapteinninn, „nú, setjum svo, að við afneitum trúnni“.

„Því næst skulið þið“, hélt munkurinn áfram, „verða útleystir móti því, að laus sé látin hin hávelborna jungfrú og furstinna Regína af Emmeritz, sem konungur yðar sendi með grimmd og gerræði langt norður í lönd eins og fanga“.

„Það skal verða“, svaraði Bertel með ákefð.

„Kyrr þú“, sagði Larson, „nú, nú, hvað er svo? setjum að hin hávelborna jungfrú verði útleyst“.

„Svo er lítill hégómi eftir. Ég krefst þess, að Bertel lautenant fái mér hring konungsins Gústafs Adólfs“.

„Pyngjuna eða lífið eins og spellvirkjarnir“, gall Larson við.

„Þér heimtið hlut, sem ég hefi ekki“, svaraði Bertel.

Jesúmunkurinn starði á hann með tortryggnissvip. „Konungurinn hafði boðið Bernharði hertoga að fá yður hringinn og hljótið þér því að hafa tekið við honum“.

„Það er mér alveg ókunnugt mál“, svaraði Bertel, eins og satt var, en orðin komu honum óvænt og fylltu hann leynilegri gleði.

Munkurinn setti aftur upp sinn glottandi svip og mælti: „Úr því málinu er svo varið, synir góðir, skulum við ekki minnast framar á hringinn. En hvað snertir umvendun ykkar til hinnar rétttrúuðu kirkju ...“.

Bertel ætlaði að svara, en kapteinninn tók fram í, enda var hann áður farinn að iða allur með efri kroppinn, en þar skein ekki á hann skriðbyttan.

„Hvað það mál snertir“, sagði hann nú, „þá vitið þér vel, velæruverðugi faðir, að tvær eru hliðarnar: questio an og questio quomodo. Ef við skoðum nú fyrst questio an, þá var rektorinn minn sálugi, hann Vincentius Flachseníus, ætíð vanur að setja negare sem prima regula juris. Þykir yðar velæru-verðugheitum ekki bæði nýstárlegt og skemmtilegt að heyra konunglegan kaptein tala latínu eins og kardinála? Svo er mál með vexti, yðar velæru-verðugheit, að við lærðum í Ábæjarskóla og lásum Ciceronem, Senecam og Ovidium, sem líka kallast Naso; hvað mig snertir, þykir mér Cicero karlinn mesta málæðisskjóða og Seneca sérvitringstetur, en hvað Ovidius snertir ...“.

Munkurinn gekk fram að dyrunum um leið og hann sagði kuldalega: „Þið kjósið heldur bálið“.

„Heldur það en háðung og smán afneitunarinnar!“ æpti Bertel, sem gegndi ekki framar grettum og bendingum Larsons.

„Vinur minn“, flýtti Larson sér að segja, „hann meinar, eins og bæði er eðlilegt og hyggilegt, að verst er, ef málið verður hrópað út í almenning. Látum oss því, velæru-verðugi faðir, snúa okkur að questio quomodo. Setjum svo, eða posito, að við yrðum afbragðsvel kaþólskir og gengjum í þjónustu keisarans ... en gerið svo vel og koma nær okkur, hann vinur minn hérna heyrir heldur báglega síðan hann var svo heppinn að komast í kunningsskap við hann Pappenheim heitinn mikla“.

Munkurinn gekk nær honum, en fór varlega og sá vel um, að enginn stæði milli hans og dyranna.

„Það er ég, sem ræð málssókninni“, mælti hann regingslega. „Segið já eða nei“.

„Já, já“, svaraði Larson tafarlaust og hélt áfram að skotra sér til. „Við erum því greiðir að skera bæði úr questio an og questio quomodo. Yðar velæru-verðugheit hafið mikið af mælskunni. Nú tekur við questio ubi og questio quando, því eftir lógík og metafýsík ... nei, ég bið yður, velæruverðugi herra, ekki segi ég neitt, ég samþykki allt. En“, sagði kapteinninn og lækkaði róminn, „viljið þér ekki líta á hægri vísifingur Bertels vinar míns? Hérna okkur að segja, er þessi vinur minn mesti bragðakarl; það má mikið vera, ef hann hefir ekki, þegar öllu er á botninn hvolft, kóngs-hringinn“.

Þetta vakti forvitni munksins svo að hann gekk feti nær þeim. Eins og áll veltir nú Larson sér, því sakir bandanna gat hann ekki staðið upp, og kemst í einu augnabliki milli munksins og dyranna; nú vildi Híerónýmus leita þeirra, en í sömu svipan hafði Larson núið í sundur á steini bandið á hægri hendi sinni, greip hann nú í fót munksins og fleygði honum ofan á sig. Híerónýmus brauzt um sem óður væri, ljósið á skriðbyttunni slokknaði og hömuðust þeir þar í myrkrinu. Bertel og Pekka gátu hvorugir staðið upp, en veltu sér þó til þeirra og vildu duga Larson, en gátu ekki að gert. Þá fann hinn djarfi kapteinn til sársauka í öxlinni sem af hnífi, og vall þar þegar út varmt blóð. „Þrumur og eldingar!“ æpti hann og náði óðara daggarði úr hendi fjanda síns og brá honum. Skipti nú um; munkurinn bað þegar um grið og líf.

„Sjálfsagt, sonur minn sæll“, sagði kapteinninn, „en með þremur skilyrðum. Fyrst skaltu með eiði afneita honum Loyóla, meistara þínum, og játa, að hann hafi verið mesta nátthúfa. Gengurðu að því?“

„Ég geng að öllum kostum“, svaraði munkurinn og stundi við.

„Hitt skilyrðið er, að þú hengir sjálfan þig á fyrsta snaga, sem þú finnur á veggnum“.

„Já, já, slepp mér þá“.

„Hið þriðja er, að þú farir beina leið til Belsebúbs, þíns skriftaföður“, og að svo mæltu hratt hann munkinum með miklu afli á múrvegginn, og bærðist hann ekki úr því; en Larson skar síðan með morðhnífnum böndin af félögum sínum, og var nú einungis eftir að finna útganginn úr prísundinni.

Þegar flóttamennirnir höfðu læst dyrum hellisins utan frá og voru komnir upp í tröppugöng þau, er lágu upp í hallarloftin, námu þeir staðar til ráðagerðar. Ástand þeirra var ekki öfundsvert, því þeir vissu frá fyrri tímum, að tröppur þær lágu upp að svefnherbergi biskupsfurstans; varð svo fyrst að fara þaðan í gegn um tvö eða þrjú herbergi, en þá tók við vopnasalurinn og þá kom hallargarðurinn, en þaðan lá leiðin yfir fljótsbrúna, sem var varin af vopnuðum mönnum. Öll herbergin nema svefnherbergið, sem munkurinn virtist einn hafa ráð yfir, voru full af hermönnum, sjúklingum og gæzlukonum, þegar fangarnir voru tveim stundum áður leiddir niður. „Einn hlut harma ég“, mælti Larson, „að ég dró ekki belginn af rebba, þegar ég hélt í eyrun á honum. Hefði ég haft guðrækninnar belg, hefði ég getað gengið í gegnum endilangan hreinsunareldinn eins og annar Sál meðal spámannanna. En nú spyr ég í einfeldni minni, Bertel minn, hvernig við förum að komast héðan?“

„Við ryðjum okkur braut, varðliðið sefur og nú er reginnótt“.

„Ég játa, vinur, að skyldi nokkur, og þó það væri ég, Larson sjálfur, kalla þig geit, þá skyldi ég kalla hann lygara. Það er satt, að einu sinni tókstu nærri því solus, einn, alienus, aleinn, þennan kastala, en þá hafðir þú þó sverð í hendinni og nokkur þúsund röskva drengi fyrir aftan þig ... Þey, er nokkur að trampa á tröppunum? Nei, þar er enginn; við verðum að tifa eins og heimasætur; álfurinn hann Pekka slánast áfram eins og heill ríðandi herflokkur sé í hælunum á honum“.

Þeir félagar voru nú komnir þrjátíu eða fjörutíu höft upp tröppurnar og þá fyrst urðu þeir birtu varir hátt uppi á skörinni. Þeir námu þá staðar og drógu andann, allt var hljótt og kyrrt. Nú áræddi Larson að gægjast inn, stakk fyrst höfðinu inn, síðan fætinum og loks öllum sínum digra búk. „Við erum á réttri leið“, hvíslaði hann, „takið af ykkur stígvélin, allur herinn skal ganga á sokkaleistunum, posito, að herinn sé í nokkrum sokkum. Fram! fram!“

Svefnherbergi biskupsfurstans, sem þeir nú voru í komnir, var stórt og hafði verið hlaðið skrauti. Hálfslokknaður lampi sló daufum bjarma á hina gullnu refla á veggjunum; þar stóðu logagylltar myndir af helgum mönnum, en sængin var úr íbenviði, þar sem hinn gamli preláti hafði hvílt og sofnað frá sínu Rínarvíni. Þar var ekkert kvikt inni, en gegn um einn gluggann, sem sneri að hallargarðinum, mátti sjá hallarkirkjuna alla ljósum lýsta og fulla af fólki. Garðurinn sýndist líka fullur af mönnum og báru margir kerti.

„Það má salta mig niður í pækil eins og síld, ef ég get skilið, hvað þetta fólk hefst að um hánóttina“, umlaði kapteinninn í illu skapi. „Þeir hafa sjálfsagt samanstreymt til þess að horfa á hvernig gengur að steikja þrjá heiðarlega Finna við seinan eld allt eins og kola“.

„Við verðum að útvega okkur vopn og falla eins og hreystimenn“, sagði Bertel og litaðist fyrir í herberginu. „Ágætt!“ æpti hann hátt, „hér eru þrjú sverð og fleiri þurfum við ekki“.

„Og þrír daggarðar“, sagði Larson, sem fundið hafði dálítið vopnabúr bak við líkneski eitt í veggjarskoti. „Þessir verðugu feður fælast ekki daggarðana heldur en Austurbotnungarnir púúkóinn[2] sinn“.

„Ég held nú“, sagði Pekka, sem sjaldan var margmáll, og benti á flösku mikla þar í horni einu, „ég held, að fyrst þetta er jólanóttin sjálf, þá ...“.

„Dáðadrengurinn“, sagði kapteinninn og varð allur á lofti, „þú ert undarlega þefvís, þegar eitthvað er að fá í staupinu. Æruverði Jesúíti, þú hefir unnið eitt góðverk á ævinni. Jólanótt sagðirðu; hvers vegna sagðirðu það ekki fyrri, flónið þitt? Það er allt í augum opið, að hálf Würtzborg hefir hlaupið upp til hallarinnar til þess að hlýða messu hans Híerónýmusar. Samt er ég svei mér hræddur um, að honum þyki ílengjast nokkuð þeim góða manni. Sjáðu nú, vinur, nú drekk ég þína skál; fyrirliðinn á ætíð að ganga á undan liðsmönnum sínum með góðu eftirdæmi. Skál, drengir góðir ... en hver fjandinn ... Bölvaður karlinn hefir skammarlega leikið á okkur ... ég hefi drukkið ólyfjan, ég er bráðfeigur maður!“ og hinn ágæti kapteinn varð náfölur í framan.

En þeir Bertel og Pekka gátu varla varizt hlátri þrátt fyrir allar kröggurnar, þegar þeir sáu Larson hvítna af hrollinum, en biksortna um leið af vökva þeim, sem hann hafði drukkið og spýtt út aftur. „Taktu smærri sopana næsta sinn, þá þarftu ekki að drekka blek“, sagði Bertel.

„Blek — það var eftir honum, þessum arga og ærulausa blekbullara, að setja fram eitthvað fjandans glundrið. Tvennt svíður mér meira en allir brennudómar, það að hún snotra Kata mín með mjúku lófunum skuli hafa gabbað okkur, og það að ég skuli hafa drukkið þann vökva, sem mest er ofaukið í heiminum[3]. Skrattinn hafi hann — svei!“

„Ef við hefðum ekki annað að gera, gæti ég sýnt þér nokkuð, sem blekið hefir afrekað“, sagði Bertel, sem var að blaða í bréfahrúgu á borðinu: „Hér er bréf frá biskupsfurstanum ... hann kemur á morgun ... Við eigum að brennast hátíðlega. Fyrst skal fá okkur til að sverja frá okkur trúna með því að lofa okkur griðum ... en þó á að brenna okkur allt að einu. Viðbjóðslegt!“

„Rómverskt“, svaraði kapteinninn.

Nú hafði Larson fundið þrjár munkakápur. Þeir klæddust þeim og lögðu síðan upp til nýrrar glæfragöngu.

Tvö fyrstu herbergin voru mannlaus; einungis sáu þeir tvö sængurrúm bæld, þóttust þeir vita, að þar hefðu sofið þjónustubræður og gengið síðan út til messu. „Gott er þetta“, sagði Larson, „menn munu ætla okkur úlfa í sauðaklæðum, sem ætlum líka út til messu. Þey, þey! Heyrið þið ekkert? Kvenmannsrödd; kyrrir!“

Þeir námu staðar og heyrðu unga konu vera að biðjast fyrir. „Heilaga mær, fyrirgef þú mér rétt í þetta sinn, og frelsaðu líf mitt frá dauðum, þá skal ég á morgun vígjast nunna og þjóna þér til dauðans“.

„Þetta er Katrínar rödd“, sagði kapteinninn. „Skyldi hún vera saklaus, blessaður barnunginn? Sem ég lifi væri það ungum afreksmanni hneisa að frelsa ekki líf svo félegrar stúlku, sem hefir svo silkimjúka hönd“.

„Fljótt af stað“, hvíslaði Bertel í bræði. En kapteinninn hafði fundið litlar dyr lokaðar utan frá; fyrir innan var klefi og í klefanum skjálfandi stúlka. Augu hennar, sem vanizt höfðu myrkrinu, þekktu munkakápurnar; hún varpaði sér fyrir fætur kapteininum og hrópaði: „Líf, góði faðir, gefið mér líf! Ég skal meðganga, ég hefi hjálpað föngunum til að flýja, því ég gaf varðmönnunum vín. En þyrmið lífi mínu sakir miskunnar hinna heilögu; ég er svo ung, ég vil ekki deyja enn þá“.

„Nú, nú, hver andskotinn hefir sagt, að þú eigir að deyja, mín dáðríka dúfa?“ buldi í kapteininum. „Nei, lifa skaltu lengi með lófana þína litlu og mjúku og varirnar heitu, og svo sannarlega sem ég er enginn munkur heldur hann Lars Larson, kóngsins hátignar og krúnunnar kapteinn í hernum, tek ég þig hér með ... fyrir eiginkonu, heitandi þig að elska bæði í meðlæti og mótlæti“, hélt hann áfram, því hann hugsaði að þessi alkunni kirkjuformáli ætti að lesast allur úr því einu sinni var byrjað á honum.

„Af stað, af stað með stúlkuna eða án hennar! Það kemur einhver og nú er eftir að komast í gegn um vopnasalinn“.

„Heyrðu nú, Bertel minn, ég hefi aldrei þekkt jafnbráðlátan mann og þig. Hvernig er það, dúfan góð, þú ert ekki klausturvígð vænti ég, einungis nunnuefni? Jæja, það stendur mér nú reyndar á sama. Þú verður konan mín samt ... ef ég nokkru sinni kvongast. Hér liggur kápa, það er rétt, far þú í hana, og vertu regingsleg“.

„Það er engin kápa, það er messuhökull“, hvíslaði Katrín, sem varla var búin að ná sér eftir ofboðið og óttann.

„Hver skrattinn, messuhökull! Jæja, taktu kápuna, ég fer í hökulinn. Ég skal tóna Dies iræ[4] í eyrun á þeim, svo þeim skal heldur finnast til“.

Í þessu heyrðist margra manna mál frá vopnasalnum og vakti það Larson af hans prestlegu hugleiðingum.

„Menn sakna Jesúmunksins og það er verið að leita hans; það er nú úti fyrir okkur og hlýzt það af þínu heimsku-masi“, hvíslaði Bertel óður og uppvægur. „Nú ríður lífið á að segja ekki til sín. Af stað öll fjögur“.

„Og latínan á undan“, sagði Larson.

Þau gengu út öll. Í vopnasalnum voru eitthvað þrjátíu sængur með sjúkum í, en einar tvær systur yfir þeim. Þetta var stór huggun, en því ófriðvænlegra var það, að þeim mættu tveir munkar, sem skiptust ákaft orðum á í dyrunum, þegar hinir ætluðu út. Þegar þeir sáu Larson með hökulinn og þrjá menn með kufla á eftir honum, brá hinum góðu guðsmönnum í brún. Kapteinninn hóf upp hönd sína til að blessa þá og mælti hátíðlega: Pax vobiscum [Friður sé með yður.] og vildi ganga hægt og stillilega fram hjá þeim, en í því stöðvaði hann annar munkurinn, leit á hann hátt og lágt og mælti síðan: „Æruverði faðir, hver er sá, sem heiðrar höllu vora á svo óvenjulegum tíma ...?“

„Pax vobiscum“, svaraði hann aftur með guðhræddum málrómi.

„Guðsmaðurinn Híerónýmus skipar ykkur að syngja af öllum kröftum — hans háæruverðugheit er veikur — hefir tannpínu“.

„Við skulum finna hans háæruverðugheit“, sagði hinn munkurinn og gekk inn í innra herbergið. En hinn þreif í hökul Larsons og leit framan í hann, svo hinum leizt ekki lengur á blikuna:

„Quis es et quid vultis?“ [„Hver ertu og hvað viltu“] spurði munkurinn og hvessti á hann augun.

„Quis vus et quid eltis!“[5] svaraði kapteinninn í fullkomnu fáti.

„Qui, quæ, quod, meus tuus suus. Farðu til fjandans, þinn sköllótti hræfugl!“ grenjaði hann og gleymdi öllu gáti. Hann hratt nauðugum munkinum inn í herbergið og lokaði dyrunum. Síðan hlupu þau öll niður í garðinn. Þar var háreysti mikil, æptu munkarnir með óhljóðum, en nunnurnar tóku undir og fólksfjöldinn, sem fyllti garðinn, tók að hlusta.

„Við erum farin“, hvíslaði Katrín, „ef við komumst ekki á bak við að brúnni!“ Þau runnu þangað — hávaðinn óx, þau fóru fram hjá vörðunum við stóra hliðið. „Halt, wer da?“ „Pétur og Páll“, svaraði Bertel skjótt. Þau sluppu út. Til allrar hamingju lá gamla brúin niður. En allur kastalinn var í uppnámi. „Við steypum okkur í fljótið, nóttin er myrk og þeir finna okkur ekki“, sagði Bertel.

„Nei“, mælti Larson hátt, „ekki skil ég við stúlkuna mína, þótt hálsinn sé í veði“.

„Hér standa söðlaðir hestar, af stað!“

„Á bak, þú hin indælasta allra nunna í Frankahéraði, í söðulinn!“

Að svo mæltu varp hinn vaski kapteinn sér í söðulinn og sveiflaði Katrínu skjálfandi á bak fyrir framan sig. Síðan þeystu öll af stað út í náttmyrkrið. En á eftir sér heyrðu þau óp og háreysti, og herklukkurnar kváðu við í hverjum turní. Öll Würtzborg hlustaði forviða og skildi ekki í hver ólæti hefði yfir dunið sjálfa hina helgu nótt.

4. Bernharð hertogi og Bertel

Þrem mánuðum eftir þá atburði, sem frá var sagt í síðasta kafla, hittum vér aftur Bertel lautenant í forsal einum við hina herbúðalegu smáhirð, sem Bernharð hertogi af Weimar hélt ýmist í Nassá eða annars staðar, þar sem hann þóttist þurfa að sitja. Það er vordagur í marzmánuði 1633. Aðstoðarforingjar gengu út og inn, og hraðboðar skunduðu í allar áttir, því að hertoginn hafðí yfir að sjá mikinn hluta af Þýzkalandi sunnan og vestan og tímarnir voru allískyggilegir. Hinn ungi fyrirliði varð fyrst að bíða alllanga stund, en þá var honum fylgt inn til hertogans. Hann leit annars hugar upp frá skjölum sínum og landsuppdráttum, eins og hann biði eftir ávarpi, en Bertel þagði.

„Hver eruð þér?“ spurði hertoginn hart og þurrlega.

„Gústaf Bertel, við finnska riddaraliðið hans hátignar“.

„Hvað viljið þér?“

Ungmennið blóðroðnaði við og svaraði engu. Hertoginn tók eftir því og leit við honum með óánægjusvip.

„Ég skil það“, sagði hann loksins, „þér hafið að venju verið í barsmíði við þýzku fyrirliðana út úr kvennamálum. En ég þoli ekki slíka hluti. Hermaðurinn á að geyma sverð sitt handa ættjörðu sinni“.

„Ég hefi í engu barsmíði verið, náðugi herra“.

„Enn verra en það? Þá eruð þér kominn til að biðjast heimfararleyfis til Finnlands. Það fáið þér ekki; ég þarf manna minna við; þér verðið kyrr þar sem þér eruð, lautenant. Farið þér vel“.

„Ég kem ekki til að biðja um heimfararleyfi“.

„Nú, hvern fjandann eruð þér þá að erinda? Getið þér ekki sagt það blátt áfram? Fljótt og fáort! Felið prestunum að lesa bænir, og stúlkunum að roðna!“

„Þér hafið, náðugi herra, tekið á móti hring af Gústaf konungi ...“.

„Þess minnist ég ekki“.

„ ... sem hans hátign bað yður, herra hertogi, að skila fyrirliða einum við lífvörð hans“.

Hertoginn strauk hendinni um sitt háa enni. „Sá fyrirliði er dauður“, mælti hann.

„Ég er þessi fyrirliði, herra. Ég varð sár við Lützen og féll óðara í hendur keisarans mönnum“.

Hertoginn benti Bertel að ganga nær sér, virti hann vandlega fyrir sér og sýndist ánægjulegri eftir.

„Lokið dyrunum“, mælti hann, „og setjist hér hjá mér“.

Bertel hlýddi, og varð brennheitur í kinnum af óþreyju.

„Ungi maður“, sagði hertoginn, „þér berið vitnisburðinn um kynferði yðar á enninu, enda krefst ég ekki annarra sannana. Móðir yðar er bóndadóttir frá Stórkýró á Finnlandi og heitir Emerentía Aronsdóttir Bertíla“.

„Nei, herra hertogi. Sú kona, sem þér nefnið, er elzta systir mín, borin í fyrra hjónabandi föður míns. Ég hefi aldrei séð móður mína“.

Hertoginn horfði á hann forviða. „Nú þá“, sagði hann seinlega, um leið og hann blaðaði í skjalaveski sínu, „við skulum samt tala um þessa yðar systur, Emerentíu Aronsdóttur. Faðir hennar hafði sýnt Karli konungi níunda góða þjónustu og skyldi sjálfur kjósa sér laun fyrir. Hann bað leyfis til að senda dóttur sína, sem þá var hans einbirni, til Stokkhólms, til þess að hún yrði upp alin ásamt tignum meyjum við hirð drottningarinnar“.

„Það er mér að mestu ókunnugt“.

„Þegar hún var þrettán ára gömul, var þessi unga bóndadóttir send til Stokkhólms, þar sem hégómagirni og auður föður hennar útvegaði henni uppeldi, miklu æðra en stétt hennar hæfði. Hann brann af metorðagirnd og þegar hann gat ekki sjálfur náð skjaldarmerki, skírskotaði hann til hinnar aðalbornu ættar dóttur sinnar, því að fyrri kona Bertílu var foreldralaus jungfrú af ættinni Stjarnkross; var hún og arflaus sakir Kylfustríðsins, enda vildu hinir ríkilátu frændur hennar ekki við hana kannast úr því hún gekk að eiga hinn auðuga bónda Bertílu. Þessi unga Emerentía varð margt og mikið að þola sakir spotts og öfundar jafnaldra hennar í Stokkhólmi; margar þeirra voru snauðari en hún og gátu illa unað því að óaðalborin mær sæti við hlið þeirra sem jafnborin. En fegurð hennar var jafnsjaldgæf sem kvenprýði hennar og gáfur. Áður en tvö ár voru liðin hafði hún til fulls numið alla hæverskusiði hirðarinnar, en geymdi þó um leið óspillt sakleysi hjartans úr óbreytta lífinu. Þetta fáséða samband gæzku og fegurðar minnti marga gamla menn á ástúðlega konu í ungdæmi þeirra – Karenu Mánadóttur“.

Þegar hertoginn sagði þetta, horfði hann hvasst framan í hinn unga fyrirliða. En Bertel lét sér hvergi bregða; allt þetta var honum ókunnugt og óskiljanlegt.

„Nú vel“, mælti hertoginn eftir litla þögn, „það leið ekki á löngu áður en menn tóku eftir fríðleik þessum. Kornungur maður stórættaður varð brátt ástfanginn í þessari blómarós, sem ekki var þá nema fimmtán ára og svaraði honum á sama hátt með innileik frumástanna. Þessi samdráttur duldist ekki lengi fólki hins tigna ungmennis. Stjórnvizkan varð hrædd, tignardrambinu þótti sér vera misboðið, er slík virðing var veitt svo smáættaðri stúlku. Menn tóku því þau ráð saman, að hana skyldi gifta fyrirliða af ótiginni ætt, en frægum hreystimanni frá danska ófriðnum. Þessi ráðagerð kom hinum ungu elskendum til eyrna. Vesalingar, þau voru bæði svo ung, hann 17, en hún 15 ára, bæði ókunnug reynslunni og unnust hugástum. Skömmu síðar fór hinn ungi maður af landi burt til hersins á Póllandi, gjaforð meyjarinnar fórst fyrir og hún var send með svívirðing heim til kotbæjanna á Finnlandi. Viljið þér vita meira, Bertel lautenant?“

„Ég skil ekki, herra hertogi, hvað saga systur minnar getur átt við ...“

„ ... hringinn, sem þér spyrjið um? Verið þolinmóður. Þegar hinn ungi maður fór í herinn og gekk að finna unnustu sína í síðasta sinni, gaf hún honum hring, en ekki er mér kunnug hans fyrri saga; var það mælt, að fjölkunnugir Finnar hefðu smíðað hann og fylgdi honum álög. Lagði hún ríkt á við unnusta sinn að bera jafnan hringinn á fingri sínum, þá er hann kæmi í hættur og mannraunir, og mundi hann þá aldrei verða sári særður. Tvisvar gleymdist sú varúð, öðru sinni við Dirschá ...“

„Guð minn góður!“

Geðshræring Bertels var svo mikil, að allur roði hvarf úr kinnum hans og stóð hann nú náfölur eins og marmari.

„Ungi maður, nú vitið þér nokkuð af þeim hlutum, sem yður ber að vita, en ekki allt. Við höfum nú talað um systur yðar, en nú víkur sögunni að yður sjálfum. Hans hátign, konungurinn hafði í ráði að veita yður skjaldarmerki, sem hreysti yðar og framganga hafði unnið til. En hinn gamli Aron Bertíla hafði beiðzt þess af konungi, að hann sæi svo fyrir, að þér mættuð vinna yður allan frama, en með engu móti mætti hann gera yður að aðalsmanni, svo mikla heift bar hann til hinna tiginbornu. Konungurinn þóttist ekki mega synja föðurnum þessarar bænar hans ... fyrir þessa sök eruð þér enn maður ótiginn. En ég, sem engu heiti er bundinn við föður yðar, ég gef yður, ungi maður, kost á að þiggja bæði riddaraspora og skjaldarmerki“.

„Herra hertogi, — þessi mildi yðar gerir mig orðlausan, hvernig hefi ég hana verðskuldað?“

„Hvernig?“ sagði hertoginn og brosti eitthvað kynlega, „ég heyri, að þér hafið ekki skilið mig, vinur minn“.

Bertel þagði. „Gott og vel, hvort sem það er með eða móti vilja yðar, skoða ég yður nú þegar í tiginna manna tölu. Við tölumst við í annað sinn um þann hlut. Hringurinn yðar — ég var búinn að gleyma honum — munið þér hvernig hann lítur út?“ Og hertoginn leitaði ákaft í fórum sínum.

„Það er sagt, að konungurinn hafi borið eirhring og muni vera grafið á hann innanverðan töframark og stafirnir R. R. R.“

„Vera má, að ég hafi týnt honum, því að ekki finn ég hann. Hver fjandinn hefir tóm til að muna slíkan hégóma. Hringnum hlýtur að hafa verið stolið úr leyniskríni mínu. Finni ég hann aftur, skal ég fá yður hann; finnist hann ekki, vitið þér þó það nú, sem meira er í varið. Farið nú, ungi maður, og sjáið þér um að verðskulda trúnað minn og minning hins mikla konungs. Enginn maður má vita þá hluti, sem ég hefi sagt yður. Farið vel, við finnumst síðar“.

5. Ást og hatur sættast heilum sáttum

Aftur hverfum við frá vorblíðu Þýzkalands norður í kulda vetrarins. En áður en við höldum lengra fram á þrjátíuárastríðsins blóðugu braut, verðum við að bregða oss lengst norður í Austurbotn og finna tvær höfuðpersónur sögunnar.

Það var um jólaföstubyrjun árið 1632. Ofsaveður með kafaldshríð dundi á veggjum Krosshólms kastala og hleypti brimöldum Kyrjálabotnsins upp á hinar ísbryddu strandir. Allar sjóferðir voru úti það árið og enginn komst yfir hafið. Í júlímánuði höfðu nýliðssveitirnar úr Austurbotni lagt af stað, fyrst til Stokkhólms, en þaðan til Strælu, og biðu Finnar nú fréttanna frá ófriðnum með óþolinmæði. Þá varð sá atburður í miðjum nóvembermánuði, að fregn kom upp og flaug um landið, að konungurinn væri fallinn. Þess konar fregnir berast í lausu lofti, og vita menn ekki á hvern hátt eða hvaðan þær koma; enda órar menn jafnan fyrir illtíðindum, þótt enn séu í fjarska, svo sem þegar jarðskjálftar vekja ótta eða ókyrrleik í hugum manna, langt fyrir utan svið þeirra. En þessi fregn hafði oftar en einu sinni áður flogið fyrir, en verið borin til baka; treystu menn fastlega hamingju Gústafs, og nú er þessi fregn var látin óstaðfest, gleymdist hún aftur og var haldin skröksaga ein. Eftir því má oft taka í lífinu, að eins og mönnum er oftlega illa til þess, er menn hafa gert illt ósjálfrátt, eins er mönnum vel til þess, er menn hafa fengið færi á að gera vel við. Frú Marta í Krosshólmi þóttist töluvert af framkomu sinni, er hún varði kastalann móti hinum ölvuðu dátum og þakkaði lengi hugprýði sinni, að honum varð borgið. Og það, að hún barg lífi Regínu lét hana stórum vaxa í augum frúarinnar, enda gat hún heldur ekki neitað því, að jungfrúin hafði vakið fulla undrun hennar með snarræði og uppoffrun. Þóttist hún mjög af því að geyma svo stórborinn fanga; gætti hún hennar jafnstranglega sem fyrr, en fríðara herbergi fékk hún henni, leyfði hinni gömlu Dóróþeu að þjóna henni og hélt hana einkar vel með mat og drykk. Regína lét og minni metnað og kulda í ljósi en fyrr; bar það nú stundum við, að hún gegndi frú Mörtu litlu orði eða lyti með kollinum, en við réttunum, sem fram voru settir, feitu kálfunum, tvígilda bjórnum og öðru góðgæti, hreyfði hún lítið; var svo að sjá, sem hún léti sér allt á líku standa, þuldi sí og æ á tölur sínar, en lét að öðru leyti hvern dag koma og fara sem annan.

Frú Marta þóttist vera sannfærð um, að fangi hennar væri einhver hin mesta prinsessa eða konungsdóttir, þótt hún ekki væri skilgetin dóttir rómverska keisarans sjálfs. Henni kom því það óheillaráð í hug að gera tilraun til að láta svo stórborna konu kasta sinni kaþólsku trúarvillu; hugsaði hún sér að koma miklu til leiðar með því móti síðar meir, er ófriðnum létti og Regína yrði útleyst. Regína varð því fyrir trúarfortölum, sem hún sjálf hafði boðið hinum mikla Gústaf konungi, en trúarboðstilraun frú Mörtu var öll klúrari og stirðvirkari. Hún ruddi í hana hrúgum af prédikunarbókum, sálmum og kverum, en stundum hélt hún fyrir henni hrókaræður með orðskviðum og glósum, og þegar það dugði ekki, sendi hún kastala-prestinn og lét hann prédika fyrir fanganum. Við öllu þessu skaut jungfrúin skolleyrunum, eins og nærri má geta. Hún var fastari fyrir í trú sinni en svo, að hún gæti hlustað með þolinmæði á það, sem talað var; leiddist henni mjög þær fortölur, svo að vistin í Krosshólmi varð henni með hverjum degi leiðari, enda var henni vorkunn þótt hún þreyði leynilega lausnardag sinn og frelsi. Dóróþea varð aftur á móti æf og uppvæg í hvert skipti sem villupresturinn eða hin harðvítuga húsfreyja hófu þeirra prédikanir; þuldi hún þá blaðalaust langar bænir og bannsetningar, sumt á latínu, en mest á lágþýzku, og varð oftast árangurinn sá, að hún var sett í fangelsi kastalans og látin dúsa þar nokkra daga þangað til henni tók að leiðast eftir jungfrúnni sinni og geðið mýktist. Þannig leið misseri af fangavist Regínu.

Að betra haldi kom velvild frú Mörtu, þar sem hún leyfði Regínu að vinna handavinnu, og var kostulegt verkefni í því skyni fengið sent frá Stokkhólmi. Gat hún nú saumað Maríu mey með barnið, úr gulli og silfri á silkidúk. Hugði frú Marta í einfeldni sinni, að það ætti að verða altarisdúkur, sem Regína kynni að gefa Vasakirkju eins og menjagrip til minnis um það, að hugur hennar væri snúinn. En hvert hermannsauga hefði fljótt séð hvers kyns var, að það var fáni fyrir hina kaþólsku trú, sem fanginn bjó til í eftirvæntingu þess dags, þegar handaverk hennar væri borið á stöng fyrir brjóstfylkingu hinna rétttrúuðu herskara.

Ekki féll þó frú Mörtu alls kostar vel í geð þessi Maríumynd; þótti henni hún bera of umfangsmikla dýrðarkórónu á dúknum til þess hún gæti heitið fyllilega lúthersk. Fyrir því hugsaði hún sér að útvega fanga sínum annan betur fallinn starfa. Svo bar við á stundum, að þegar Emma, dóttir bændakonungsins í Stórkýró, kom til bæjarins, gerði hún sér erindi upp til kastalans og reyndi að vinna hylli jungfrúarinnar meðal annars með því að gefa henni nokkrar hankir af hinu smæsta og mýksta hörgarni, því, sem engin í því byggðarlagi gat spunnið eins og hún. Frú Mörtu datt því einn dag það ráð í hug að kenna fanganum sínum að spinna og fá Emmu til að kenna henni þá list. En í laumi varð Emma þessu sárfegin. Það, að hin fangna jungfrú hafði verið konunginum svo handgengin, gerði hana í augum Emmu mjög svo merka og fræga. Hlakkaði hún til að heyra hana tala um hann, hetjuna, konunginn, hinn mikla og ógleymanlega, sem ljómaði í hugskoti hennar meira en mennskur maður; girntist hún að fá að vita hvað hann hefði sagt, hvað hann hefði gert, hvað honum hefði þótt vænt um og hvað hann hefði hatast við hér á jörðu. Hún vildi í einu verða hrifin af ljóma frægðar hans og deyja sjálf í gleymsku. Vesalings Emma!

Á þennan hátt komu aftur kunnugleikar með þeim Regínu.

Í fyrstu tók jungfrúin henni fálega og alllítt fannst hinni stórlátu furstadóttur um spuna hennar, en smám saman vakti hið hógværa og blíða fas Emmu velvild hennar og hin eðlilega eftirþrá að skipta orðum við einhvern fyrir utan veggi fangelsisins gerði hana opinskárri. Lítið spunnu þær að sönnu, en þær ræddu saman eins og húsfreyja og þerna væri, einkum þá dagana þegar Dóróþea beið innilokuð sakir tungu sinnar, og nú kom Emmu í góðar þarfir, að hún á yngri árum hafði lært nokkuð í þýzkri tungu. Hafði hún jafnan gott lag á að leiða talið til konungsins; hún var kvenna vitrust og leiddi því skjótt grun í, að Regína geymdi minning konungsins í djúpum ástardraumi. Hins vegar renndi Regína hvergi grun í, hvað fyrr hafði drifið á daga Emmu; hugði hana svo spurula sakir þeirrar venjulegu forvitni, sem háleitir hlutir jafnan kveikja hjá ómenntuðu fólki. Oft fannst henni mikið um svör og hugsunarhátt hinnar óbreyttu bóndadóttur, svo að hana furðaði stórlega; virtist henni eitthvað það í henni búa, sem fullt var mótsagna, svo hún spurði sjálfa sig, hvort kona þessi mundi ekki vera njósnari, en þó iðraði hana jafnskjótt eftir að henni skyldi detta slíkt í hug. Þegar spunakonan leit til hennar sínum ljósskæru, mildu augum, bjó eitthvað það í þeim, sem hvíslaði að Regínu og sagði: þessi stúlka er enginn hræsnari.

Þannig sátu þær saman einn dag í byrjun desembermánaðar; hafði Dóróþea þá enn þá einu sinni verið lokuð inni fyrir skammaryrði við prestinn. Það var bersýnilega margt ójafnt á komið með þessum tveimur konum, sem örlögin höfðu saman leitt um langa vegu, og sem báðar höfðu hugann á sömu stöðvum. Önnur barnung, fríð, stórhuga, hrafnsvört og hvöss á brá, furstainna þótt fangi væri; hin miðaldra kona, björt á brá, fögur og blíð, hæg og hæversk, frjálsleg en þó miklu lítilsigldari. Regína var 17 ára, en margur mundi hafa ætlað hana tvítuga; Emma var hálffertug, en svo æskuleg og saklaus á svip og í fasi, að stundum mættu menn snöggvast hafa haldið, að hún væri ekki nema 17 ára. Hún hefði getað verið móðir Regínu, og þó mátti skoða hana, sem svo margt hafði reynt, eins og barn við hlið hinnar bráðþroskuðu, suðrænu meyjar, sem hjá henni sat.

Jungfrúin hafði spunnið um stund og aftur og aftur slitið fyrir sér þráðinn. Hún skaut nú rokknum frá sér, gröm og óþolinmóð og tók til sauma sinna. Þetta hafði einatt áður komið fyrir og kennslukonan var því alvön.

„Þetta er fögur mynd“, mælti Emma og leit á silkidúkinn, „hvað á hún að þýða?“

„Sankti María, heilaga guðsmóðir“, svaraði Regína og gerði krossmark, eins og vandi hennar var í hvert sinn, sem hún nefndi nafn Maríu meyjar.

„Og til hvers á að hafa það?“ spurði hin aftur í einfeldni.

Regína leit við henni og tortryggni flaug henni aftur í hug, en hvarf þó óðara aftur. „Ég sauma stríðsmerki hinnar heilögu trúar handa Þýzkalandi“, svaraði hún einarðlega. „Þegar það á síðan blaktir á lofti skulu villumennirnir flýja fyrir reiði guðs móður“.

„En þegar ég hugsa til guðs móður“, svaraði Emma, „hugsa ég mér hana milda, góða og friðsæla; ég ímynda mér hana eins og móður, sem öll er þar, sem elska hennar er“.

„Guðs móðir er himnanna drottning, hún vill stríða við hina óguðlegu og leggja þá að velli“.

„Þegar guðs móðir leggur til bardaga mun Gústaf konungur Adólf ganga í móti henni með beru höfði og óbrugðnu sverði, beygja kné fyrir henni og segja: Heilaga mær, ég stríði ekki þér til dýrðar, heldur frelsaranum, syni þínum. Og þá mun sankti María svara brosandi: Sá, sem stríðir sakir sonar míns, hann stríðir einnig fyrir mínar sakir, því að ég er móðir“.

„Konungur þinn er trúarvillumaður“, sagði þá Regína reiðugleg, því ekkert féll henni miður en mótsagnir móti þeirri trú, þar sem himnadrottningin María er eitt mikið máttaratriði. „Konungur þinn er harðstjóri og samvizkulaus maður, sem leitt hefir reiði allra dýrlinga yfir höfuð sitt. Veiztu það, Emma, að ég hata konunginn þinn?“

„Og ég elska hann“, sagði Emma svo lágt að varla heyrðist.

„Já“, sagði Regína, ,ég hata hann eins og dauðann, syndina og glötunina. Væri ég karlmaður með hraustri hendi og héldi á sverði, skyldi mitt ævimark vera að eyða herskörum hans og verkum. Gott áttu Emma, sem ekki þekkir ófriðinn, þú veizt lítið um hvað Gústaf Adólf hefir gert oss aumum kaþólskum þjóðum. En ég hefi séð það, og land mitt og trú mín krefjast hefnda. Það koma stundir yfir mig, að ég gæti tekið líf hans“.

„Og þegar jungfrú Regína bregður upp sinni hvítu hendi með hvassa hnífnum móti lífi konungsins, þá berar konungurinn brjóst sitt þar sem hans hrausta hjarta slær inni fyrir og hann lítur til hennar með tign og rósemi í augum og mælir: þú hin smáa, bjarta hönd, sem saumar mynd guðs móður, sting mig með hnífnum, ef þú orkar, hér er hjarta mitt fyrir, hér slær það fyrir frelsi veraldarinnar og hennar ljósi. Og þá mun höndin hníga niður hægt og seint og daggarðurinn detta áður en nokkurn varir úr henni, og þá mun guðs móðir á dúknum brosa, því hún vissi vel, að svo mundi fara, því fyrir henni sjálfri fór á sömu leið. Því að Gústaf konung má enginn deyða, enginn hata; guðs engill gengur við hlið honum og snýr reiði mannanna í elsku“.

Regína gleymdi vinnu sinni og leit framan í Emmu sínum stóru, dökku, votu augum. Í orðum hennar var svo mikið óvænt og henni þó svo kært að heyra; en hún þagði; loksins mælti hún: „Konungurinn á töfragrip“.

„Já“, sagði Emma, „töfragrip ber hann, en það er ekki eirhringurinn, sem mennirnir tala um, það er hans hugstóra mannelsku-hjarta, sem afneitar öllu sakir hins góða á jörðinni. Þegar hann var barnungur maður og hafði enga frægð eða afrek unnið, átti einungis sitt gullbjarta hár og háu hvarma og sín mildu, bláu augu, þá bar hann engin töfraþing, og þó gekk blessun og elska og hamingja við hlið honum. Allir englar á himnum og allir menn á jarðríki unnu honum“.

Það tindruðu tár í augum Regínu.

„Hefur þú séð hann meðan hann var ungur?“

„Hvort ég hef séð hann! Já“.

„Og þú hefir elskað hann eins og allir aðrir?“

„Meira, jungfrú, en allir aðrir“.

„Og þú annt honum enn þá?“

„Já, ég ann honum — mikið — eins og þér gerið. En þér viljið deyða hann, en ég vil deyja fyrir hann“.

Regína hljóp upp, brast í grát, þreif Emmu í faðm sér og kyssti hana. „Trú því ekki, að ég vilji deyða hann — ég, ó, heilaga María, ég, sem vildi þúsund sinnum láta líf mitt í hans stað. En veiztu það, Emma, að það er kvöl, sem þú getur ekki skilið, sundurliðandi kvöl, þegar maður elskar mann, stórhetju, ímynd hins æðsta og fegursta í lífinu, og svo kemur vor heilaga trú og býður oss að hata þennan mann, deyða hann, ofsækja hann og elta að dyrum grafarinnar. Þú veizt ekki, þú ert sæl, þú þarft ekki annað en að elska og blessa, þú veizt ekki hvað það er að hrekjast milli ástar og haturs eins og skip á óðum öldum; að neyðast til að bölva þeim, sem vér elskum og blessum fram í dauðann, og sitja svo innan fangelsisins veggja, herfang stríðandi tilfinninga, sem berjast um völdin innst í hjarta voru. Æ, ég lifði þá nótt, þegar ég vildi sætta elsku mína og trúarbrögð og leiða hinn volduga á rétta leið til sáluhjálpar. Hefðu hinir heilögu þá látið mín veiku orð sannfæra hans vantrú - þá hefði hin vesala Regína fylgt honum með gleði eins og hans aumasta ambátt alla hans ævi gegn um, og tekið með brjósti sínu móti öllum oddum, öllum kúlum, sem leita hjarta hans. En hinir heilögu unnu mér ekki, óverðugri, svo mikillar frægðar, og fyrir því sit ég nú hér fangi sakir trúar minnar og ástar, og þótt einhver engill kæmi og niðurrifi þennan fangelsisvegg og segði við mig: Flý, land þitt bíður þín, þá mundi ég svara: Það er hans vilji, hans, sem ég elska, sakir hans líð ég þetta og fyrir hans sakir verð ég kyrr þar sem ég er. Og enn trúir þú, að ég vilji deyða hann!“

Og Regína grét ákaflega með afli og ofsa hinnar brennandi ástríðu, sem svo lengi hafði verið innibyrgð. Emma strauk hina svörtu lokka frá enni hennar og horfði með blíðu og ástúð í hennar társtokknu augu og mælti með spámannlegri andagift: „Grátið ekki svo, sá dagur mun koma, að þér fáið að elska hann án þess að þurfa að óska honum ills um leið“.

„Sá dagur kemur aldrei, Emma“.

„Jú, hann kemur, þegar Gústaf konungur Adólf er látinn“.

„Ó, þá vil ég aldrei þann dag sjá! Heldur vil ég kveljast alla ævi — það er þó fyrir hans sakir“.

„Jú, jungfrú, sá dagur kemur víst. Ekki fyrir því, að þér eruð ung og hann eldri. En hafið þér aldrei heyrt sagt um barn, sem er efnilegra en önnur börn: það lifir ekki lengi, það er of gott fyrir þennan heim! þannig finnst mér því sé varið með Gústaf konung. Hann er of mikill, of göfugur, of góður til þess að fá að lifa lengi. Englar guðs vilja ná honum áður en líkami hans visnar og sál hans dofnar. Trú mér, þeir taka hann frá okkur“.

Regína horfði á hana eins og óttaslegin.

„Hver ert þú, sem talar slíkum orðum? Hvernig ljóma þín augu! Þú ert ekki sú, sem þú sýnist. Hver ertu þá? Heilaga guðs móðir, geymdu mig!“

Og Regína stökk upp, hrifin af hjátrúar vantrú þeirri, sem var einkenni hennar aldar. Vera má, að hún gerði sér enga verulega grein fyrir hræðslu sinni, en ræða Emmu hafði ætíð sýnst henni svo kynleg, að koma frá vörum ómenntaðrar bóndadóttur í þessu tryllta landi.

„Hver ég sé?“ sagði Emma með sömu blíðu og áður. „Ég er kona, sem elska, það er allt og sumt“.

„Og þú segir, að konungurinn muni deyja“.

„Guð einn ræður örlögum mannanna, og hinn mesti allra manna er þó ekki meira en maður“.

Í sama bili tók einhver í hurðarlásinn, og frú Marta kom inn, hátíðlegri í bragði en venja var til og fölari. Í stað hins venjulega ljósröndótta ullarkjóls bar hún nú dökkan búning og allt fas hennar benti á eitthvað óvenjulegt. Undanfarið samtal þeirra Regínu olli því, að þær spruttu báðar upp við sýn hennar.

Emma bliknaði eins og nár, gekk beint í móti frú Mörtu, leit skarpt framan í hana og sagði lágt, en með mikilli áreynslu:

„Konungurinn er dáinn!“

„Veiztu það nú þegar?“ sagði frúin undrandi. „Guð miskunni oss. Þessi Jobs tíðindi ber hraðboði, sendur landveg kringum hafið“.

Regína hneig niður í ómegin.

Emma hélt ráði og rænu, þótt hjartað væri hálfbrostið, og fór að reyna til að lífga Regínu.

„Konungurinn hefir þá fallið á vígvellinum meðan stóð á sjálfum sigrinum?“ spurði hún enn fremur hina undrandi húsfreyju.

„Á vígvellinum við Lützen þann 6. nóvember og var að vinna hinn ágætasta sigur“, svaraði frúin og undraðist æ því meir, að Emma skyldi líka vita það.

„Vaknið upp, náðuga jungfrú, hann hefir lifað og dáið eins og stórhetja, maklegur aðdáunar allrar veraldarinnar. Hann hefir fallið á stundu sigursins, í miðju sólskini sinnar frægðar; nafn hans mun lifa allar aldir, og þetta nafn skulum við báðar blessa!“

Regína upp lauk sínum dreymandi augum og hóf hendur sínar til bænar: „Ó, þú guðsmóðir“, sagði hún, „ég þakka þér, að þú hefir kallað hann úr heiminum í öllum mikilleik sínum og burt tekið um leið þá bölvun, sem bjó yfir hjarta mínu!“

Emma féll á kné og baðst fyrir við hlið hennar.

En fyrir utan kastalagarðinn stóð hávaxinn, hvíthærður öldungur með ásjónu stirða og grettna af hryggð og örvilnun.

„Bölvun yfir verki mínu!“ sagði hann. „Endaslepp urðu ráðin mín, og takmarkið, sem ég hefi barizt fyrir, er gengið mér úr greipum! Heimskinginn ég, að reiða mig á örlagaþráð nokkurs manns, að ég skyldi lifa í þeirri von, að konungurinn mundi ganga við frændsemi þess, er hann átti með réttu, — að ég skyldi ætla ég mundi lifa það, að dóttursonur hans Arons Bertílu yrði frægur af afreksverkum og næði þeim metorðum, er gerðu hann jafnan erfingja hinnar sænsku kórónu. Nú er konungurinn dauður og ættingi minn umkomulaus unglingur, sem bráðum hverfur og gleymist. Nú ætti það að bætast ofan á, að hann fái aðalsmerkið og gangi í lið með blóðsugunum, sem setja sig upp á milli ríkisins einustu stórvelda, konungsins og þjóðarinnar. Heimskur var ég, heimskur var ég, nú er konungurinn allur! Far þú í gröf þína, gamli Bertíla, til bróðurbanans Jóhanns konungs og aðalsmannsræningjans Karls og geymdu ráðagerðir þeirra hjá ormunum, sem nú þegar hafa lokið Gústafi kóngssyni og Karenu Mánadóttur!“

Og öldungurinn þreif hart í hönd Emmu, sem út kom í því, og sagði:

„Komdu, við bæði eigum nú ekkert ógert hér í heimi“.

„Jú“, svaraði Emma, „við eigum enn þá son eftir bæði“.

6. Orustan við Nörðlingen

Þangað til hafði ljónið sænska fyrir Gústaf Adólf og kappa hans unnið hvern sigurinn á fætur öðrum og steypt til jarðar öllum sínum mótstöðumönnum með efldum hrammi. En loks rann upp dagur óhamingjunnar; stórorusta sú var nú háð, er hafði skæðan ósigur í för með sér fyrir hin sigursælu vopn Svíanna.

Hinn aldrei metti en þó ómissanlegi Wallenstein var fallinn í Eger fyrir landráð sín. Gallas, fylkingabrjóturinn, æddi yfir allt Mið-Þýzkaland, tók Regensborg og hélt síðan þaðan og bjóst að taka hinn frjálsa ríkisstað Nörðlingen. Bernharð hertogi og Gústaf Horn skunduðu til liðs við borgina og höfðu einar 17 þúsundir manna. En Gallas hafði 35 þúsundir.

„Hlaupum á þá“, mælti hertoginn.

„Bíðum fyrst“, svaraði Horn.

Þeir gerðu svo, og bættust þá 5 þúsundir liðsmanna við herinn, en 14 dagar liðu hjá. Þá hófst hungur í borginni og gáfu borgarmenn hernum merki um það með varðeldurn frá turninum um nætur. Hertoginn vildi aftur berjast, en Horn vildi víggirða herbúðirnar og bjarga borginni orustulaust. Var honum þá, kappanum brugðið um hugleysi, en það féll Horn illa og bjóst til bardaga, en spáði illum úrslitum. En flestir Svíar gengu fagnandi í orustuna, því þeir voru hróðugir af sífelldri sigursæld og þóttust vissir um að vel gengi.

Þessi orusta stóð 24. ágústmánaðar 1634. Skammt fyrir utan Nörðlingen liggur fell eitt skógi vaxið, sem Arensberg heitir, en milli þess og bæjarins liggja tveir lágir ásar. Á þeim höfðu keisarans menn látið gera þrjá víggarða. Sænski herinn stóð á fellinu, Horn fyrir hægra armi, en hertoginn var í hinurn vinstra. Herópið var hið sama sem við Lützen og Breitenfeld: „Guð með oss!“ Árla morgunsins féll regn mikið. Hinn vitri Horn réð enn til að fresta skyldi atlögunni, en hertoginn hafði á hendi yfirstjórn hersins og skipaði að leggja til orustu; Horn hlýddi og lét hægri arm hersins sækja fram niður í dæld þá er milli var ásanna. Riddaraliðið varð þá óþolinmótt og hóf þegar bardagann; hallaðist hann á Svía þegar í hinni fyrstu hríð. Fallbyssur keisarahersins skutu óðara geilar í fylkingu riddaranna, og urðu þeir þá brátt undan að hopa fyrir ofurefli óvinanna. Horn sendi tvær stórsveitir til þess að taka mið-skotgarð óvina hans. Þeir gerðu svo og eltu liðið. Piccólómíni stöðvaði það og rak aftur til vígisins. Þá varð sá atburður, að eldur hljóp í púðurhúsið; sprakk þá allt vígið með ódæma hvell og flaug í loft upp og með því nokkur hundruð Svía og Finna. Þetta var hið fyrsta óhapp. Þetta vígi réði leikslokum bardagans. Þar stóð allt tómt stundarkorn. Liðsmönnum Piccólómínis hafði orðið svo felmt við hvellinn, að þeir vildu ekki aftur fara inn í vígisbrotið; þó gerðu þeir það að lokum. Þá sendi Horn eftir hjálp til hertogans og vildi taka það. Hertoginn sendi Thurn, ungan mann frá Bæheimi, með gulu herdeildina. Hann fór skakkt, réðst á annan skotgarð og hitti fyrir ofurefli liðs. Gerði hann sautján atrennur, en varð jafnan frá að hverfa. Horn sótti hæðina á meðan, en vann hvergi á. Villa Thurns var annað óhappið. Vinstra megin vakti hertoginn bardagann móti bæði stórskota- og riddaraliði. Í hinni fyrstu hríð runnu keisarans menn, og hinar þýzku riddarasveitir hertogans eltu þá með lausum taumum og fóru bæði hart og dreift. En það var eins og andi gamla Tillýs væri þá kominn og blési hugmóði í brjóst keisarahersins. Liðið nam staðar, fylkti sér og neytti nú liðsmunar. Urðu hinir undan að flýja og misstu margt manna. Þá vildi hertoginn senda liðsstyrk inn í borgina Nörðlingen, en það mistókst. Hann renndi Gallas aftur og aftur, en allt kom fyrir eitt, því nýir herskarar stöðvuðu hvervetna flóttann, og bak við her Svía rændu Króatar farangrinum.

Nú var liðið nær miðmunda. Höfðu nú sveitir Horns staðið fyrir eldi óvina sinna í átta stundir og voru nú þrotnar af sárum og mæði; með hverjum klukkutíma, sem leið, dvínaði sigurvon þeirra, en hugprýðin var hin sama, örugg og ósigrandi. Þeir urðu nú varir við uppnám það, er orðið var vinstra megin í hernum, en sjálfir voru þeir illa aðþrengdir, er þeir stóðu þar í dalverpinu þar sem kúlum frá Piccólómíni sló æ niður í hrískjarrið og sprengdi blóði hina sundur skotnu stofna. Þá réð Horn til að láta undan síga og ná Arensbergi, og neyddist loks hertoginn til að samþykkja það ráð, enda var hann þá kominn í líkar kröggur. En í tvær klukkustundir hafði hann verið að skoða huga sinn, en þær stundir hefði hann síðar feginn viljað kaupa fyrir helming lífdaga sinna. Nú var klukkan orðin þrjú. Horn lét finnska riddaraliðið gera málamyndar-áhlaup til þess að dylja með því og verja undanhald hersins, og hóf það með röð og reglu eins og sómdi vitrum herstjóra. En keisarans menn skildu hvað í efni var og leituðu á þá með tvöföldu ofurefli. Tóku þeir að vona það, sem þeir aldrei áður höfðu þorað að gera sér í hugarlund, að Svíaher yrði sigraður; mátti þá sjá hinn gildvaxna Piccólómíni þeysa meðal raðanna fram og aftur til að eggja lið sitt; bauð hann heilum hersveitum að steypast á Svía og koma þeim í opna skjöldu, leggja þá vægðarlaust að velli og láta engan uppi standa.

Eftir dalverpinu milli beggja hæðanna rann lækur einn með bröttum bökkum og var í honum vöxtur mikill eftir rigninguna. Við smábæinn, Hirnheim, var brú á honum, en engin önnur, og þar setti Horn í tæka tíð gæzlulið til þess að tryggja ferð sína. Stórskotaliðið fór fyrst yfir brúna og komst klaklaust til Arensbergs. Fremstu raðir hersins höfðu einnig náð bænum og hitt liðið átti eftir fáein byssufæri til brúarinnar; en þá vildi nýtt slys til, hið þriðja óhappið og skæðasta á þessum óláns degi, Bernharð hertogi hafði lofað að tefja óvinaherinn meðan Horn kæmi liðinu yfir lækinn. En nú sá hann skjótt, að þar hafði hann fremur spurt hreysti sína en hyggindi til ráða. Óvinaherinn varð æ þéttari og ásókn hans æ ákafari. De Werth gerði þrjú áhlaup á hertogann, en honum var jafnharðan hrundið frá; í fjórða áhlaupinu sprengdi hann lið hertogans. Hann sendi riddarasveit, er ráða skyldi að baki De Werths manna, en til einskis kom það. Þá varð hertoginn sem hamslaus, þreif hinn gullsaumaða herfána úr hendi merkismannsins og hleypti hestinum inn í fylking óvinanna, þar sem hún var þéttust, og fylgdu honum hans fræknustu liðsmenn. Allt varð árangurslaust. Hinir vöskustu menn hans féllu, hestur hans var skotinn, fáninn var þrifinn úr höndum hans; við sjálft lá, að hann yrði tekinn höndum, sár og ofurliði borinn; en ungur fyrirliði léði honum hest sinn, og slapp hann svo undan nauðulega. Hafði þá og riðlazt fótgönguliðið á sléttunni, er barizt hafði við riddaraherinn, og er hertoginn hleypti burt úr orustunni alblóðugur, fylgdi honum öll herdeildin og flýði sem fætur toguðu, enda var þá og öll sigurvon þrotin.

En rétt í sömu svipan var fótgöngulið Horns að fara yfir brúna. Gall þá við óp mikið á baki þeirra, var kallað, að þeir væru yfirkomnir og óvinaherinn á hælum þeim. Hleyptu nú að brúnni fyrst einstakir riddarar hertogans manna, en síðan heilir riðlar; riðu þeir inn á fótliðið, tróðu suma undir, en riðluðu aðra, svo þar varð allt í uppnámi. Horn brýndi raustina, og þeir sem honum fylgdu freistuðu að stöðva ofsagang manna, en fengu ekki að gert. Á örmjórri brúnni lenti öllu saman í bendu, mönnum, hestum og vögnum, dauðu og lifandi, og loks ruddist öll herdeild hertogans niður að þesstun slysastað. Eins og elding flýgi var þá Piccólómíni kominn á hæla þeim; ók hann nokkrum léttibyssum upp á hæð eina og skaut sem tíðast á ösina, þar sem hún var þéttust, og renndi hver kúla rák mikla af látnum og sárum mönnum. Riddaralið keisarans hlóð og hræðilega valkesti með hinum langskeptu spjótum sínum og breiðu sverðum. Þurfti þar enginn sænskur maður né finnskur griða að biðja og féll hver um þveran annan.

Gústaf Horn, hinn hrausti og vitri finnski herstjóri, er Gústaf konungur hafði verið vanur að kalla hægri hönd sína, og í fyrstu réð frá að barizt væri, hann var hinn síðasti, er í þessari skelfilegu svipan hélt hug og hyggindum, hinn síðasti, sem ekki örvænti um allt. Hann safnaði leifum þriggja herdeilda og hafði tekið þeim stað við brúarsporðinn og þusti flóttinn þar fram hjá án þess að hans menn léti bifast. Lögðu menn að honum alla vega að hann skyldi frelsa líf sitt, en þeim áskorunum tók hann með sínu finnska, járnseiga þrályndi og stóð kyrr. Trúðu óvinir hans varla augum sínum, er þeir sáu hann ekki einungis veita viðnám, heldur sækja fram til sóknar. Sjatnaði við það eftirsóknin litla hríð, enda var það allt og sumt, sem Horn vildi með hinu fífldjarfa áhlaupi sínu. Gallas sendi þá móti honum einhverja sína vöskustu, spænsku riddaradeild; en henni renndi hann óðara með klofnum höfuðbeinum. Þá hleypti De Werth, drukkinn af sigri sínum, í móti honum með sínu liði, en fór sömu hrakför sem hinn. Öllu megin sóttu nú herskarar þar að og réðust á hann þrem megin í senn. Buðu menn honum líf, ef hann vildi gefast upp; hann svaraði með sverðshöggi, og hið sama svar gáfu allir hans menn; enginn einasti maður baðst griða. Loks voru allir fallnir þeir er næstir honum höfðu staðið og varð hann þá ofurliði borinn og handtekinn; gáfu þá og hinir fáu upp vörnina, er eftir stóðu.

Þá er sænski herinn flýði sem ákafast fram hjá Arensbergi er svo sagt, að Bernharð hertogi hafi reytt hár sitt af örvilnun og mælt svo margir heyrðu: „Ég er vitfirringur, en Horn er vitur maður!“ Síðar meir fór svo, að hertoginn sætti sig við að fá landið Elsaz, en þann dag er hér er frá sagt gafst honum full orsök til að iðrast fljótræðis síns. Sex þúsundir Svía, Finna og þýzkra bandamanna þöktu hinar blóðugu hæðir við Nörðlingen; sex þúsundir voru teknir til fanga, og í því liði voru þeir Finnarnir Horn og Wittenberg; mættu þeir allgóðri meðferð hjá óvinum sínum. Af þeim tíu þúsundum, sem uppi stóðu, var fullur helmingur sár, en af málaliðinu höfðu flestir, sem lífi héldu, flúið undan merkjunum. Herinn missti 4000 flutningsvagna, 300 merki og allar fallbyssur sínar. Hörmulegar leifar hersins drógust undan með nauð og gripdeildum til héraðsins Mainz. Enn meiri þýðing en fall hinna 12000 manna hafði missir hinnar sænsku herfrægðar og sú trú, að um skipt væri nú hamingjunni. Við orustuna hjá Nörðlingen skiptist saga þrjátíuára-stríðsins; vakti hún um alla Norðurálfuna ýmist mesta fögnuð eða mestu sorg, allt til þess er ráðsnilli Banérs varp aftur ljóma frægðarinnar yfir hin sænsku vopn.

Meðal þeirra, sem lengst stóðu uppi og börðust við hlið Horns hjá brúnni voru Austurbotnungarnir og fornvinur vor kapteinninn Larson. Hinn lági og riðvaxni kapteinn hafði það sinn ekkert tóm né tíma til þess að opna sinn skrafhreifna munn, en það varð honum þó sjaldan; allir hans smellnu vöðvar runnu niður af svita í sólarhita sumarsins; hafði hann barizt frá því er dagur rann og bar hvergi ör eða sár. Má hann þó eiga það, að þann dag hugsaði hann jafnlítið um Rínar-vínið sem bæverskar nunnur, heldur hjó hann og lagði samvizkusamlega eins og af tók; þó skulum vér láta ósagt, hvort það var allsendis satt, er hann sagði, að hann hefði svæft á sverðsoddi sínum þrjátíu keisarans kappa. Hann var einn af þeim, sem teknir voru þá er Hom var fangaður, en það sem síðar mest gramdist hinum vaska kapteini var ekki fangavistin, heldur það að horfa á Króatana í makindum tæma vínforða sænska hersins, sem þeir höfðu tekið ásamt farangrinum. Annar vina vorra, Bertel lautenant, barðist við hlið hertogans allan daginn og það var hann, sem bauð honum hest sinn þá er hestur hertogans var skotinn. Vér munum síðar sjá, að hertoginn gleymdi ekki þessum greiða. Bertel var eins og Larson með í síðustu hríðinni, en slapp miður en hann, því hann fékk mörg sár og lenti í flóttastraumi þeim, er sótti til Arensbergs. Næsta dag var hann staddur langa leið frá vígvellinum og vissi varla sjálfur með hverju faraldi hann var þangað kominn; hélt síðan með leifum hersins til Mainz.

7. Hinn týndi sonur

Það er nú um þrettánda leytið 1635, og því um hávetur.

Í stofu Arons Bertílu í Stórkýró snarkaði eldur á skíðum á hinum rúmgóða arni; skorti ekki þykkva skóga á þeim tímum allt umhverfis hin frjóu sáðlönd. Úti dundi stórviðris bylur með blindhríð og frosthörku; úlfar þutu úti á ísnum, sem lá á elfunni, og í gjám og glufum snudduðu hinar soltnu gaupur.

Það var þrettánda kvöld jóla, einni stundu eða tveimur eftir dagsetur. Bóndahöfðinginn í Stórkýró sat á öndvegisstóli sínum með háa bakinu skammt frá arninum; hlustaði hann milli þess, sem kom í hugann, á Emmu, sem var að lesa með hárri röddu kapítula í nýja testamentinu finnska, sem Agricola þýddi; var þá enn ekki búið að prenta alla biblíuna á finnsku. Bertíla gamli hafði stórum elzt síðan vér hittum hann síðast. Hinar sífelldu, miklu og þungu áhyggjur, sem hömuðust innan hans háu og snoðnu höfuðbeina, gáfu honum hvorki grið né værð, en þó eru nú öll hans metnaðarráð að engu orðin úr því konungurinn var fallinn frá og eru nú á reiki eða reki eins og strandflekar eftir skipbrot á næturtíma, sem rekast fyrir reginöldum á hafi úti. Miklir og sterkir skapsmunir, eins og hans voru, verða venjulega engum fyrr að bráð en sjálfum sér. Allar byltingar og áföll hans umbreytingasömu ævi höfðu ekki getað bugað né bilað þennan rammaukna mann, en gremja hans sakir vonbrigðanna eftir hans fögru drauma, hans árangurslausu viðburðir að endurreisa hans hugmyndasmíði, harmur hans yfir því að horfa á sína nánustu niðurbrjóta það, er hann hafði byggt, allt þetta sundurtætti sál hans eins og gráðugir gammar. Ein einasta hugsun hafði nú á tveim árum gert hann tuttugu árum eldri og þessi hugsun var svo ofdirfskufull, að hún líktist óvita æði. Hún hljóðaði svo: „Hvers vegna er enginn mér nákominn nú orðinn konungur yfir Svíaríki?“ Við og við leit Emma upp sínum blíðu og bláu augum frá hinni helgu bók og leit hrædd og grunsamlega upp á föður sinn. Hún leit nú líka út sem eldri væri orðin; hin hljóða sorg er eins og haustið í hinum grænu lundum; hún brýtur ekki, deyðir ekki, en laufið skrælnar á lífsins tré. Svipur hennar var fullur friðar og auðmýktar. Sú hugsun, sem sífellt skín í sálu hennar, er engin önnur en þessi: „Hinum megin grafarinnar fæ ég að sjá hann, sem var máttur og megin míns hjarta, og þar ber hann enga jarðneska kórónu“.

Utan frá henni situr gamli Larson, lágur og svipaður í vexti eins og sonur hans. Hinn meinlausi og hýrleiti svipur hans var nú hátíðlegri en vant var eftir lesturinn í hinni helgu bók, sem hann hafði hlýtt á. Hélt hann saman höndum sem til bænagerðar, en lagði þó við og við til spaugsyrði til þess að Emmu gengi betur lesturinn. Bak við hann situr nokkuð af heimilisfólkinu með guðræknissvip og lagði bjarmann frá eldinum á andlitin, og svo að ekkert skyldi vanta sat þar grár köttur og malaði en stórvaxinn og kafloðinn varðhundur hafði hringað sig niður við fætur Emmu, sem væri hann hróðugur yfir því að vera skör undir þeim.

Þegar Emma kom að þeim stað í bókinni, þar sem sagt er frá hinum týnda syni, var sem dimmum glóðum brygði fyrir í augum Bertílu gömlu. „Ættlerinn“ umlaði hann, „að sóa arfi sínum, hvað er í það varið? En að gleyma föður sínum afgömlum .... það er skammarlegt, já, skammarlegt!“

Emma hélt áfram að lesa: „Og hann stóð upp og gekk til föður síns. En meðan hann var enn langt í burtu, sá faðir hans hann, kenndi í brjósti um hann, féll um háls honum og kyssti hann ....“.

„Mikill vesalingur hefir sá faðir verið“, sagði Bertíla hálfhátt við sjálfan sig. „Hann hefði átt að flýta sér að binda hann, húðstrýkja hann og reka hann út úr sínu húsi til skækjanna og hinna tæmdu bikara“.

„Faðir minn“, hvíslaði Emma með mildri aðfinning, „vertu líknsamur, eins og faðir vor á himnum er líknsamur og tekur sín týndu börn sér í faðm“.

„Og komi sonur þinn nokkurn tíma ....“, sagði Larson í sama tón, en hinn gamli tók óðara fram í:

„Haldið munni og skiptið ykkur ekki um mig. Ég á engan son framar“, mælti hann reiðuglega, „sem varpar sér iðrandi fyrir fætur mína“, bætti hann við, þegar hann sá tvær stórar perlur af tárum í augum dóttur sinnar. Hún hélt enn áfram: „En sonurinn sagði til hans: faðir, ég hefi syndgað í himininn og fyrir þér og em ekki framar þess verður að kallast sonur þinn“.

„Hættu þessu“, æpti hinn gamli í illu skapi, „bú þú sæng mína og fari fólk mitt til hvílu, því nú er langt liðið á kvöld“. Í sama bili heyrðist hrossatraðk úti á veginum svo marraði snjórinn. Þetta var ekki venjulegt á helgidags kvöldi, og gekk því Larson að hinum lága glugga, blés á hina héluðu rúðu og skyggndist út í bylinn. Hann sá hvar þrír hestar strekktust við að draga sleða inn í garðinn. Þar stigu út tveir menn í rauðskinnsfeldum.

Það var eins og Larson grunaði óðara hvað um var að vera, því hann flýtti sér til dyra, enda var Emma ekki seinni. Þau þutu út svo marraði í hurðinni eftir þeim, og leið svo stundarkorn þangað til henni var aftur lokið upp.

Ungur maður í hermannabúningi kom inn; hann gekk með niðurlútu höfði, varpaði fjaðurskúfuðum hatti alsnjóugum frá sér, gekk beint til Bertílu, beygði kné og laut enn dýpra sínu fríða lokkum prýdda höfði og mælti: „Faðir minn, nú er ég kominn og bið þig að blessa mig!“ Að baki hans stóðu þau Emma og Larson með fórnandi höndum og horfðu biðjandi vonaraugum til hins harða öldungs og mæltu sömu orð bæði: „Hann biður um blessan þína“. Rétt sem snöggvast virtist Bertíla vera á báðum áttum, því varir hans sáust skjálfa og hendur hans réttust ósjálfrátt út eins og til að reisa upp hinn unga mann við fætur hans. En jafnskjótt kerti hann aftur sinn háa skalla, kippti að sér höndunum, en augun brunnu harðvítuglegar en nokkru sinni áður og varir hans hættu að titra. „Farðu“, sagði hann með digrum og hörðum rómi, „vertu á burtu„ týndi sonur, far aftur til bræðra þinna, aðalsmannanna, og til systra þinna hinna tiginbornu! Hvað viltu hingað í stofu bóndamannsins, sem þú fyrirlítur. Farðu, ég á engan son framar!“

En ungmennið fór ekki. „Reiðstu mér ekki, faðir minn“, svaraði hann, „þótt mér af framgirni æskunnar hafi orðið að breyta á móti boði þínu. Hver sendi mig út í hina víðu, ljómandi veröld til að vinna fremd og frægðarorð? Hver bauð mér að halda í hernað og fegra bóndanafn mitt með riddaraskap og afreksverkum? Hver varpaði mér meðal freistinga frægustu fyrirmynda við hirð hins mikla konungs? Þú og enginn nema þú, faðir, og nú rekur þú son þinn brott, eftir að hann tvisvar hefir neitað að þiggja tignarskrá aðalsmanna“.

„Þú!“ gegndi öldungurinn og espaðist aftur, „þú skyldir neita aðalsskránni, þú, sem hefir skammast þín fyrir að bera bóndanafnið og tekið þér annað, sem átti að heita göfgara? Nei, á knjánum hefur þú betlað og beðið um skjaldarmerkið; hvað veit ég um, hvort þér hefir verið boðið það og hvað hirði ég um að vita það? Hitt veit ég, að frá blautu barnsbeini þínu hefi ég reynt til að innræta þér, ættlerinn, að engin önnur völd sé til en konungurinn og þjóðin, og að allt, sem brýzt þar upp á milli, hvort sem það kallast aðall eða klerkastétt, það sé óþolandi, sé til tjóns og bölvunar fyrir land og ríki — allt þetta hefi ég reynt til að innræta þér, og árangurinn af allri uppfræðslu minni hefir orðið sá, að þú hefir smeygt þér inn í þennan aðal, sem ég hata og fyrirlít, að þú hefir elt þeirra einskis verðar nafnbætur, drambað af þeirra dáðlausu sundurgerð, sem ríkinu er til skaða og skammar, og stendur nú í húsi föður þíns með lýgina á vörum og aðals ofmetnaðinn í hjartanu. Burt, þú bónda skömm! Aron Bertíla er hinn sami og hann ávallt verið hefir — bóndi; hann hafnar þér og sveijar þér, svikarinn þinn!“

Með þessum orðum sneri hann sér við og gekk með fullum fetum fattur og beinn inn í svefnklefa sinn og lét Bertel standa einan á knjánum.

„Heyrðu mig, faðir minn“, kallaði Bertel eftir honum, og um leið fletti hann frá sér kuflinum og tók þar út skjal; „þetta hafði ég ásett mér að rífa í sundur fyrir augum þínum“. En hinn gamli maður heyrði ekki til hans, skjalið datt á gólfið, og þegar Larson rétt á eftir braut það upp og las það, reyndist skjalið aðalsskjal samið eftir undirlagi Bernharðar Weimarshertoga af stjórninni í Stokkhólmi; var þar í gefið skjaldarmerki og nafnið Bertelskjöld fyrirliðanum við lífvarða-hestliðið Gústafi Bertel.

Meðan þannig allt var í uppnámi í stofunni, komu þar skyndilega inn með harki miklu, þrír af húsvarðsveinum frúarinnar Mörtu í Krosshólmi. „Heyrið okkur, piltakindur“, kölluðu þeir til húskarla Bertílu. „Hafið þið ekki séð hana? Hér er til nokkurs að vinna. Tvö hundruð dali reiðu silfurs fær hver sá, sem grípur jungfrú Regínu af Emmeritz, ríkisfanga í Krosshólmi, og kemur með hana dauða eða lifandi“.

Við óm þessa nafns hrökk Bertel upp frá sorgarleiðslu þeirri, er komið hafði yfir hann; hann spratt upp og þreif í hálskraga þess, er talað hafði.

„Hvað segir þú, hundurinn?“

„Nú, nú, hægt og gætilega, ungherra góður, þegar þið talið við menn konunglegrar hátignar. Ég segi, að þýzka landráðastelpan hérna, kaþólska nornin, jungfrúin frá Emmeritz, hafi strokið úr kastalanum í Krosshólmi í nótt, og að hver sá, sem hjálpar ekki til að ná henni aftur sé landráðamaður og ...“.

Maðurinn komst ekki lengra, því í sama bili skall hann endilangur á gólfið fyrir hnefahöggi Bertels.

„Nú vel, faðir góður, úr því þú sjálfur vilt hafa það svo“, mælti hinn ungi maður, og var óðara horfinn út úr dyrunum og upp á sleðann; rétt á eftir heyrðu menn, hvar hann ók af stað í hríðinni.

8. Flóttakonan

Nú víkur sögunni til jungfrú Regínu hvar hún lét fyrirberast og hvað bar til að hún gat afsalað sér hinni notalegu hjúkrunarvist hjá frú Mörtu, en lagði á tvær hættur að strjúka um hávetur í ókunnu landi, sem fullt var af óbyggðum, þar sem hún hvergi þekkti vegi né vindstöðu og þar sem hún ekki kunni svo mikið í tungu landsins, að aðrir gæti skilið hana.

Nú mega menn ekki gleyma, að þegar sagan gerðist, stóð sem harðast stríðið milli páfatrúarinnar og lútherskunnar og að meðan svo stóð vægðu hvorugir trúarmenn hið minnsta fyrir öðrum. Frú Marta var nú einu sinni fyrir allt búin að einsetja sér að snúa jungfrú Regínu til Lútherstrúar og mátti enginn fá hana ofan af þeirri óheppilegu viðleitni, sem hún og gerði í góðu skyni. Hún hætti því ekki í tíma og ótíma að mæða og særa veslings stúlkuna með þrákelkni sinni, ýmist af bókum eða með fortölum; gaf hún henni ýmist loforð um lausn eða harðar hótanir, og er Regína fékkst hvorki til að lesa í bókunum né til að hlusta á prestana, lét hin vandlætingafulla frú halda bænagerðir í herbergi hennar og messugerðir á helgum. En öll þessi viðleitni strandaði á því skeri, sem frú Marta kallaði þrályndi Regínu; því áfjáðari sem Marta varð, því rólegri, kuldalegri og fastari fyrir varð fangi hennar. Skoðaði Regína sig sem píslarvott trúar sinnar og bar með köldu tilfinningarleysi, að því er sýndist, alla niðurlæging sakir hins helga málefnis. En inni fyrir vall og sauð í henni hið vart tvítuga suðræna blóð, þótt hún reyndi að halda því kyrru á yfirborðinu. Komu þær stundir fyrir, að Regína hefði viðstöðulaust sprengt allan Krosshólma í loft upp, hefði hún mátt. En hinir fölvu, gráleitu múrveggir storkuðu hennar þegjandi hótunum, og var enginn undankomuvegur annar til en sá að strjúka. Í liðlangt ár bjó í henni sú ráðagerð og loksins fann hún færi til að leika á árvekni frú Mörtu. Í Kajaneborgar-kastala sat um þessar mundir fangi hinn nafnfrægi mótlætismaður Jóhannes Messeníus. Hann hafði uppalizt hjá Jesúítum í Bránsbergi og ætluðust þeir til, að hann yrði postuli páfatrúarmanna í trúarvillulandinu, Svíþjóð. Hafði hann samið níðrit og haft vélráð ýmis fyrir stafni til styrktar Sigmundi konungi, og var nú fyrir þær sakir búinn að sitja á nítjánda ár við harðan og herfilegan kost í fangelsi, eins og moldvarpa í holu. Þá fyrst frétti Regína, þar sem hún sat, frægð hans og ófarir og það hversu trúr hann væri páfatrúnni. Frá þeim tíma hófst ráðabrugg mikið í heila hinnar herteknu meyjar.

Það var dag nokkurn um nýjársleytið, að skottulæknir einn og reikunarmaður þýzkur að kyni kom í Krosshólm; bar hann lyfjabúð sína á baki á líkan hátt sem Gyðingaprangarar nú gera. Þess konar læknar[6] og lyfjamenn í einni persónu gerðu góð kaup í þá daga sökum trúgirni almennings, leituðu þeirra og oftlega meiriháttar menn, enda lauk þá enginn læknisprófi og lyfjabúð fannst hvergi í landinu nema í Ábæ, og var hún þó æði fáskrúðug. Var því sízt að undra, þótt þessi maður fengi nóg að gera í Krosshólmi, að lækna kýli og tök, kveisu og gigt, fékk hann og beztu viðtökur hjá húsfreyju sjálfri, sem jafnan þá er hún hafði þurft að leggja í einhvern pilta sinna, kvartaði um innanflog og andarteppu. Varð hann þar að fám dögum liðnum sem heimamaður, og þá var það, að hann var kvaddur til að vitja Regínu, sem kvartaði um þrálátan verk í höfðinu.

Nú brást frú Mörtu hennar gamla gerhygli. Eftir tvo daga var hennar göfuga jungfrú, gamla Dóróþea og skottulæknirinn, öll í burtu. Járngrind hafði verið rofin að utan frá, og reipstigi, sem þar dinglaði, leyndi því ekki, að skottulæknirinn hefði fulltingt föngunum til að komast yfir veggi og vígi. Frú Marta gleymdi bæði innantökum og andþrengslum sakir undrunar og gremju; bæði kastalinn og bærinn komst í uppnám, og voru þegar sveinar sendir í allar áttir til að leita strokufólksins. Hvernig leitin tókst, munum við bráðlega fá að frétta.

Nú víkur sögunni sem snöggvast aftur til Bertels. Hittum við hann á harðri reið með þjóni sínum Pekka; það er um kvöld í stormi og illviðri, og er hugur hans allur í uppnámi.

Pekka var frómlunduð sál og gat hann með engu móti skilið í þeirri heimsku að fara aftur af stað úr föðurhúsunum óðara en inn í þau var komið og burt frá sjóðandi grautarpottinum og hlýjum eldinum út í fannfergjuna og úlfana í skóginum. Og Bertel skildi ekki í sjálfum sér. Hann hafði farið heimleiðis nyrðri leiðina kringum flóann hjá Torneá; kom hann alla leið beint sunnan úr Þýzkalandi, því, að hann hafði fengið til þess leyfisbréf; lá herinn á meðan í vetrarbúðum; kom hann nú frá Stórkýró og Vasa, en þangað var ferðinni heitið í laumi, en hafði hitt á öðrum staðnum reiði föður síns, en á hinum tóma veggina, þar sem hún hafði verið, en var nú ekki lengur. Enginn vissi, hvað af þeim var orðið.

„Hvert á ég þá að aka?“ spurði Pekka önugur, þegar þeir voru komnir á þjóðveginn.

„Hvert sem þér sýnist“, svaraði húsbóndi hans jafnönugur.

Pekka stýrði hestinum beint á Vasa, en þangað var lítið lengra en þriggja mílna vegur. „Asni“, kallaði þá Bertel, „hef ég ekki skipað þér að stefna í norður?“

„Í norður!“ át Pekka eftir honum eins stuttlega, stundi við og stýrði nú á Nýja Karlabæ, en þangað voru 7 mílur að fara. Þá voru hvergi til regluleg gestahús né flutningar fyrir ferðamenn. En bæir voru með tilteknu millibili, þar sem krúnunnar sendimenn máttu krefjast hesta, en aðrir umfarendur urðu að semja við menn. Prestsetrin voru hinir venjulegu gistingastaðir manna; var jafnan á þeim stofa til taks að kvöldi dags með rekkju með hálmi í en borði fyrir framan og vistum á handa kunnum og ókunnum. Því var ekki undarlegt þótt Pekka, er hann þá harmaði grautarpottinn, dirfðist enn að frambera þá spurning, hvort ekki myndi bezt að leita gistingar á prestsetrinu Vörá.

„Ak þú til Ilíhermu“, svaraði sveitarfyrirliðinn heldur óþýður og sveipaði að sér gærufeldi sínum, því að næmur næturkuldi sótti að honum.

„Skollinn sjálfur skilur ekki hringlandann í höfðingjunum“, muldraði Pekka við sjálfan sig og ók út á mjóan akveg, sem liggur til landnorðurs frá Stórkýró til hins nefnda kirkjustaðar, í Lappasókn.

Hér voru skaflarnir orðnir mannhæðar djúpir milli garðanna; varð þar að fara fet fyrir fet. Eftir klukkustund voru hestarnir yfirkomnir af þreytu og stóðu annað veifið kyrrir. En svo var Bertel í þungu skapi, að hann tók lítið eftir því; voru þeir þá komnir frá hinum stóru sléttum í Kýró inn í skóginn kring um Lappó; var auðn á allar hliðar, sem stormurinn kvað sinn kvöldsöng yfir, og hvergi var mannabyggð að sjá.

Pekka hafði nú um hríð gengið utan við sleðann og sett undir hann sínar þreknu herðar, þar sem hann sökk svo djúpt í skaflana, að hestarnir orkuðu ekki að draga hann. Loks lét sleðinn ekki heldur undan afli hans og stóð fastur í stórdyngju.

„Nú, nú, hvað gengur á?“ spurði Bertel óþolinmóður.

„Ekki annað“, sagði Pekka og lét sér ekki bilt við verða, „en það, að við þurfum hvorki prest eða líkmenn til að komast í gröfina“.

„Hve langt er héðan til næsta bæjar?“

„Hér um bil míla, ef ég man rétt“.

„Sér þú ekki eitthvað, sem líkist ljósbjarma þarna lengst inni í skóginum?“

„Jú, eitthvað er það held ég svipað því“.

„Taktu hestana frá sleðanum og ríðum við þangað“.

„Nei, herra góður, það er ekki ráðlegt; hér er mjög reimt í skóginum, það þekki ég frá fornu fari, því það er síðan bændurnir drápu fógetann sinn í kylfustríðinu og brenndu bæinn hans hérna og blessuð börnin líka“.

„Hégiljumas! Við höldum nú þangað“.

„Nú, á sama stendur mér“.

Að vörmu spori höfðu þeir losað hestana og reyndu nú að brjótast áfram og stefna eftir ljósinu, sem sýndist koma fram eða hverfa aftur á bak við hin snjófgu furutré.

„Seg mér, Pekka“, tók nú Bertel til máls, „hvað veiztu um óbyggðina þessa, því í æsku minni heyrði ég eitthvað um hana talað“.

„Jú, það kann nú að vera, því hún móðir mín var hér fædd“.

„Hér var áður nýbyggð mikil í skóginum?“

„Mikil og stórmikil, mörg hundruð hundraða land; fógetinn hafði umgirt það allt með mílnalöngum skurðum; þá var Gústaf gamli kóngur; hjer spruttu þá mörg hundruð tunnur af korni; sagði hann faðir minn sæll, að fógetinn hefði byggt stóran, nýjan garð og lifað eins og konungur í óbyggðinni. En svo komu bændurnir, eins og ég sagði, og lögðu eld í bæinn um miðja nótt og brenndu inni fólk og fénað, allt nema ungu jungfrúna, sem hann faðir yðar bjargaði og eignaðist síðan. Hann var líka einn í þeim leik, sauðurinn“.

„Síðan hefir bærinn verið í eyði?“

„Jörðin var feit og frjó og nógir fundust fúsir til að flytja þangað og leika á skollann. En skolli varð þeim slóttugri; hann hóf hér þann grefils gauragang með reimleik og alls konar draugagangi bæði nótt og bjartan dag svo enginn var óhræddur um líf og limi, og allra sízt um sálina sjálfa. Sæti menn inni í baðstofu, var sætinu kippt undan manni, grautaraskarnir ultu niður undir borðið, þótt enginn kæmi við þá, steinarnir úr veggjunum sungu um eyrun á mönnum. Væri menn úti í skógi, fór ekki betur, því mestu varúð þurfti að hafa, ef trén áttu ekki að detta ofan á höfuðin á mönnum, og það í blíða logni, eða þá að jörðin sökk undir fótunum á þeim, sem þóttust ganga á harðvelli, svo þeir sukku niður upp í klof. Og að hugsa sér, að við skulum vera að gaufa í sama skóginum — — æ, æ, hvað er þetta! ég sekk!“

„Það er eintómur snjórinn, aulinn þinn. En svo undi hér enginn framar, segir þú?“

„Nei, enginn hélst hér við, allir fluttu svo ekki svo mikið sem einn köttur var eftir — jú, gamall húsmaður, en hann er sjálfsagt dáinn fyrir löngu. Öll þessi nýbyggð varð aftur að eyðimörk, skurðirnir sigu saman, engin urðu fen og flóar og furan breiddist út yfir akrana. Það eru nú senn hvað líður 40 ár síðan“.

Og Pekka, sem ekki var vanur að hafa langar tölur á takteinum, fór nú eins og að furða sig sjálfur á mælgi sinni; hann steinþagnaði, enda hélt hann nú hestinum kyrrum og góndi.

„Hvað gengur nú á?“ spurði Bertel.

„Ég sé ekki lengur ljósið“.

„Ekki ég heldur, trén skyggja á það“.

„Nei, nei, góði herra, það eru ekki trén, það hefir sokkið, þegar það var búið að ginna okkur inn í skóginn. Ég vissi strax, að svo mundi fara; við komumst héðan aldrei lifandi“.

„Hver fjandinn er þetta! ríddu og haltu ekki hestinum kyrrum, ella stirðnið þið báðir. Mér sýnist sem sjái ég eitthvað sviplíkt húsi þarna“.

„Dáfallegt hús! það er stór steinn, grár á hliðunum, sem vindurinn hefir blásið beran. Það er útgert um okkur“.

„Haltu munni og ríddu. Hér komum við á sléttu, vaxna ungviði; þarna stingur eitthvað af við snjóinn“.

„Hjálpi okkur allir heilagir! Við erum komnr á staðinn brennda bæjarins; sjáið þér skorsteinsbrotið upp úr fönninni? Ekki spor lengra en þetta!“

„Mér bregst það ekki — — þar er húsið“.

Bertel og förunautur hans voru nú þar komnir, sem mjög torvelt var að komast áfram, því hestarnir hrösuðu í hverju spori um stórgrýti eða sukku niður í djúpar holur undir snjónum, lágu þar og mannháar fannir og fallnir trjábolir í vegi og sóttist þeim því seint að komast að hrörlegum húsmannskofa, sem þeir sáu loks fram undan sér. Húsið stóð á bak við tvö grenitré og lágu greinar þeirra allt niður að jörðu. Gluggi var einn og hleri fyrir að utan, sem ýmist lagðist fyrir eða hrökk frá fyrir veðrinu; fylgdi því skrölt mikið og skellir; var það orsök þess, að ljósið, er þeir sáu, ýmist kom eða hvarf. Bertel steig af baki og batt hest sinn við tréð, gekk að glugganum og vildi gægjast inn. Leynileg von gerði hann léttan í spori; þótti honum það alllíklegt, að svo framarlega sem flóttafólkið hefði í norður haldið, þá hefði það ekki haldið lengi þjóðveginn, heldur leitað um þvervegu að komast undan leitarmönnunum. En um þennan hluta Austurbotns-sléttunnar lágu þegar í þá daga hundruðum saman slóðar og smágötur til hinna eystri nýbyggða. En hver sagði honum, að flóttaliðið hefði einmitt þennan veg farið?

Samt sem áður barðist í honum hjartað þegar hann gekk að glugganum. Það var fjögra rúða gluggi og voru tvær úr horni, sem haft var á undan glerinu, ein var brotin og bjarn-mosa troðið upp í gatið, hin fjórða var heil glerrúða, en svo héluð og snjóug, að ekkert varð greint í fyrstu. Bertel andaði á glerið, en sá með gremju, að hélan var að innanverðu og hann fór jafnnær. Þá hneggjaði hestur hans. Bertel þótti lítilmannlegt að koma að húsmennskukofanum sem njósnarmaður, bjóst nú að berja til dyra, en í sama bili sá hann, hvar skugga bar fyrir eldinn og að hélan af rúðimni þiðnaði skjótt að innanverðu fyrir hlýjum anda manns, sem eins vildi horfa út eins og hann inn. Bertel sér nú í andlit með tindrandi augu, sem lá á rúðunni og starði út til að sjá hvað kæmi til, að hestur hneggjaði þar í óbyggðinni á náttarþeli. Við sjón þessa andlits hljóp eins og rafleiftur um hinn unga riddara; hafði hann haft hugann á Regínu og búizt við þægilegri sýn. En í þess stað sá hann nábleikt andlit undir svartri og loðinni skinnhettu, og gerði hún það enn hvítbleikara. Svipinn hafði Bertel séð áður og þegar hann hugsaði sig um mundi hann eftir einni voðanótt, er hann hafði lifað í skógi suður á Bæjaralandi. Hann hopaði frá ósjálfrátt og nam staðar eins og í úrræðaleysi. Pekka tók eftir þessu þar sem hann sat enn á hestbaki til að vera viðbúinn að leggja á flóttann. „Héðan í burt sem hraðast!“ kallaði hann hátt. „Hefi ég ekki sagt yður, að hér gengur fjandinn ljósum logum“.

„Þú hefir satt að mæla“, svaraði Bertel og brosti að sjálfs síns ótta eða því, sem hann hugsaði að væri sinn hugarburður.

„Hafi skollinn nokkru sinni tekið sér mennskan búning, þá býr hann í þessu húsi. En einmitt fyrir þá sök skulum við sjá framan í höfðingjann og þrýsta honum til að gefa okkur gistingu. Heyrðu, þú þar inni, ljúk upp fyrir okkur, við erum ferðamenn!“ Þessum orðum lét hann fylgja nokkur harðfengleg högg á miðja bæjarhurðina.

9. Don Quixote af Mancha[7]

Þegar hann hafði langa stund beðið, var hurðu lokið upp og út í dyrnar kom gamall maður boginn mjög fyrir elli, snjóhvítur á skegg og hár. Bertel var vanur við í hernaðinum að taka það, er hann þurfti, ef ekki var fúslega tillátið, ýtti öldungnum frá og tróðst inn í hið lága hreysi hæverskulaust. En þar sá hann engan mann og þótti kynlegt; lagði og daufa glætu um þetta örbyrgðar-greni frá furuviðarblysi hálfbrunnu; engar aðrar dyr sá hann en þær, sem hann kom inn um, og ekkert kvikt utan gamla karlinn og úfinn og ljótan rakka, sem lá við hlóðakarlinn og urraði að komumanninum.

„Hvar er maðurinn með skinnhettuna, sem áðan stóð hér inni?“ spurði nú Bertel hvatlega og heldur byrst.

„Guð hjálpi yður, herra góður“, svaraði karlinn auðmjúkur og gætilega, „hver skyldi hér vera nema yðar náð sjálfur?“

„Út með sannleikann! Hér er einhver fólginn inni. Undir sænginni — nei, bak við ofninn — nei. Þó hefir brunnið stærri glóð hér inni. Hvað þá? mér sýnist hún hafa verið slökkt með vatni. Svara mér!“

„Það er svo kalt í húsinu, herra, og það er svo gisið“.

Grunsemd Bertels var nú vöknuð, en lét ekki svæfa sig aftur með útúrdúrum. Hann renndi augunum innan um allan kofann og kom loks auga á lítinn hlut, sem dottið hafði undir bekkinn. Það var fínn og mjúkur kvenhanzki, með héraskinnsfóðri. „Viltu játa, þorparakarl?“ mælti Bertel í bræði sinni. Það kom heldur fát á karlinn, en hann tók sig óðara aftur, breyttist allur í framan, kinkaði kolli og benti á hornið inni hjá ofninum. Bertel fylgdi bendingu hans, gekk tvö fet eða þrjú, en — í því lét gólfið undan. Hann hafði þar hrapað niður um gat, sem ekki sást, í gólfinu, því að ofninn skyggði á. Óðara var hlera skotið yfir lúkuna og söng um leið í stórum járnkrók; við það var hinum innilokaða alveg meinað upp að komast aftur eða lyfta hlemmnum neðan frá. Bertel hafði dottið í eina af holum þeim, sem fátæklingar hafa í gólfum til að geyma í rótarvexti og drykk sinn. Grófin var ekki djúp og fallið ekki hættulegt, en bræði Bertels var ekki minni fyrir það, sem vonlegt var. Litli vetlingurinn sagði honum alla söguna. Hér hlaut hún að vera, hún, hin fríða, stolta, ógæfusama furstadóttir, sú, er hann lengi hafði heimuglega eftir þráð. Hver gat vitað nema hún hefði líka fallið í sömu svikaklær, og einmitt nú, þegar hann var kominn henni svo nærri eftir að hafa þráð hana árum saman, nú þegar hún þurfti helzt hans hjálpar, nú einmitt skyldi hann falla í þessa smánarlegu gildru og vera hnepptur eins og mús í holu og eiga enn þá verri vist en uppi í hinum arga kofa yfir höfði honum. Hann freistaði að lyfta gólffjölunum, en gat ekki, þær bifuðust ekki né viku fremur en forlögin, sem svo lengi höfðu gabbað hans einkavonir.

Þó gat hann bráðum heyrt einhvern nið yfir sér í stofunni eins og menn væru á reiki um gólfið og heldur fleiri en færri. Rétt eftir það kom steinhljóð. Nú var Pekka einkavon Bertels; hann hafði ekki árætt inn. En ekki heyrðist heldur neitt til hans og þannig liðu þrír eða fjórir tímar með pínandi óvissu, enda bættust þar ofan á fullar líkur til, að hann færist þar úr kulda og sulti.

Þá heyrði hann aftur gengið um gólfið og krókinum kippt upp og síðan hlemminum. Bertel var hálfstirðnaður, er hann skreið upp úr hinni fúlu dýflissu; hélt hann nú, að Pekka hefði fundið fylgsnið. En í hans stað sér hann aftur karlinn með hvíta skeggið; hann var eins auðmjúkur og varkár sem áður og rétti Bertel höndina þá er hann var að hefja sig upp um gatið. Hinn ungi hermaður þreif nú reiðilega í öxlina á karli og ætlaði að úthúða honum duglega. „Hundurinn þinn!“ sagði hann, „leiðist þér að hjara, eða sér þú ekki, hvað þú gerir, vitfirringur? Hvað getur aftrað mér frá að mylja þinn arga eymdar-skrokk við þinn eigin hlóðarstein?“

Karlinn leit við honum án þess að lygna augunum. „Gerðu það, dóttursonur hans Bertílu“, sagði hann, „dreptu gamlan þjónustumann hennar ömmu þinnar, ef þér sýnist; hverja ánægju skyldi hann eiga eftir í lífinu?“

„Þjónustumaður ömmu minnar, segir þú?“

„Ég er sá seinasti á lífi af öllum þeim, sem fyrr meir byggðu í þessari frjósömu sveit, sem nú er eyðimörk. Það var ég, sem sagði við hann Aron Bertílu, þegar garður húsbónda míns var lagður í blóð og ösku: Frelsaðu jungfrúna fyrir mig! Bertíla gerði það, bölvaður fari hann og blessaður líka! Hann bar jungfrúna mína góðu og göfuglyndu út úr bálinu, og hún, þessi tigna jungfrú, varð hógvær eiginkona hins drambláta bónda“.

„En ertu frá viti, karlkind? Ef þú, sem þú segir, hefir verið þjónn móður-móður minnar, hví lokaðir þú mig þá inni í þinni bannsettu gryfju? Vinsemd þín er æði einkennileg“.

„Drepið mig, herra góður, ég hefi níutíu ár á baki. Drepið mig, ég er kaþólskur maður“.

„Þú? Já, það er annað mál, nú fer ég að skilja“.

„Ég er seinasti kaþólski maðurinn í þessu landi; ég er frá dögum þeirra Jóhanns konungs og Sigmundar. Ég er einn af fjórum, sem jörðuðu síðustu nunnuna í Náðardals-klaustri. Nú í tuttugu ár hefi ég ekki heyrt tíðir sungnar né verið stökktur helgu vígsluvatni. En lofaðir séu allir drottins dýrlingar fyrir það, að einni stundu áður en þér komuð, fékk ég að neita hostíunnar[8].

„Það hefir munkur verið í kofa þínum?“

„Já, herra, einn af vorum mönnum“.

„Og með honum fylgdist ung kona og gömul þjónustukona hennar? Svara mér!“

„Já, þær fylgdu honum“.

„Og þegar ég kom, faldir þú þau?“

„Já, uppi á loftinu, herra góður“.

„Og síðan ginntir þú mig niður í músaholuna, en lézt konurnar og munkinn strjúka á meðan?“

„Ég neita ekki, að því er svo varið“.

„Og hver laun hyggstu að fá fyrir þetta?“

„Ég býst við öllu, dauðanum ef til vill“.

„Ég vil þyrma lífi þínu, en þó með skilyrði. Þú skalt sýna mér leið þá, er þau fóru héðan“.

„Lífi mínu! Ég er búinn að segja yður, að ég sé níræður“.

„Og þú ert ekki hræddur við — pínubekkinn?“

„Guðs heilögu gefi, að ég væri svo hárrar æru verður!“

„En ef ég brenni þig lifandi í þínu eigin greni?“

„Þeir heilögu píslarvottar hafa á bálinu dáið“.

„Nei, gamli maður, ég er enginn böðull. Ég hefi lært í skóla konungs míns að heiðra trúmennskuna“. Og Bertel tók hrærður í hönd hins gamla manns. „En eitt ætla ég að segja þér“, bætti hann við, „þú ætlar víst, að ég sé kominn til að flytja þetta flóttafólk aftur í varðhald þess. Því fer fjarri. Ég sver þess eið við mína riddarastétt, að ég skal með lífi og blóði verja frelsi jungfrú Regínu og gera allt, sem í mínu valdi stendur til að létta flótta hennar. Viltu nú segja mér, hvern veg hún flýði héðan?“

„Nei, náðugi herra“, sagði hinn gamli maður með rósemi. Hin unga mær stendur undir verndarhendi helgra manna og eins viturs manns. Þér hafið ungt og ólgandi blóð í æðum, þér munduð steypa þeim öllum í glötun. Snúið því við, þér finnið ekki för þessara manna“.

„Asninn!“ umlaði Bertel beisklega. „Far vel þá, ég þarf ekki þinnar hjálpar“.

„Bíðið hér nú í ró til morguns, náðugi herra. Í dag stendur yður til boða að vaða mannhæðar skafla til að komast bæjarleið. Á morgun ferðist þér í hægðum yðar“.

„Óhræsið, þú hefir sent frá mér hestana mína?“

„Já, herra góður; þér hljótið að vera svangur. Lítið á, þarna er ketill með soðnum rófum í. Verði þær yður að góðu“.

Bertel stikaði gólfið aftur og fram í æstu skapi og hugsaði: Ekki vildi ég vinna til fyrir tíu Rínarvínsflöskur, að hann Larson væri hér kominn og sæi til mín nú. Hann mundi líkja mér við flökkuriddarann frá La Mancha sem vafðist í hin vesölustu ævintýri, þegar hann var að leita uppi hana Dulcíneu sína fögru. Hvernig má ég komast héðan gegnum mannhæðar djúpar fannir? „En“, sagði hann hátt, „mér kemur nýtt ráð í hug, hvort ein af mínum beztu bernskulistum gæti ekki orðið mér að liði. Hvar eru skíðin þín, gamli maður?“

„Skíðin mín!“ svaraði karlinn og fór hjá sér, „ég á engin skíði“.

„Víst áttu þau, það sé ég á þér; enginn Finnur í Austurbotni er skíðalaus. Fá mér þau þegar í stað“. Og án þess að skipta sér af undanfærslu karlsins, lauk Bertel upp lofthleranum og tók þar óðara fram allra beztu skíði.

„Líttu nú á, karltetur“, sagði hinn ungi fyrirliði, „hvernig lízt þér á nýju gæðingana mína — mína, segi ég, því ég veðja, að þú selur mér þá fyrir þessa fögru silfurdali. Liprari vekringar hafa sjaldan runnið yfir fannbreiður. Á ég annars ekki að bera kveðju munkinum og jungfrú Regínu, því það vil ég gera með ánægju?“

„Hættið yður ekki út í óbyggðina, ungi herra“, svaraði karlinn. „Þér finnið hvorki för né veg; skógurinn er margar mílur á lengd og fullur af úlfum. Það verður yðar bani“.

„Þú ferð skakkt, kunningi“, svaraði Bertel, „ég mun finna tvenn för, sín í hvora áttina, önnur eftir hestana mína, en hin eftir flóttamennina. Seg mér, hvort riðu þau eða óku?“

„Ég hygg þau riðu“.

„Þá er ég viss um, að þau óku. Þú ert óbetrandi bragðakarl, en sakir skíða þinna fyrirgef ég þér. Lif nú vel; eftir tvær stundir liðnar hefi ég náð þeim, sem ég leita“. Að svo mæltu stökk Bertel út.

Þetta var mjög snemma morguns, tveim eða þrem stundum fyrir sólaruppkomu, en til allrar hamingju var skafrenningurinn hættur og vetrarstjörnurnar blikuðu tindrandi á heiðbláu himinhvolfinu. Kuldinn hafði vaxið og brunafrost hafði stráð yfir trjálim og fannir ís-demöntum þeim, sem bæði blinda og töfra augu ferðamanna. Skógur og snjór undir stirndum himni á vetrarmorgni vekur lifandi tilfinning í sálu norræns manns; sú náttúrusjón felur í sér hátignarljóma, einhvern skærleik og nýfæddan ferskleik, sem afturkallar indæli bernskunnar og æskulífsins fyrstu sælunnar sjónhverfingar. Þá er ekkert, sem þrengir að hjartanu og lamar vængi hins fleyga hugar; allt er þá svo óendanlegt, svo hátíðlegt, svo alfrjálst; menn skyldu ætla, að náttúran lægi þá andvana í faðmi vetrarins og næturinnar: og þó lifir hún, er og hrærist í brjósti ferðamannsins. Það lítur þá út sem hefði hún samandregið allt sitt óendanlega lífsfjör í einn einasta depil, þetta eina hjarta í heilli eyðimörk, einungis til þess að láta það njóta því fegurra lífs í stirðleikanum, þögninni, kyrrðinni, stjörnuljósinu öllu megin umhverfis. Þessara áhrifa fjörs og ferskleika naut nú einnig hinn ungi Bertel; þess konar áhrif áttu einkar vel við hann. Honum fannst sem væri hann orðinn barn, þar sem hann flaug áfram eins og hvassvindur milli stofna og snjóskafla; honum fannst hann vera smápiltur sem í fyrri daga og vera að renna sér á hjarninu yfir Stórkýró-slétturnar til þess að snara fugla í skóginum. Í fyrstu reikaði hann að sönnu dálítið til af óvana, þegar skíðin runnu fram af brekkunum, að vísu stýrði hann þeim við og við skakkt og hrasaði nokkrum sinnum, en brátt kunni hann aftur gamla lagið og hélt nú öruggt áfram sem horfði yfir þúfur og þvergarða.

En að finna spor flóttaliðsins gekk ekki eins greiðlega. Hann hafði nú stundarkorn stefnt á Ilíhermu og einskis var orðið, enda hafði hinn síðasti skafrenningur fennt í sporin; hann sá einungis nýleg úlfaför, og við og við hrökk upp stygg rjúpa flögrandi milli skógargreinanna. Vökur, sultur og þreyta tóku nú að angra og lýja ungmennið; kuldinn harðnaði undir sólaruppkomuna og stráði hrími hans dökkleita yfirskegg og fjaðrahatt.

Loksins kom hann á veg í skóginum, þar sem limið hafði skýlt fyrir vindinum, og sá hann þar ný spor eftir sleða og hesta. Bertel herti sig þá upp og elti slóðann, týndi honum ýmist eða rakst á hann aftur þar sem brautin lá í skjóli. Sólin rann rauðgul í land-suðri yfir trjátoppunum; dagurinn var heiður og frostharður; umhverfis sást ekkert nema skógur og hjarn. En lengst í norðurátt kom upp reykjarstrókur, sem stakk vel af við gylltan morgunhimininn. Þangað stefndi hann nú, herti á skíðunum og batnaði þá og óðum vegurinn; náði hann seint um síðir afskekktum bæ nálægt veginum. Hið fyrsta, sem þar mætti honum, var Pekka og hestar þeirra; var hann að gefa þeim.

„Og þorparínn“, sagði Bertel, sem bæði varð feginn og forviða, „hver hefir sent þig hingað?“

„Hver“, segir Pekka ekki síður feginn, „það skal ég segja herranum, það gerði skollinn; meðan ég beið og beið við skógarkots-skrattann, duttu aftur augun á mér í fönninni þar sem ég sat. Skömmu seinna vaknaði ég við hnegg í hestunum, og hvað sé ég? Sleða eins og okkar með tveimur hestum, sem rann áfram eftir skógargötunni. Annað hvort er þetta húsbóndinn eða skrattinn, sagði ég við sjáfan mig, en það stendur mér á sama, ég elti hann samt; síðan skreiddist ég á bak og glorhungraður var ég og langt fram yfir það, en hélt þó samt á eftir sleðanum. Loksins urðu hestarnir þreyttir, ég missti sjónir á sleðanum og þakkaði bæði kaþólskum og lútherskum dýrlingum fyrir, að ég náði þessum bæ og komst í þunna grautarskál. Því þótt hitinn væri nógur við Lützen og Nörðlingen, þá veit drottinn minn dýri, að það er kalt hérna í Ilíhermu, það segi ég satt“.

„Vel og gott“, sagði Bertel, „þau skulu ekki komast undan okkur. En á ég að segja þér sögu, Pekka, það koma þær stundir, þegar sultur og svefnleysi verða ástinni yfirsterkari. Kom nú, við skulum fara inn“.

Og Bertel gekk inn, lét hita sér mjólk og fleygði sér á heysæng, því hann var yfirkominn af þreytu. Þar skulum vér nú lofa farand-riddaranum að sofa í næði svo sem tvo eða þrjá klukkutíma.

10. Kajanuborg

Lengst í norðurátt ólga hin miklu stórvötn undir ábreiðu ísanna; hinir freyðandi fossar frjósa aldrei, hinn græni greniviður fölnar aldrei, og aldrei bifast björgin gráu, sem binda hinar beljandi elfur í þröngum gljúfrum. Hér hafa náttúruöflin hamazt frá eimuna tíð og aldrei unnt sér eirðar né sátta. Elfan þreytist ekki að glíma við hamrabjörgin, björgin þreytast ekki að storka elfunni; fjöllin eldast ekki; hinir ómælilegu flóar gera alla ræktun ómögulega; hinn frostheiði vetrarhiminn speglast enn sem fyrr í bárubliki norðurljóssins og horfir í hátignarró niður yfir hina strjálu kotbæi á bökkum fossanna.

Hér er heimkynni næturinnar og ógnanna; hér er skugginn í hinum gullnu litmyndum hinna finnsku óðsöngva. Hér spinnur hin ljóshrædda forneskja net sitt um trú manna; hér eru haugar kappanna; hér eru hliðar hörmunganna. Hér eyddu hinir síðustu jötnar sínu helstirða hamremmis-afli í öræfum fjallanna; hér stóð herborg Hísa með hinum faðmháu tröppuhöftum við hallarhliðið. Hér bjó forneskjan yfir sínum myrkustu ráðgátum og hingað hopaði hún fet fyrir fet fyrir birtu betri tíma og hér blæddi henni til ólífis í fólskunnar fjörbrotum. Heiðninnar öndvegi hrundi fyrir löngu, en enn þá slæðist svipur hennar í sekt og banni um byggðirnar, íklæddur kristninnar sauðargærum, og fer með hjátrú og hindurvitni kringum kumbl og kirkjugarða.

Áður en stórvötnin þar norður frá, hamslaus orðin af æði ótal fossa, leita andrúms-hvíldar í Úleárvatni, skeyta þau enn einu sinni skapinu á tveim feiki-stórum fossum, er heita Koivúkoski og Ammá, við smábæinn Kajenu. Eins og tveir felliboðar steypist vatnsmegnið óstöðvandi niður tvö gljúfraskörð, og svo er vatnsfallið stórkostlegt, að dirfska mannanna, sem vön er að eiga í ófriði við náttúruna og sigra að lokum, hefir hér staðar numið forviða og játað sig yfirkomna. Allt fram á þessa daga hafa allir bátar, sem stefnt hafa til Úlenborgar ofan fossana, leitað hér landsins og látið hesta draga sig gegnum bæjarstrætin í Kajenu. Mitt á milli fossanna, Koivúkoski og Ammá, liggur flatur klettur í móðunni og liggja að honum brýr frá báðum bökkum. Hér gnæfa gráir múrveggir hins gamla kastala, sem nú er í rústum. Það er Kajanuborg, byggð 1607, á dögum Karls níunda, til varnar móti áhlaupum Rússa. Saga hennar er stutt og á ekki nema einn hvítan blett, sem sé hennar eigið fall. Sá tími kann að koma, að það komi við sögu þessa. Nú erum við á árinu 1635, og kastalinn er í broddi lífsins. Í lögun er kastalinn líkur ör og horfir oddurinn móti straumnum. Komi ekki hungursneyð og hafi óvinirnir ekki því fleiri fallbyssur á hæðunum umhverfis, má hann heita óvinnandi. En hvernig kemst óvinaher til Kajanuborgar? Þar eru eyðimerkurflæmi á alla vegu og hvergi ruddur vegur fyrir vagna á vetrardegi; á sumrum fara menn eftir gangstígum og reiðgötum, en á vetrum rennur hreinninn á vatnaísum með sleða sinn.

Það er há-vetur, þykkar ísskarir við löndin og slotsmúrana sýna, að kuldinn hafi verið mikill, þótt ekki hafi frostið megnað að fjötra hinn ákafa straum á miðbiki elfunnar. Nokkrir dátar í gærukuflum með ullina inn, eru að aka heim viði frá skóginum þar nærri. Þar er friður í landinu; vindubrúin liggur niðri og hrosshófarnir glymja og dynja á brúnni yfir straumnum. Þá rís upp deila í hallargarðinum með hörðum orðaskiptum. Roskin kona, há vexti, harðleg á svip, en ekki fríð sýnum, hefir handsamað eitt viðarhlassið og hrindir dátunum frá í því hún sópar í fang sér svo mörgum kubbum sem hún fær borið og skipar yngri konu, sem fylgir henni, að gera eins. Dátarnir ausa yfir hana óþverraorðum, en kerla með hvössu augun mælir þeim aftur út í fullum mæli. Undirforingi hefir heyrt hávaðann, kemur að og spyr, hvað á gangi, og er hann veit tilefnið, átelur hann konuna harðlega og skipar henni að skila viðnum; konan gegnir ekki og skipar hann þá, að hendur skuli skipta. Konan hopar þá undir múrvegg einn, reiðir upp einn staurinn og kveðst brjóta skyldi haus hvers þess manns, sem að henni gengi. Dátarnir blóta og hlæja; foringinn stendur ráðalaus; röskleikur kerlingar yfirgengur alla.

Þá kemur fram á stéttina roskinn maður, sem allir rýma óðara fyrir. Það er Vernstað landshöfðingi. Óðara en konan kemur auga á hann, víkur hún úr vígstöðinni og lætur nú dæluna ganga um ójafnað þann, er hún mætti þola. „Já, herra ofursti góður“, segir hún, „þetta leyfa þeir sér að bjóða manni, sem er ljós og auga Svíaríkis. Það er svo sem ekki nóg að byrgja hann í þessu bannsetta greni, heldur láta menn hann frjósa í hel. Eins og það sé eldsneyti, sem okkur er fengið! Drottinn minn, eintómir blautir fúafauskar, sem fylla klefann með svælu og gefa ekki svo mikil hlýindi, að blekið á borðinu hans geti þiðnað. En það skal ég segja ofurstanum, að ekki heiti ég þá Lúsía Gróthúsen, ef ég læt svínbeygja mig. Þetta er almennilegur eldiviður og þennan við tek ég, eins og ofurstinn sér, rétt fyrir nösunum á þessum landhlaupurum, sem allir og hver með öðrum ættu skilið að verða hengdir upp í hæsta furutrénu hérna í Paldamóskógi. Smánist þið burtu, landeyðurnar, ég á viðinn, heyrið þið og sjáið og hana nú!“

Landshöfðinginn brosti. „Látið hana hafa viðinn“, sagði hann til dátanna, „annars fær enginn lifandi maður frið í kastalanum. En þér, Lúsía, vil ég það segja, að þú skalt gæta tungu þinnar betur, því hún hefir mörgu illu af stað komið; ella mætti svo fara, að ég léti setja þig í fúla skotið, sem þú kannast við, sem Eiríkur héri setti ykkur í, þar sem elfan rann undir gólfinu. Eru þetta þakkirnar fyrir linkind þá, sem ég hefi sýnt þér, að þú vekur sífelld illindi hér í kastalanum. Í fyrradag hafðir þú munninn uppi af því að þú þóttist ekki fá nóga þvottasápuna; í gær tókstu með yfirgangi sauðarlæri úr matarbúrinu og í dag deilir þú út úr eldiviðnum. Gæt þín nú, Lúsía, að þolinmæði mín ekki þrjóti“.

Konan horfði beint í augu ofurstanum. „Þolinmæðin yðar“, segir hún, „en hvað lengi haldið þér þá, að þolinmæðin mín þoli? Nú erum við búin að sitja samfleytt í nítján ár í þessari úlfakreppu; í samfleytt nítján ár hefir þessi háðungarblettur setið á Svíaríkislandi, að þess mesti maður er hér grafinn og geymdur eins og óbótamaður! — — Takið eftir mér, hvað ég er að segja: Svíaríkis mesti maður, því sá dagur mun koma, þegar þér og ég og allir þessir feitmetisbelgir, allir þessir landhlaupara-bjórblöndukútar eru orðnir að maðkaveitu, að komandi kynslóðir muna ekki eftir ykkur fremur en svíninu, sem slátrað var í dag. En Jóhannesar Messeníusar[9] nafn mun allar aldir lifa í ljóma og heiðri. Yðar þolinmæði, þó, þó! Hvaða þolinmæði hefi ég haft, sem hefi sætt mig við í öll þessi eilífðarár að fljúgast á við ykkur um hvern bita af brauði og köggul af eldiviði, um svæfil undir höfuðið á þessum mikla manni, sem þið hafið níðzt á, ég, sú eina manneskja, sem saman hefir haldið hans sár-auma líkama og styrkt hans sál til stórræða, sem hann lýkur nú við þessa dagana. — — Eða, vitið þér, hvað það er að þjást og þreyja eins og ég, að vera allra hluta án eins og ég, að vera rifin frá börnum sínum eins og ég, að ganga með örvæntinguna í hjartanu, en bros á vörunum til þess að svo skuli líta út sem maður hafi von, þótt vonin sé farin — — vitið þér, hvað það þýðir, ofursti góður? Og svo komið þér til mín og talið um yðar þolinmæði!“

Skellihlátur dátanna tók nú fyrir málæði konunnar; og nú fyrst sér hún, að landshöfðinginn hefir hitt það ráðið, sem snjallast var, og hefir farið leiðar sinnar. Það er ekki í fyrsta sinn, að Lúsía Gróthúsen hefir rekið kastalaforingja á flótta. Henni var trúandi til að sópa heilu setuliði út á merkur og skóga. En þó gremst henni nú að hafa ekki fengið að svala sér til fulls. Hún hendir brennistaurnum í næsta háðfuglinn og skundar af stað með hitt og inn um lágar bak-húsdyr. Dátinn, sem staurinn hitti fótinn á, blótar í bræði og sendir hann á eftir henni um leið og hún sleppur inn. Staurinn kemur í hælinn, hún æpir hátt af sársauka og reiði, en við það hverfur hún inn fyrir, en hlátrasköllin gjalla á baki hennar.

En meðan þetta sjónarspil var leikið og sjálfsafneitunin sýnd af annarri hálfu og hroðaskapur af beggja, höfðu ferðamenn numið staðar við vestari hallarbrúna og gerðu boð fyrir höfuðsmanninn. Dátarnir forvitnast í kringum þá; þeir eru klæddir eins og óbreyttir bændur, en þó ber látbragð þeirra vott þess, að þeir séu útlendir. Fyrir þeim gengur roskinn maður, dökkeygur og tileygur með gulleitt hörund; lítt má sjá í andlit honum undir hvítri hundskinnshúfu, sú er með eyrum og svo síð, að hún hylur nálega höfuðið. Næst honum gengur ung kona í röndóttu vaðmálspilsi og nærskorinni treyju úr nýju, hvítu kálfskinni; andlitið er að mestu fólgið undir stórgerðri flókahettu, bryddri með íkornaskinni, og eru þess smágervu hár öll hélustokkin. Einungis má sjá tvö fögur og hrafnsvört augu horfa undan hettunni, einkennilega björt og blikandi. Hin þriðja í förinni er gömul kona, lítil vexti og svo dúðuð í skinnfeldum, að hennar lági kroppur er allur á þverveginn, svo hún sýnist í gangi sem væri hún vel og fast troðin fiðurdýna. Maðurinn með hundskinnshúfuna sýnir vegabréf og réttir landshöfðingjanum; eftir því heitir maðurinn Albertus Símónis, settur af stjórninni liðsmannalæknir næsta vor við liðsveitir þær, sem suður fara, og er hann nú með konu sinni og dóttur á ferð frá Danzig til Stokkhólms norðurleiðina gegnum Víborg og Kajenu. Landshöfðingi virðir vel fyrir sér bæði manninn og bréf hans og álítur, að allt sé með felldu. Síðan lætur hann vísa þeim til herbergja í eystri enda hallarinnar og skipar svo fyrir, að þeim sé veittur allur sá forbeini, sem langferð á jafnhörðum árstíma muni útheimta.

11. Ríkisfanginn

Herbergi það, sem við nú komum inn í, liggur í syðra turni hallarinnar og er ekki gistilegt; það er stórt og dimmt. Þó að það liggi sólar-megin, eiga vetrargeislarnir erfitt með að komast margir samhliða gegn um hinn þrönga glugga þess með sterku járngrindinni fyrir. Skorsteinn mikill, úr grásteini hlaðinn, fyllir mjög eitt horn stofunnar; förfuð og klúr rekkja stendur þar andspænis; þar eru bekkir tveir og tveir stólar, kista mikil, breitt borð undir glugganum og hornskápur, annað er þar ekki af húsbúnaði. Allt þetta sýnist vera nýlegt og gengur að því leyti betur í augun þótt smíðið sé klúrt. Stofan lítur annars út sem hún gæti heitið eldhús. Lærdómurinn hefir numið sér höfuðból í innanverðu herbergi þessu, og næst glugganum; borðið er stráð blekbyttum og fullt af máðum handritum og arkarbókum bundnum í kálfskinn; hornskápurinn er opinn og sýnir, að hann er bókaskápur. Hinn helmingur stofunnar nær skorsteininum hefir allt annað útlit. Þar stendur þvottaker við hægrihlið á mélpoka, en pottur mikill breiðir opinn faðm móti hertum geddum og fleskbitum og deilir um rúmið við vatnsfötur og hillu með leirkerum á.

Þannig lítur híbýli það út, sem landshöfðinginn Vernstað hefir fengið ríkisfanganum Jóhannesi Messeníusi, konu hans og þjónustukonu í stað hins vonda klefa, sem kvalari Messeníusar, Eiríkur gamli héri, hafði látið þau mótlætishjón sitja í. Þetta herbergi er þó að minnsta kosti þurrt og full hátt; húsbúnaðurinn er og vinargjöf landshöfðingjans; býr Messeníus í hálfri stofunni, en konurnar í hálfri.

Við stóra, blekuga borðið situr maður boginn og gráhærður, í loðkápu og hreinskinnsstígvélum, og hefir á höfði loðna ullarhúfu. Hver sem séð hefði þennan mann meðan hamingjan lék honum í lyndi, þegar hann var forseti í háskólaráðinu í Uppsölum eða drottnaði hreykinn eins og konungur í ríki sínu yfir öllum auði hinna sænsku ríkisskjala, hann mundi vart hafa þekkt aftur í þessum visnaða líkama, sem boginn og hnýttur var orðinn af árunum og hamingjuleysinu, manninn með ofurhugaða andríkið, sem bauð byrginn þeim Rudbeck og Tegel, hinn hálærða, hugvitssama og metnaðarfulla Jesúítapostula og samsærismann, Jóhannes Messeníus. En liti menn betur eftir þessum hvössu, órólegu augum, sem sí og æ virtust ætla sér að skima jafnlangt fram í framtíðina, sem þau höfðu horft langt aftur í hina liðnu tíð, og læsi menn þau orð, er hann nýlega hafði ritað með skjálfandi hendi á bréf það, sem fyrir framan hann lá, orð, sem svo voru full af sjálfsáliti, að þau máttu fífldjörf heita, þá mátti mann óðara gruna, að í þessu niðurhrunda hreysi starfaði sál, sem aldur og örlög höfðu ekki yfirbugað, heldur var há og hreykin sem í fyrri daga, byggi metnaðarandi, sem aldrei mundi vægja.

Gamalmennið horfði lengi á pappírinn þótt hann væri hættur að rita. „Já“, mælti hann hugsandi og ályktandi, „svo á þetta að vera. Meðan ég lifi troða þeir mig eins og orm í duftinu undir fótunum, en þegar ég er dauður, skulu þeir sjá, hvern þeir hafa troðið. Gloria, gloria in excelsis! Sá dagur skal koma, þótt hundrað ár líði hjá, þegar vesall fangi, sem öll veröldin hefir gleymt nú, og sem eyðir lífinu norður í óbyggðum, þegar hann verður kallaður faðir Svíþjóðarsögu, þá“ ... hélt hann áfram með beisku glotti, „þá geta þeir ekkert gert fyrir mig. Þá er ég dauður. Er það ekki furðulegt? Að dauður maðurinn, hvers bein eru að verða duft í gröfinni, skuli enn þá lifa í verkum sínum, að andi hans skuli halda sínu striki öld eftir öld, frjóvgandi og vekjandi andans gull og ágæti! Allt, sem hann hefir liðið meðan hann lifði, öll forsmán, allar ofsóknir, allar dýflissugrindur, allt er gleymt, búið, horfið, en nafnið hans leiftrar enn og lýsir eins og stjarna aldanna næturmyrkur, og framtíðin með stutta minnið sitt og langa registrið yfir óþakklæti mannanna segir þá í hugsunarlausri aðdáun: Það var mikill maður“.

Meðan á þessu eintali stóð, kemur konan, sem við könnumst við frá kastalagarðinum, inn. Hún lýkur gætilega upp hurðinni og læðist á tánum svo sem væri hún hrædd um að vekja sofandi barn. Síðan setur hún niður seint og hægt viðarbyrði sína, sem hún ber í fanginu. Dálítið hark var þó óhjákvæmilegt; hinn aldraði við borðið hrekkur upp úr draumórum sínum og snýr sér uppvægur að gömlu konunni með viðinn og segir: „Kona, þú ert svo djörf að ónáða mig! hefi ég ekki sagt þér iterum iterumque, að þú eigir að flytja þína penates procul a Parnasso? Skilur þú það ... lupa!“

„Kæri maður minn góður, ég er að færa þér ofurlítínn eldivið. Þér hefir verið svo kalt þessa daga. Reiðstu mér nú ekki, þú skalt eiga hlýtt og gott, það er allra bezta eldsneyti“.

„Quid mihi tecum? Far þú norður og niður! Þú ertir mig og mæðir. Þú ert, eins og Gústavus sálugi sagði ætíð, Messenii mala herba, malurtin mín, brenninetlan mín“.

Lúsía Gróthúsen var kona ákaflega bráðlynd, geðvond og jögunarsöm við alla, en í þetta sinn steinþagði hún. Hve kynlega hafði ekki hennar heimilisháttalag tekið stakkaskiptum? Hún hafði aldrei séð sólina fyrir bónda sínum, en á meðan hann var heill og hagur hans stóð í blóma, hafði hún, þessi sterka sál, beygt hans órólega og hikandi anda eins og reyr. Stóð þá hinn óárennilegi Messeníus alveg undir ríkisvendi konu sinnar. Nú höfðu þau umskipt hlutverkunum. Eftir því sem að kraftar hans þverruðu og það kom í ljós, að dagar hans mundu styttast, hafði hennar ótakmarkaða ást lent í stríði við ofsa hennar og ráðríki og unnið það ótrúlega þrekvirki að beygja slíka geðsmuni til auðsveipni. Hún dekraði við hann eins og móðir við fárveikt barn; af ótta fyrir að missa hans við, þoldi hún allt með hógværð, reyndi með hlýjum orðum að mýkja hans önuglyndi og anzaði aldrei öfugu orði aðfinningum hans og átölum. Jafnvel í þetta sinn bar ekkert á henni, nema dálítill titringur í vörunum, hann sýndi, hvað hún tók nærri sér að halda í skefjum skapinu, sem vildi brjótast út. Hún gekk nú nær honum og sagðí hlýlega: „Vertu nú góður, heillin mín, þú veizt, að heilsa þín þolir ekki, að þér þyki fyrir; næsta sinn skal ég leggja ábreiðu undir eldiviðinn, svo hann trufli þig ekki. Og í kvöld ætla ég að sjóða handa þér allra bezta læri af lambi, en því máttu trúa, að það var enginn hægðarleikur að útvega það. Ég sem sé náði því nærri því með valdi úr eldhúsinu höfðingjans“.

„Hvað er þetta, kona, hefir þú lagt þig niður við að betla beneficia af harðstjórans krásum? Júpiter! er ég þá hundur, sem á að éta molana af þeirra borðum? Og svo ertu hölt; hví gengur þú hölt? Svara þú mér! Þú hefir víst aftur borið kerlingarþvaður í slotsfólkið og hefir svo skollið á tröppunum landshöfðingjans meðan stóð á þínu málæði“.

„Er ég hölt?“ svaraði Lúsía og brosti utan við sig, „jú, skyldi það ekki vera ... ég marði mig á fæti ... vanþakkláti maður“, bætti hún við í lágum hljóðum, „það er þín vegna, sem ég líð“.

„Farðu, og lát mig enda grafletur mitt“.

Lúsía fór hvergi, hún gekk nær honum, augun fylltust tárum, hún brá höndunum um háls hins gamla manns. „Grafletur þitt!“ sagði hún með mildari rödd en nokkur skyldi halda að færi yfir hennar fölvu varir, sem virtust ekki vera til annars gerðar en grófra og harðra orða. „Guð minn góður!“ sagði hún í hálfum hljóðum, „á þá allt hið stærsta og ágætasta á jörðinni að verða að dufti? En sá dagur er enn þá langt í burtu, jú, hann hlýtur að vera það, elskan mín. Lofa þú mér að sjá grafletur Jóhannesar Messeníusar hins mikla“.

„Vissulega“, svaraði hann, sem sefaðist af smjaðrinu, sem talað var í hreinskilni, „vissulega, Lúsía, ertu hin rétta persona executrix, sem átt að lesa mitt epitaphium, fyrir því að þú ert sú, er láta skal höggva það á mitt leiði. Lít þú á, góðin mín, hvað segir þú um þetta?“

Hér undir hvíla Doctoris Johanni Messenii bein. Sál hans er í guðsríki, orðstír hans alls staðar, sem lönd eru byggð.

„Aldrei“, sagði Lúsía grátandi, „hefir sannara letur verið sett á legstein liðins stórmennis. En við skulum ekki orðlengja um það. Látum okkur heldur tala um þitt stóra verk Scondia. Veiztu, að grunur minn segir mér, að þess ágætis ljómi muni innan lítils tíma færa þér frelsið?“

„Frelsið“, mælti Messeníus hálfraunalega, „jú, rétt segir þú það, grafarinnar frelsi, til að verða duft hvar sem vill“.

„Nei“, sagði hún áköf og hrifin, „augu þín eiga enn eftir að sjá frægðar þinnar tilkomu. Menn skulu lesa þitt mikla Scondia illustrata, menn skulu prenta það, og nafn þitt á þess fremsta blaði með gullstöfum, öll veröldin skal hrópa af hárri undrun: Norðurlönd litu aldrei þess líka!“

„Og munu heldur aldrei það sjá“, bætti Messeníus við með sjálfstrausti. „Ó, hver gefur mér frelsi mitt aftur, frelsið mitt, svo að ég megi sjá verk mitt og sigri hrósa yfir mínum óvinum? Exaudi me, Domine, porrigo manus meas coram facie tua! Libera me a miseris; etenim dixisti: Prosternam inimicos tuos calcandos pedibus tuis [Heyr mig, drottinn, ég útrétti hendurnar fyrir augliti þínu; leys mig frá volæði, því þú hefir sagt: ég mun leggja óvini þína til skarar fóta þinna, svo þú megir troða þá undir fótum]. Hver gefur mér frelsið, frelsið og tíu lífsár, svo ég megi sjá mitt verk?“

„Ég!“ svaraði dimm rödd innar úr stofunni.

Við þetta hljóð hrukku bæði hjónin við af ósjálfráðum hjátrúarótta. Einvera fangelsisins og hin hrikalega náttúra, sem á öllum tímum er hjátrúarlífsins bezti jarðvegur, hafði magnað hjá þeim aldarinnar almennu trú á yfirnáttúrlega hluti og gert hana að fastri sannfæring. Hinn sírýnandi auðugi andi Messeníusar hafði oftar en einu sinni verið að því kominn að sökkva niður í undirgöng Kabbala-spekinnar og tálgryfjur töfravísindanna, og frelsaði hann þar eingöngu hans mikla iðjusemi, svo og trúarfortölur konu hans. Nú barst honum eins og óvænt svar upp á spursmálsgátur hans — — frá himnaríki eða helvíti, það skipti engu, það var svar samt, það var þó hálmstrá fyrir hans hverfandi vonir.

Hinn frostharði vetrardagur var kominn að kvöldi og rökkrið hafði breitt blæju sína yfir herbergið, næst dyrunum. Fram úr þeim skugga gekk maður og mátti þar þekkja á svipnum hinn sama dökkgula mann, sem fyrir stundu síðan hafði fengið leyfi til að koma inn í kastalann undir nafninu Albertus Símónis, liðsmannalæknir. Hafði hann að líkindum líka sem læknir fengið inngönguleyfi til fangans, því ekki voru aðrir læknislistamenn í kastalanum en einn bartskeri, er fékkst við handlækningar, og gömul hermannsekkja, sem allmikinn orðstír hafði fyrir lækningar á innvortis sjúkdómum, einkum þar sem hún líka kunni þulur og formála, sem prestar að vísu mótmæla, en lukkast enn í dag æskilega í baðstofugufunum sem töframeðal.

„Pax vobiscum!“ sagði komumaðurinn með hátíðlegri rödd og gekk um leið nær glugganum.

„Et tecum sit Dominus!“ svaraði Messeníus jafnhátíðlega og leyndi sér ekki forvitni hans blandin óþreyju.

„Procul sit a consilio lingva mulieris“ [Konur tala ekki á málþingum], sagði hinn nýkomni.

Í æsku Lúsíu lásu dætur lærðra manna latínu með meiri leikni en þær lesa frönsku á nítjándu öldinni. Hún vildi því ekki heyra meira, heldur gekk út og setti um leið spyrjandi augu á hinn kynlega gest.

Messeníus bauð gestinum til sætis við hlið sér. Samtal þeirra fór fram á latínu.

„Heill sé þér, mikli maður, sem ólánið hefir einungis getað göfgað“, sagði komumaður, sem af kænsku sinni vissi hins veikustu hlið.

„Heill sé þér einnig, sem ekki forsmáir hinn yfirgefna“, svaraði Messeníus með óvenjulegri kurteisi.

„Jóhannes Messeníus, þekkir þú mig?“ sagði hinn þá og lét birtuna frá glugganum falla á andlit sitt.

„Mér þykir sem ég hafi áður séð yðar auglit“, svaraði fanginn fremur seinlega, „en mjög langt hlýtur síðan að vera liðið“.

„Mannst þú eftir smásveini í Bránsbergi, sem var nokkrum árum yngri en þú og ólst upp ásamt þér í skóla hinna helgu feðra og síðar var í för með þér til Rómaborgar?“

„Ég man eftir honum — — fluggáfuðum sveini, efni í mikla stoð og styttu kirkjunni — Híerónýmus Mathiæ“.

„Ég er sá Híerónýmus Mathiæ“.

Messeníus fann hrylling fara um sig; hve ákaflega hafði ekki tönn tímans, reynsla ævinnar og sálarólyfjan Jesúíta-kenninganna umverpt útliti hins blómlega sveins. Pater Híerónýmus — því þetta var hann — tók eftir þessu og flýtti sér að segja: „Já, æruverði vinur, þrjátíu og fimm ára stríð fyrir hina einu sáluhjálplegu kirkju hefir sópað rósunum af þessum vöngum fyrir fullt og allt. Ég hefi starfað og mikið þolað á þessum vonzkunnar tímum. Ég hefi erjað í víngarðinum eins og þú, mikli maður, þótt minni væri mínar gáfur, og engin önnur laun fyrir erfiði mitt þegið en von um kórónu hinna heilögu píslarvotta í Paradís. Í æsku okkar sýndir þú mér mikla vináttu; nú vil ég umbuna hana, eins og mér er auðið. Ég vil leiða þig aftur til frelsisins og lífsins“.

„Æ, minn æruverði faðir“, svaraði öldungurinn og stundi við, „ég er þess ekki verður, að þú, hinn trúfasti sonur þeirrar heilögu kirkju réttir mér, fráföllnum manninum, hönd þína. Þú veizt þá ekki, að ég hefi afneitað trúnni, að ég hefi játað með munni og hendi hina fyrirdæmdu kenning Lúthers, sem ég í hjarta mínu smái, og að ég hefi jafnvel á sínum tíma ofsótt þína heilögu reglu sjálfa með alls konar óheyrilegu guðlasti“.

„Skyldi mér vera nokkuð af þessu ókunnugt, minn heiðarlegi vinur, skyldu ekki bækur og athafnir hins mikla Messenii hafa náð Þýzkalandi fljúgandi á frægðarinnar vængjum? En það, sem þú hefir gert, það hefir þú einungis gert af yfirbragði til þess leynilega að efla velferð hinnar heilögu rómversku kirkju. Kennir ekki ritningin oss að mæta vélum með vélum, á þessum óguðlegu tímum: perinde ac serpentes estote, verið slægir sem höggormar og einfaldir eins og dúfur; hin heilaga mærin mun yður fyrirgefa og endurnæra með kvittun syndanna, þar þér fyrir hennar sök unnið hafið. Já, þú, hinn háæruverði maður, þótt þú sjö sinnum afneitað hefðir og sjö og sjötíu sinnum brotið móti öllum helgum mönnum og öllum trúarinnar greinum, þá skyldi þér það reiknað verða til verðskuldunar, en ekki áfellis, svo fremi þú hafir það gert með þeim þögula fyrirvara og tilætlan að efla hið góða málefni. Þótt þín tunga hafi logið og hönd þín mann vegið, þá skal það heita gott og heilagt verk, þegar það miðaði til að finna aftur og frelsa þá týndu sauði. Vertu hughraustur, mikli maður, ég gef þér syndakvittun í kirkjunnar nafni“.

„Já, minn frómi faðir, þessum kenningum, sem þeir hinir æruverðu feður Jesúítar í Bránsbergi innrættu mér í æsku minni, þeim hefi ég dyggilega eftir breytt. En nú í elli minni þykir mér þó sem samvizkan vilji þar ýmislegt í móti mæla“.

„Freistingar djöfulsins. Ekkert annað. Útrek þær“.

„Vera má, að svo sé, faðir sæll. Þó hefi ég nú til friðunar samvizku minni samið bréflega játningu; kunngeri ég þar, að fráfall mitt til Lúthers kenninga hafi yfirvarp verið og játa aftur eins hreinskilnislega trú mína á hina rétttrúuðu rómversku kirkju“.

„Geym þú þessa játning, sýn hana engum lifandi manni“, sagði Jesúmunkurinn skjótt, „hennar tími kemur síðar“.

„Ég skil ekki ástæður þínar, góði faðir“.

„Heyr nú með eftirtekt og athygli það sem ég vil segja þér. Hyggur þú, gamli maður, að ég hafi að nauðsynjalausu hætt mér til ferðalags margra hundraða mílna veg norður í eyðilönd þessi? Þar sem ég á daglega von á sulti, kulda, óargadýrum og enn skæðari mönnum í þessu landi, sem mundu mig lifandi brenna, ef þeir vissu hver ég er eða hvað ég hefst fyrir? Hyggur þú ekki, að ég muni hafa ærið að starfa heima, eftir veikum kröftum, ef ekki bæri það til, að fyrir mér vakir framkvæmd hér, sem meiri þýðing hefir? Nú vel, ég vil segja þér í fám orðum, hvað í efni er — — hér eru víst engin eyru nærri? Eru nokkur leynigöng eða skot í veggjum hér?“

„Ver óhræddur. Enginn lifandi maður má heyra til okkar“.

„Vit þá“, mælti Jesúítinn með lægri röddu, „að vér höfum enn á takteinum hina fornu ráðagerð að ná hinni vantrúuðu Svíþjóð aftur og leiða hana í faðm hinnar rómversku kirkju. Til eru eingöngu tvö veldi, sem nú mega veita oss viðnám, en lof sé öllum heilögum, að þessi veldi verða með hverjum degi óskaðvænni. Stúarta-ættin á Englandi liggur í voru veiðineti og styður leynilega vorn hag af alefli, en Svíþjóð liggur enn þá í svíma eftir hinn skæða ósigur við Nörðlingen og megnar ekki án nýrra kraftaverka að halda lengur hinni háu og tvísýnu stefnu fram á Þýzkalandi. Tíminn er kominn. Ráð vor eru til taks; vér verðum að sæta færi við fjandmenn vora. Að fám árum liðnum fellur England í hendur vorar eins og fullvaxið aldini; Svíþjóð, þótt enn sé sigurdrukkin, mun neydd verða til sömu uppgjafar. Meðalið til þess verður stjórnendaskipti“.

„Kristín, dóttir Gústafs konungs —?“

„Er níu ára gamalt barn og þar hjá kvenmaður. Oss skortir ekki fylgismenn í Svíþjóð, þeirra, sem enn þá minnast hinnar útlægu konungsættar. Hinn lingerði konungur, Sigmundur, er látinn, sonur hans, Ladislás, réttir nú út hendurnar með bráðlyndi æskunnar eftir kórónu feðra sinna. Hann skal fá hana“.

12. Freistarinn

„Ladislás í hásæti Svíaríkis! Ég efast um, að við lifum þann dag“, mælti Messeníus.

„Heyr mig til enda máls míns“, svaraði Jesúmunkurinn, sem var allur á lofti sökum ráðagerðanna, sem fylltu hans vélráða höfuð. „Það ert þú sjálfur, mikli Messeníus, sem átt að gera þetta undraverk“.

„Ég — einn vesæll fangi! Ómögulegt!“

„Hinum heilögu og snillingunum er ekkert ómögulegt. Svíinn er maður konunghollur; dæmi konungs síns fylgir hann í illu sem góðu. Einkum ber hann mikla lotning fyrir minni Gústafs hins gamla. Nú, ef það verður sýnt og sannað, að sá Gústaf hafi í banalegu sinni yfirlýst því, að kenning Lúthers væri villukenning og neitað þeirri trú með eiði og fyrirdæmt hana, einnig, að hann hafi þá beðið yngri son sinn, vin páfans, Jóhann, að hann skyldi bæta það, sem faðirinn hefði brotið, ef hann yrði konungur — —“.

„Hvað dirfist þú að segja?“ mælti þá Messeníus fljótlega og dró ekki dulur á undrun sína. „Sú bersýnilega lýgi stríðir á móti fulltrúanlegum staðfestum orðum Gústafs konungs og öllum hans viðskilnaði!“

„Hægur, minn góði vinur!“ mælti Jesúítinn stuttaralega. „Nú má ennfremur sanna, að annar grundvallari lútherskunnar og vinur, Karl níundi, hefir líka lýst því í sinni banalegu, að siðabótin væri guðlast og óhamingja —“.

Messeníus leit framan í munkinn undrandi.

„Og þegar nú loksins má sanna, að Gústaf Adólf sjálfur hafi áður en hann gaf upp andann í orustunni við Lützen, verið snortinn af andans hræringu og dáið eins og villumaður, en þó með miklu samvizkubiti og sálarstríði — —“.

Messeníus varð rauður í andliti.

„Þá eigum við“, hélt Jesúítinn áfram með óbifandi dirfsku, „þá eigum við engan eftir af Vasaættinni nema hinn brjálaða Jóhann þriðja og hinn sann-kaþólska Sigmund, sem ekki þarf að ómaka oss. Þegar nú hin sænska þjóð sannfærist um, að þessir mestu konungar hennar hafa annað hvort verið eða orðið að lokum páfans vinir, mun hreistrið um síðir falla frá augum hennar, og mun hún þá með iðrun og yfirbót játa synd sína og hverfa síðan aftur í skaut hinnar einu sáluhjálplegu kirkju“.

„Og hvernig hyggst þú, æruverði faðir, að geta sannfært Svíana um fráfall konunga þeirra, þvert ofan í bersýnilegar sannanir?“

„Ég hefi þegar sagt“, sagði Jesúítinn vingjarnlega, „að það afreksverk geti enginn gert nema hinn spakvitri Jóhannes Messeníus. Menn vita, að þú ert lærðasti maður Svíaríkis og þess mesti sagnameistari. Menn vita, að þú hefir haft með höndum og hefir enn ýmisleg skjöl og skilríki, sem enginn annar hefir. Neyt nú þessa færis með kænsku og skarpleik; set skjöl saman, sem aldrei hafa verið til, smíðaðu atburði, sem aldrei hafa skeð — —“.

„Hvað dirfist þú að segja?“ varð Messeníusi að orði, og brá mjög við.

Jesúítinn misskildi geðshræringu hans. „Já“, sagði hann, „þetta er hættuspil mikið, en fjarri því að ekki megi takast. Skyndilegur flótti til Póllands kemur þér og úr allri hættu“.

„Og það er ég — — ég, sem þú skorar á að gera þetta?“

„Já“, svaraði Híerónýmus í sama tón. „Ég skil vel, að Gústaf Adólf verður torveldast við að eiga, og fyrir því tek ég hann að mér sjálfur. Þú hefir svo á þinni könnu einungis þá Gústaf af Vasa og Karl níunda og hlýtur að gefa þeim þann svip og útlit, sem dugi til hjálpar voru helga málefni og til nytsemdar kirkjunni“.

„Abi a me, male spiritus!“ [Vík frá mér, illur andi!] sagði Messeníus, óður og uppvægur, og kom sú bræði hans Jesúítanum mjög á óvart, allt hvað slægur sem hann var. „Erkifantur, lygari, níðingur! sem leggur hendur á hið helgasta; hyggur þú, að ég, Jóhannes Messeníus, hafi ár eftir ár leitað þeirrar frægðar að verða fyrsti sagnameistari Norðurlanda, til þess allt í einu á svo svívirðilegan og dæmalausan hátt að níðast á þeim sögunnar sannleika, sem ég hefi komið fótum undir með svo miklum erfiðismunum? — Far þú burt, burt á augabragði, burt in Gehennam! —“ og um leið þeytti öldungurinn í hamslausri bræði í höfuð munkinum bókum, skjölum, blekbyttu og sandbyttu. Híerónýmus hopaði forviða, en bleikari í kinnum en vant var; teygði síðan úr sér, nam staðar og reif upp hina víðu spænsku flauelstreyju sína á brjóstinu. Í sama bili blikaði í myrkrinu róðukross í hendi hans settur tindrandi gimsteinum. Síðan skrefaði Jesúítinn aftur nær Messeníusi og hvessti nú sín undra-augu, sem engu líktust eins og höggormsins. „Manstu enn þá, gamli maður“, sagði hann hægt og seint, en ógnandi, og þagnaði milli hverra málsgreina, svo hinn skyldi betur taka eftir, „manstu enn þær refsingar, sem kirkjan og lög vorrar heilögu reglu leggja á syndara slíka sem þú ert? Fyrir fráfall: dauðann — og þú hefir sjö sinnum frá fallið! — fyrir guðlöstun: dauðann — og þú hefir sjö sinnum guðlastað! — fyrir óhlýðni: dauðann — og þú hefir sjö sinnum þrjóskazt! — fyrir synd móti heilögum anda: fyrirdæming — og hver hefir syndgað sem þú! — fyrir villutrú: bálið — og hver hefir til þess unnið sem þú! — fyrir hneyksli og háð mót helgum mönnum: hinn eilífa eld — og hver hefir hneyksli gert sem þú!“

„Vægð, vægð, heilagi faðir!“ hrópaði Messeníus og engdist saman eins og maðkur fyrir ógnamálum Jesúmunksins. En Híerónýmus hélt áfram:

„Nikulás Pragensis, hinn nafntogaði maður, snerist til villukenninga Kalvíns og dirfðist að storka stórmeistara vorrar reglu. Hann leitaði í felur á hinum afskekktasta stað í Bæheimi, en hefndin náði honum þó. Hundar sundurslitu hans líkama, en helvítis árar hans sálu“.

„Náð og miskun!“ stundi fanginn yfirkominn.

„Nú vel“, hélt hinn áfram drembilega, „ég hefi gefið þér kost á að kjósa annað hvort kórónu dýrðarinnar eða kvalir fordæmingarinnar; ég gef þér sama kost enn, þótt þú ómaklegur sért. Hyggur þú, vesæli frávillingur, að ég, höfuðsmaður Jesúmunka Þýzkalands og Norðurlanda, ég, sem álít engan mér efri nema hinn heilaga föður í Rómaborg — hyggur þú, að ég hafi lagt mig í ótal þúsund hættur til þess að finna þig í þínum arga klefa, til þess að ég láti mig, hinn ósýnilega drottnara allra Norðurlanda, leiða af þinni þvermóðsku og bleyðiskap. Ég spyr þig enn einu sinni í nafni vorrar heilögu reglu: Viltu, Jóhannes Messeníus, breyta samkvæmt eiði þeim, er þú sórst í æsku þinni, og nauðugur viljugur hlýða mínu, yfirmanns þíns og dómara, boði og banni?“

„Já“, svaraði fanginn skjálfandi, „já, heilagi faðir, ég vil það“.

„Heyr þá refsing þá, er ég á þig legg. Þú segist alla ævi hafa sótzt eftir einu og sama takmarki, því að verða kallaður mesti sagnfræðingur Norðurlanda, og ætlar að þú nú hafir náð því markmiði“.

„Já, heilagi faðir, það var mitt takmark og ég hefi náð því“.

„Þitt takmark er lýgi og svik!“ hrópaði Jesúítinn æfur í annað sinn. „Þitt takmark er syndarinnar og satans, því þú vinnur fyrir þinni eigin frægð, en ekki sakir dýrðar heilagrar kirkju, eins og þú hefir svarið. Fyrir þá sök skipa ég þér, að þú sjálfur eyðileggir hjáguð þíns lífs, þitt frægðarnafn hjá komandi kynslóðum með því móti, að þú umsnúir sögunni og ritir hana, ekki eins og hún er, heldur eins og hún ætti að vera. Ég vil, að þú varpir til hliðar allri frægð og komandi tíð og þjónir markmiði tímans í dag, þjónir sigri hinnar rómversku kirkju á Norðurlöndum. Ég vil, að þú semjir sögu Gústafs fyrsta og Karls níunda á þann hátt, að allt, sem þeir hafa unnið fyrir siðabótina, sannist að hafa orðið þeim og ríki þeirra til tjóns og glötunar. Og enn vil ég, að þú skulir rökstyðja þessa þína nýju sögu með svo áreiðanlegum skjölum, að hún, að áliti almennings, storki öllum rengingum. Slík heimildarskjöl finnast ekki, það veit ég vel, en þau skaltu sjálfur tilbúa — skjöl, sem ef til vill, verða full-ljós að mannsaldri liðnum, en gera fulla nytsemi eins og á þarf að halda nú“.

„Og ég á þá“, svaraði Messeníus með málrómi, sem skalf af alls konar sárindum, ótta, reiði og undirokun, „ég á þá að standa í augum komandi kynslóða eins og versti falsari, eins og sá, sem blygðunarlaust hefir svívirt sögunnar heilaga sannleika“.

„Já, hvað er að því?“ svaraði Jesúítinn glottandi. „Hvað er að því þótt þú, vesælt ker og verkfæri, ofurseljir nafn þitt, ef kirkjan sjálf vinnur frægan sigur? Hvað stoðar þig mannanna lof, þegar sál þín brennur í logum helvítis? og hvað getur mannanna óvirðing gert þér, þegar þú fyrir þessa fórn hefir unnið píslarvottanna kórónu í himnaríki?“

„En sannleikans málefni — sögunnar strangi dómur — —“.

„Svei! hvað er sögunnar málefni? Er það hinn auðsveipni þræll, sem eltir hleypidóma mannanna, sá páfagaukur, sem bullar eftir þeim alla þeirra heimsku og vitleysu? Er það ekki miklu fremur virkileikinn, eins og hann á að vera hreinsaður eftir villur og vélar, frelsaður frá synd og fyrirmunun — guðs ríki á jörðunni, eins áreiðanlegt sem almáttugt, eins gott, heilagt og áreiðanlegt“.

„En erum vér þá þeir, sem eigum að lesa guði fyrir hvað gott sé og áreiðanlegt? Hefir hann ekki sjálfur í virkileikanum sagt oss, hvað virkileikinn er?“

„Ístöðulausi undanvillingur! Dirfist þú enn þá að þrátta við þinn yfirboðara um rangt og rétt? Kjós þinn kost og hlýð síðan! Kjós um stundlegan og eilífan dauða annars vegar og hins vegar himnaríkis sælu og dýrlinganna samneyti. Enn þá eitt orð og undir því er líf þitt eða glötun; viltu hlýða skipan minni?“

„Já, ég hlýði!“ svaraði fanginn skjálfandi og yfirgenginn.

Og Jesúítinn gekk burtu þegjandi og kalt og laut höfði eins og harðstjórinn, sem lætur þræl sinn vita, að hann væri til náðar tekinn.

13. Abi, male spiritus

Það var liðinn vikutími frá þessu leynilega samtali. Jesúmunkurinn hafði ekki sleppt augunum af ríkisfanganum nokkra stund síðan. Mátti daglega sjá hvar hann læddist inn til hans og dvaldi þar tímunum saman; lést hann vera að hyggja að heilsu fangans. Hann var of slægvitur maður til að treysta ístöðuleysi hins lærða manns. En enginn maður í kastalanum, og ekki landshöfðinginn sjálfur vissi hvað þeir höfðust að, og grunaði þá enginn maður. Kajanuborg lá svo afskekkt frá heiminum, að Vernstað hafði engan andvara á sér. Þótti honum gaman að sitja á tali við hinn útlenda lækni, sem honum fannst fullur fróðleiks og lífsreynslu.

En þó var þar einn, sem sí og æ elti hinn ókunna mann með árvöku auga. Það var Lúsía kona Messeníusar. Hún var kaþólsk að uppeldi og af sannfæringu og hafði lengi stutt bónda sinn í hans páfatrúarbruggi. Þetta vissi Jesúítinn gerla og fyrir því ætlaði hann að óhætt væri að gera ráð fyrir hennar fulltingi, enda þótt hann væri of varkár til að eiga ráð sín undir lausri konutungu. En oftlega rekur slægvizkan sig á hinar huldu hvatir hjartnanna, einkum þó kvennanna, sem stefna einatt í allt aðra átt en hin kalda hyggja karlmannsins. Jesúítinn hafði misskilið Lúsíu, þrátt fyrir allt sitt lymskuvit. Hann sá ekki við því, að þar sem ofsinn í höfði hennar sagði: skjóttu! þar kallaði elskan í hjarta hennar: kyrrt! — og elskan hefir ávallt betur í hjarta konunnar.

Lúsía var allra kvenna skarpvitrust; hafði hún séð hvað í Jesúítanum bjó, áður en hann grunaði það. Hún sá það stríð, sem svall í manni hennar eins og eyðandi eldur, svo líf hans var í veði, stríðið milli trúarofsans, sem skipaði honum að ofurselja orðstír og eftirmæli fyrir sigur kirkjunnar og metorðagirni hans hins vegar, sem sí og æ hvíslaði í eyra hans; viltu þá niðurrífa allt þitt ævistarf? viltu í blindni þinni svívirða musteri mannorðs og sögu? viltu framselja nafn þitt forsmáninni, nafnið, sem í náttmyrkri fangelsisins hefir verið aleiga þín og andans þróttur?

Allt þetta sá Lúsía með skarpskyggni sinni; hún sá, að sá maður, sem hún unni og hafði helgað ævi fulla sjálfsafneitunar og þolinmæði, mundi ekki standast þetta voða-stríð, og hún einsetti sér að frelsa hann með djörfu og skjótu úrræði. Á áliðnu kvöldi logaði lampinn á ritborði Messeníusar, höfðu þeir Híerónýmus setið þar og starfað saman frá því um morguninn. Lúsía hafði fengið leyfi til að leggja sig til hvílu í sæng, er stóð nærri dyrunum í hinni löngu stofu þeirra, lá hún þar nú og lét sem hún svæfi. Báðir mennirnir við borðið höfðu nú lokið verki sínu og sátu og saman ræddu í hálfum hljóðum á latínu, en þá tungu skildi Lúsía til fullnustu.

„Ég er ánægður með þig, vinur“, sagði Jesúítinn í góðu skapi. „Þessi heimildarskjöl bera sannleikans svip og einkunnir og munu nægja til að sanna afturhvarf konunganna Gústafs og Karls, og þessi formáli, með þinni undirskrift, mun enn þá betur styrkja trúleikann. Ég legg nú af stað yfir Svíaríki suður til Þýzkalands og læt prenta skjölin, annað hvort í Stokkhólmi af vorum fulltingismönnum þar, ellegar, sé það ekki unnt, í Lýbeku eða Leyden“.

Messeníus varð ósjálfrátt að útrétta hönd sína eins og vildi hann hrifsa dýran grip úr ræningjahendi.

„Heilagi faðir!“ hrópaði hann í ráðaleysi, „er enginn frestur mögulegur? — nafnið mitt — mannorðið mitt — miskunnið mér, heilagi faðir, og gefið mér nafnið mitt aftur!“

Jesúítinn glotti.

„Gef ég þér ekki nafn“, sagði hann, „miklu stærra og dýrðlegra en það, sem þú missir, nafn í árbókum vorrar heilögu reglu, nafn meðal kirkjunnar píslarvotta og velgerara, nafn, sem kannske á sínum tíma verður nefnt meðal kirkjunnar heilögu dýrlinga?“

„En með þessu öllu saman nafn fráskilið sóma, nafn lygara og falsara!“ svaraði Messeníus með örvilnun fangans, sem bent er á himnaríki á bak við höggstokkinn.

„Veiki og hégómlegi maður, sem veizt ekki, að há og stór markmið nást ekki gegnum lof og last mannanna!“ mælti Jesúítinn með fyrirlitningu. „Þú værir búinn til að taka orð þín aftur og afsala þér rétti til þakklætis hjá kristninni. En, sem betur fer, er þér það nú ómögulegt. Þessi skjöl eru nú í minni hendi, og sú höndin mun kunna að halda þeim föstum og neyta þeirra móti vilja þínum til sigurs trúarinnar og til lausnar þinni sálu“.

Híerónýmus var ekki búinn að sleppa síðasta orðinu, þegar óvænt hönd að baki hans kom fram og greip skjölin, sem hann hóf upp sigri hrósandi, úr hendi hans, bögglaði þeim saman og reif þau sundur í hundrað snepla og stráði þeim út um stofugólfið. Þessi hreyfing kom svo sviplega, Jesúítinn var svo grunlaus, að hann gleymdi í þessari svipan sinni venjulegu festu, undrun hans varð meiri en snarræðið, svo að hin fífldjarfa ofríkishönd fékk lokið við sitt hervirki. En óðara en sneplarnír á gólfinu höfðu sannfært hann um tjón hans, gnísti hann tönnum af æði, brá upp höndunum og stökk eins og ólmasta tígrisdýr á hinn yfirgefna spellvirkja, sem dirfzt hafði að afmá hans stórræði á sömu stundu sem sigurinn hló við honum.

Lúsía — því hennar var þessi skaðræðis hönd — tók á móti munkinum með því hugrekkis tápi, sem er aðall konunnar, þegar hún berst fyrir það, sem henni er heilagt. Í æsku sinni var hún svo hraust, að hún gat boðið karlmönnum byrginn, enda hafði hún oftar en einu sinni þurft að halda á þessum miður kvenlegu kröftum sínum í skærum hennar við hina klúru kastaladáta. Hún spennti járngreipum sínum um armleggi munksins og hélt honum föstum eins og með smiðjutöngum.

„Nú, nú!“ sagði hún háðslega, „farið spönn frá mér, góður herra; hvað ætlizt þér fyrir?“

„Band-vitlausa — — þú veizt ekki hvað þú hefir gert! Þú arga þjófkind, þú hefir stolið kóngsríki frá kirkju þinni og Paradís frá manni þínum!“ öskraði Jesúítinn froðufellandi.

„Og frá þér hefi ég stolið bráð þinni, frá úlfinum lambinu, er ekki svo?“ svaraði Lúsía og sýndi rómur hennar, að eldurinn var farinn að lifna í hennar bráða skapi. „Munkur“, hrópaði hún með vaxandi bræði og skók og hristi hinn volduga óvin, sem með engu móti mátti losa sig, „ég þekki þjóf, sem kominn er í sauðarklæðum kirkjunnar til að stela mannorðinu af miklum manni, sögunni frá heilli þjóð, og frá fátækri og munaðarlausri konu hennar einkayndi, bónda hennar sálarfriði, æru og lífi. Seg mér, frómi og heilagi munkur, hverja refsing á slíkur þjófur skilið? Væri Ammár-foss of djúpur fyrir líkama hans og sá eilífi eldur of heitur fyrir sálu hans?“

Jesúítinn leit óvart til gluggans því úti fyrir honum dundi fall hins volduga foss æði ömurlega um miðja vetrarnóttina.

„Svei!“ sagði Lúsía og glotti beisklega, „þú ert smeikur við mig, þótt þú ráðir yfir ríkjum og samvizkum. Þú ert hræddur um, að undir þessum konuklæðnaði leynist karlmannsarmleggur, sem gæti hent þér út í fossiðuna. Vertu rólegur, ég er eintóm kona og berst með kvenna vopnum. Líttu á — út um gluggann kasta ég þér ekki, ég læt mér nægja að byrgja þig bak við loku og lás. Skjálfa máttu, munkur, því ég veit hver þú ert. Hún Lúsía Gróthúsen hefir fylgt þér fet fyrir fet. Þú ert svikinn, og það er hún, sem hefir svikið þig“.

„Svikinn!“ át Jesúítinn eftir; hann skildi glöggt hvað það orð þýddi. Á þessum heiftartímum, þegar tvenn trúarbrögð börðust um ríki og samvizkur, þegar svikræði Jesúítanna höfðu kynt sem mestan hatursloga meðal Svíanna, hefði hverjum félaga þeirrar reglu, sem náðzt hefði dularbúinn innan takmarka ríkisins, verið bráður bani búinn. En háskinn, sem yfir vofði, setti óðara fulla stælingu í skap þessa skaðvæna manns.

„Svikinn af þér, dóttir góð!“ sagði hann aftur og sleppti niður höndunum og yfir andlit hans flaug efasemdasvipur og mild gremja. „Nei, það er ómögulegt“.

Lúsía starði á hann með hatri og grunsemi.

„Ég þín dóttir!“ æpti hún og hratt munkinum með viðbjóði frá sér. „Lygin er dóttir þín og lymskan móðir þín, þær eru þér nákomnastar“.

„Lúsía Gróthúsen“, sagði Jesúítinn og var þá hinn blíðasti, „þegar þú varst barn og fylgdir föður þínum, Arnoldi Gróthúsen, sem rekinn var úr landi með Sigmundi konungi, þá bar þig einn dag á flótta þínum og vonarvöl, að litlu koti. Þér var synjað gistingar og hótað að framselja þig. Þá sá þitt barnsauga úti í skoti í kofanum dálitla Maríumynd, leifar fyrri daga, vanhelgaða eins og leiksmíði fyrir smápilta. Þú tókst myndina, kysstir hana, réttir hana að hinu harðbrjóstaða heimilisfólki, og sagðir: Lítið á, hérna er hún María mey, hún hjálpar okkur!“

„Nú, nú, og hvað svo?“ sagði Lúsía með mildari málrómi en hún vildi kannast við.

„Þitt barnslega trúartraust — nei, hvað ég vildi segja, hin heilaga jómfrú hrærði kotungana. Þeir gáfu þér húsaskjól, þeir komu þér undan. Og meira en það, þeir gáfu þér myndina, sem þú síðan átt og hefir geymt sem verndargoð, og þarna hangir hún enn þá á veggnum. Það, sem þú sagðir þá, það segi ég nú: Lítið á, hér er hún María mey, hún hjálpar mér“.

Lúsía reyndi að hrinda viðkvæmninni frá sér, en gat ekki. Hún beit á vörina og svaraði engu.

„Þú hefir rétt“, hélt munkurinn áfram og vissi hvað hann fór, „ég er kaþólskur eins og þú, ofsóttur eins og þú; sæi menn í gegn um minn dularbúning, yrði það minn bani. Líf mitt er í þinni hendi; seg til mín, ég flý ekki; ég dey fyrir trú mína og fyrirgef þér, sem veldur dauða mínum“.

„Flý héðan“, sagði Lúsía hálfsigruð. „Ég gef þér frest til morguns; en þó með því skilyrði, að þú sjáir mann minn aldrei framar“.

„Nú vel“, svaraði Jesúítinn raunamæddur, „ég flý, en ég eftirskil hér minn fagra draum um betri framtíð. Æ, ég hafði hugsað mér hinn mikla Messeníus og hans göfugu konu sem endurreisendur hinnar kaþólsku kirkju á Norðurlöndum; ég hafði hugsað mér þann tíma, þegar milljónir manna mundu segja: Vér gengum í myrkri og blindni, en sögunnar sól er upp runnin fyrir oss, hinn mikli Messeníus hefir birt oss fals og blekking siðabótarinnar“.

„Já, ef það mætti verða án þess að misbjóða sannleikanum“, hrópaði Lúsía, því hennar fjöruga sál komst á loft af að hugsa til frægðarinnar, sem Jesúítinn dró upp á himni framtíðarinnar.

„Sannleikinn“, sagði hann blíðlega sannfærandi. „Ó, mín kæra, sannleikinn er vor trú, lygin er villumannanna trú. Yrði nú hægt að sannfæra þig um, að ég einungis krefst sannleikans af manni þínum, mundir þú þá vilja hætta að rífa niður kirkjuna, en í þess stað byggja hana heldur upp?“

„Já, það mundi ég vilja“, svaraði hún með lífi og sál.

„Heyrðu þá“, hélt hinn áfram, en í því tók Messeníus fram í; hafði hann setið á meðan eins og milli heims og helju, en nú var sem hann vaknaði við illan draum.

„Abi, male spiritus!“ æpti hann með ofsa-bræði, eins og hann óttaðist, að höggormstunga Jesúítans mundi enn þá einu sinni sigri hrósa. „Abi, abi, þú ert enginn mennskur maður, þú ert faðir lýginnar, þú ert höggormurinn í Paradís! Abi, abi in æternam ignem, habitaculum tuum, in regnum mendacii, imperium tuum! [Brott, illur ár, í hinn eilífa eld, bústað þinn, í lýginnar ríki, þitt keisaradæmi.] Með þessu ávarpi hratt hann munkinum á undan sér til dyranna, en Lúsía stóð kyrr og horfði á.

„Insanit miser! [Vesala fífl.] sagði Jesúítinn í því hann hvarf.

„Hafðu sæll gert, heillin“, sagði Lúsía létt fyrir hjarta, eins og væri hún vakin af illum töfra-draumi.

„Ég þakka þér sjálfri“, sagði Messeníus, og hafði ekki lengi talað svo vingjarnlega við konu sína.

14. Dómur dýrlinganna

Snemma næsta dag gekk faðir Híerónýmus inn í herbergi það, sem jungfrú Regína af Emmeritz og hin gamla þerna hennar bjuggu í. Hin fríða mær var náföl af næturvökum og sat nú við sængurstokk Dóróþeu. Þegar hún sá Híerónýmus stóð hún þegar upp.

„Frelsið þér Dóróþeu, faðir!“ sagði hún hátt og með mikilli ákefð. „Ég hefi alls staðar leitað yðar og þér hafið yfirgefið mig“.

„Þey“, svaraði hann hvíslandi, „talið lágt, því veggirnir hafa eyru. Nú — svo er það — er Dóróþea sjúk? Auminginn gamli, það er slæmt, ég get ekki hjálpað henni. Menn renna grun í dulklæði okkar, tortryggja okkur. Við verðum að flýja nú þegar í dag, á þessum sama tíma“.

„Ekki fyrr en þér hafið gert Dóróþeu heila, ég bið yður, góði faðir, þér eruð lærður og þekkið öll lyf og grös, gefið henni lyfjadrykk í skyndi, sem verkar, og svo fylgjum við yður hvert sem þér viljið“.

„Ómögulegt! Við megum ekki missa augnablik; kom!“

„Ekki án hennar Dóróþeu, faðir! Heilaga guðs móðir! ætti ég að skilja hana eftir, hana fóstru mína, sem mér hefir verið í móður stað!“

Jesúítinn gekk að sænginni, greip hönd hinnar sjúku, tók enni hennar og benti á hana með þeim svip, sem Regína skildi allt of vel.

„Hún er dáin!“ hrópaði hún með skelfingu.

„Já, áreiðanlega“, mælti Jesúítinn, og eitthvert kynlegt og ískyggilegt glott barðist á vörum hans við uppgerðar sorgarsvip. „Þú sérð, barnið gott“, sagði hann, „að hinir heilögu hafa viljað hlífa okkar tryggðaríku vinkonu við vegarins þreytu og tekið hana í þess stað upp til hinnar himnesku dýrðar. Komum, þar er ekkert unnt við að gera“.

En augu Regínu höfðu tekið eftir glotti munksins, þrátt fyrir tár sín, og það sló hana með ósegjandi skelfingu. Hún sat höggdofa sem byggi hún yfir skuggalegu leyndarmáli.

„Kom“, sagði hann ákafari, „ég vil fela konu Messeníusar, sem er kaþólsk, það starf að sjá um útför vinkonu okkar“.

Regína starði á munkinn harðlegum augum og hryllingur fór um hana alla.

„Seint í gærkvöldi var Dóróþea heilbrigð, en óðara en hún hafði drukkið drykk þann, sem þér hafið blandað henni á hverju kvöldi af styrkjandi jurtum, kenndi hún meins — tíu klukkustundum eftir liggur hún lík“.

„Þreytan á ferðalaginu — kalda — flog, ekki þarf annað, kom!“ svaraði Jesúítinn órór.

En Regína kom ekki.

„Munkur“, sagði hún með röddu, sem titraði af ótta og viðbjóði, „þér hafið gefið henni eitur!“

„Barn mitt, dóttir mín bezta, hvað dettur þér í hug? Sorgin hefir ruglað vit þitt, kom, ég skal fyrirgefa þér“.

„Hún var yður til þyngsla — ég horfði á óþolinmæði yðar, þegar við vorum á leið hingað. Og nú ætlið þér að láta mig vera eingöngu á yðar valdi án allrar verndar. Heilög María hjálpi mér! Ég kem ekki!“

Hið breytilega andlit munksins setti nú óðara upp strangleikasvipinn, sem hann hafði sigrað Messeníus með.

„Barn“, sagði hann, „baka þér ekki reiði hinna heilögu með því að hlusta á hvað óvinurinn að þér hvíslar, sem er djöfullinn. Gættu að hvar þú ert, vesalingur, og hver þú ert. Ef þú hikar eitt einasta augnablik lengur, skil ég þig eftir eins og bráð fyrir nauðir, fjötur og dauða, eins og leiksopp í höndum trúarvillinganna, eins og villuráfandi lamb, sem hin heilaga jungfrú hefir yfirgefið. Veldu nú: hér er glötun og eyðileggingin — hinum megin á fósturjörð þinni, frelsið, lánið, trúarinnar huggun, helgra manna friður. Veldu, en veldu snarlega, hesturinn er spenntur fyrir sleðann, það morgnar óðum og dagsbirtan má ekki sjá okkur framar í þessu villubæli“.

„Sver þú — vinn mér eið að því, að þú sért sýkn í dauða Dóróþeu“, sagði Regína.

„Ég sver þess eið“, æpti Jesúítinn, „við þennan kross og við bein Loyólu. Rifni jörðin undir fótum mínum og gleypi undirdjúpin mig lifandi, hafi ég nokkru sinni rétt þessum kvenmanni annan drykk en heilsu og heilnæmis!“

„Vel og gott“, svaraði Regína. „Hinir heilögu hafa heyrt yðar eið og ritað hann í dómsins bók. Far vel, Dóróþea, vinkona mín og móðir. Förum nú“.

Þau skunduðu út; það var enn þá myrkur úti. Bleik dagsræma stóð yfir furuskóginum á bökkum Koivúkoski-fossins. Sleðinn beið búinn; varðmaður í portinu stóð syfjaður og sleppti Jesúítanum út því hann hafði jafnan séð hann reika eins og vin við hlið höfuðsmannsins.

Jesúítinn hugðist nú sloppinn úr allri hættu, en þá mætti þeim sleði, sem kom af meginlandinu, og rákust sleðarnir á á miðri hinni mjóu fljótsbrú. Sleði munksins steyptist og einungis veik og hálffúin rimagrind á brúarröndinni hélt við, að ekki hrapaði allt ofan í fljótið. Regína rak upp hljóð. Við hljóð það stökk maður upp úr hinum sleðanum og hljóp til þeirra Regínu.

„Regína!“ hrópaði rödd, sem titraði af undrun.

„Þér farið skakkt, vinur“, flýtti munkurinn sér að segja í breyttum málróm. „Gefið rúm doktor Albertus Simónis, herlækni konungsins!“

„Svei, ert þú það, argi Jesúíti!“ æpti hinn ókunni. „Varðmenn! komið! takið, grípið hinn versta fant, sem gengur um jörðina“, og um leið og hann talaði þreif hann í loðfeld munksins. Fyrst reyndi Hierónýmus í snatri að losa sleðann og láta hestinn koma sér undan. En þegar það tókst ekki, sleppti hann feldinum og sleit sig lausan frá óvini sínum, fleygði sér yfir rimarnar og stökk niður á ísinn, sem í frostgaddinum hafði lagt elfuna milli kastalahólmans og meginlandsins. Rétt að því búnu var hann horfinn út í hálfrökkrið. Varðmaðurinn hafði heyrt kallið, kom hlaupandi og skaut á eftir flóttamanninum, en hæfði hann ekki. Nokkrir dátar bjuggust til að elta hann.

„Farið ekki út á ísinn, piltar“, sagði skeggjaður yfirliðsmaður; „það kom þíðviðri í nótt og straumurinn hefir skemmt ísinn að neðan; elfan ryður sig í dag, hugsa ég“.

„En þarna stökk strokumaðurinn niður á hann“, kölluðu aðrir.

„Skrattinn hirðir hann“, svaraði yfirdátinn rólega. „Ég ímynda mér, að nú sé hann kominn í fossinn Ammá“.

„Hvað ertu að segja?“ spurði maðurinn við sleðann felmtraður.

„Ég segi, að kerlingin[10] hafi fengið árbita í dag“, svaraði dátinn með sömu rósemi. „Heyrðu, veiztu það? Hún geyr eins og grimmur hundur; nú er hún ánægð“.

Allir hlustuðu forviða á dunur vatnanna. Þótti þeim sem hinn tröllslegi foss fengi nýjan berserksgang þá í birtingunni. Yfirliðsmaðurinn gat rétt til: niðurinn lét sem spangól í soltnum hundi, sem fengið hefir bráð eða bita.

15. Bertel og Regína

Við hurfum frá farandriddaranum okkar af La Mancha, þar sem hann lá lúinn eftir ævintýr sín og armæðu og svaf á kotbænum Ilihermu. Nýlega hittum við hann á brúnni við Kajanuborg, þar sem honum förlaði takið á hinum illa og öllum leiða Jesúíta, sem hann þegar hafði þekkt gegnum rúðuna í skógarkotinu. Hvernig Bertel hafði gengið ferðalagið alla þessa tíu eða tólf daga, frá því hann kom heim, er auðvelt að ímynda sér. Hann hafði villzt við eltingaleik sinn eftir strokufólkinu og hringsólað síðan um allar götur í Austurbotni, komizt alla leið til Úleáborgar og loks, er hvert spor var hætt og horfið, hafði honum komið það áræði í hug, að leita þeirra austur í Kajenuóbyggðum. En hvers vegna hefir hinn ungi riddari lagt slíkt kapp á að elta þau Regínu? Það munum við nú bráðum sjá.

Nokkrum stundum eftir atburðinn við brúna, hittum við Bertel í nýju herbergi, sem landshöfðinginn hafði fengið Regínu, og skyldi frændkona sjálfs hans veita henni vernd og þjónustu. Nú voru meira en þrjú ár liðin síðan þau Bertel höfðu fundizt; var það í Frankafurðu við hlið hins mikla konungs; höfðu tímar stórum breytzt síðan. Þá var Bertel ungur viðvaningur, tvítugur, en Regína sextán ára mær. Hafði síðan margt á beggja þeirra daga drifið; hafði brunahiti æskublóðsins kólnað töluvert hjá báðum við þrautir og þunga harma. Fjarlægðin milli furstadótturinnar og hins lítt kunna lautenants hafði síðan minnkað til góðra muna sakir þess frægðarorðs og nýja skjaldarmerkis, sem Bertel hafði getið sér, enda gat hún jafnvel, eins og nú stóð hennar hagur, talið sér sæmd í að sitja á tali við tiginn riddara, þar sem hún var fangi. En mundi fjarlægðin milli skoðana þeirra, skaplyndis og innra manns hafa minnkað við allar þrautirnar, sem venjulega stálherða skoðanir manna í stað þess að veikja þær.

Bertel nálægðist hina ungu meyju með allri þeirri hæversku, sem kurteisi samtíðarinnar hafði enn þá geymt sér sem arf eftir riddarasiði hinnar næstliðnu aldar.

„Jungfrú“, mælti hann og skalf rómur hans lítið eitt, „eftir það að von mín um að hitta yður í Krosshólmi hafði brugðizt, hefi ég veitt yður eftirför yfir markir og óbyggðir, elt yður eins og óbótamann. Má vera, að yður gruni hver orsök mér hafi til þess gengið“.

Hin síðu, hrafnsvörtu augnahár Regínu smáhófust upp og horfði hún á Bertel spyrjandi augum. „Riddari“, svaraði hún, „hvað sem yður hefir til þess gengið, þá er ég viss um, að ástæður yðar hafa verið góðar og göfugum manni samboðar. Þér hafið ekki viljað færa vesæla stúlku aftur í fangelsi hennar; þér hafið einungis ætlað að hrífa hana frá völdum manns, sem hún, eins og svikinn aumingi, hefir skoðað frá barnæsku eins og heilagan dánumann, en hvers inngrónu illsku hún hefir nú loks fengið að sjá og fyrirlíta“.

„Þér farið skakkt“, svaraði Bertel með fjöri og blíðu. „Mig hryllti við að vísu, þegar ég sá, að þessi maður fylgdi yður, því hans sönnu mynd hafði ég séð fyrri en þér; enda kvatti ég þá því heldur sporið til að geta náð yður úr hans höndum. En áður en mig grunaði um nokkurn háska frá þeirri hlið, flýtti ég mér til að finna yður og færa yður fagnaðar-fréttir um réttlætisathöfn eina; koma þær seint, en þó ekki of seint, að ég vona“.

„Réttlætisathöfn, segið þér?“ mælti Regína, og varð henni svo hverft við, að hún roðnaði.

„Já, jungfrú“, mælti Bertel og horfði hugfanginn á yndis-fríðleik hinnar hávöxnu meyjar, „loksins hefir mér auðnazt, eftir árangurslausa viðleitni árum saman, að koma til leiðar þeirri réttlætis viðurkenning fyrir óverðskuldaðar raunir. Þér eruð frjáls; þér hafið fullan rétt til að hverfa heim aftur til yðar ættjarðar undir varðveizlu sænskra vopna; og sjáið hér“, - Bertel beygði kné og rétti að Regínu skjal með innsigli ríkisráðsins — „hér er skjal, sem tryggir yður frelsi yðar“.

Regína hafði niðurbælt sína fyrstu geðshræringu og tók við hinu dýra skjali með nærfellt drambsamlegri rósemi. „Herra riddari“, mælti hún fálega, „ég veit, að þér krefjist ekki þakklætis af mér, þótt þér breytið líkara göfugmenni en aðrir landsmenn yðar“.

Bertel stóð upp skjótt og þótti honum nóg um slíka stórmennsku, sem hann þó mátti hafa búizt við. „Það, sem ég hefi gert“, sagði hann með kaldari rómi, „það hefi ég gert til að bæta ójafnað, er kasta hefði mátt skugga á minning mikils konungs. Sérhver landa minna mundi hafa gert hið sama, hefðu eigi vandræði ófriðarins látið þá gleyma þeim bótum, sem yður bar að gjalda. En fyrstur allra hefði hinn hugstóri Gústaf konungur Adólf flýtt sér að bæta bráðlæti lítillar stundar, hefði forsjónin ekki klippt svo skjótlega hans örlagaþráð. En“, tók Bertel fram í hjá sjálfum sér, „ég gleymi, að þann konung, sem ég elska og tigna, hann hatið þér, góða jungfrú“.

Við þessi orð hans skaut aftur djúpum roða upp í kinnar Regínu. Hafði Bertel óafvitandi snert viðkvæmasta strenginn í þessu brennandi kvenhjarta. Ný uppgötvun, ný undarleg líking í vexti, í máli, í látbragði, í hugsunarhætti, líking, sem hún hafði aldrei tekið eftir, en sem skapast hafði á þessum þremur árum hjá Bertel, gerði ósegjanleg áhrif á þessa suðrænu meyjarsál. Henni fannst sem sæi hún hann þar sjálfan, hinn lang-mesta allra mennskra manna, sól og sælu hennar draumalífs, hennar unað og ofraun, hann, sem hún unni mest og óttaðist mest, sigurvegara hjarta hennar og trúar, — og var það ekki eins og hann talaði sjálfur og segði: Regína, þú hatar mig. Þessi hræring kom svo skjótt, svo skarpt, svo ómótstæðilega, að Regína allt í einu bliknaði, riðaði og neyddist til að styðja sig við hönd Bertels, sem hann rétti fram. „Heilaga María“, hvíslaði hún eins og í óráði, „ég skyldi hata yður, ég, sem elsk...“.

Bertel greip við þessu hálfa, óskiljanlega og þó svo þýðingarríka orði, með þeirri undrun, sem eins kom skyndilega yfir hann eins og hana. Frá sér numinn af furðu, ótta og von, stóð hann þar þegjandi, en var ofmikið göfugmenni til þess að nota sér hennar óvöru játningu. Hann fylgdi þegjandi og hæversklega jungfrúnni til fylgdarmeyjar hennar; náði hún sér brátt aftur við hjúkrun hennar eftir aðsvif þetta, sem svo óvart hafði heltekið hana með afli fornrar og innibyrgðrar ástríðu; var henni sem loksins byðist líkn og svölun. Bertel hafði útvegað sér umboð til að flytja Regínu til Stokkhólms; skyldi hún svo síðan, þegar ísa leysti, þaðan halda suður í sitt land. Varð hann nú að bíða kyrr í Kajanuborg þangað til jungfrú hans yrði ferðbúin; liðu svo tímar, að ferðin dróst, helzt fyrir þá sök, að ekki var við höndina hæfileg fylgdarkona handa svo stórborinni stúlku. Meðan þessi tími leið fram eftir vetrinum, spunnust nýir samhugir, sem engan mátti þó gruna þeirra, er sáu hið stórláta fas Regínu gagnvart lausnarmanni hennar. En sá kuldinn var ísskán ein yfir eldheitum gíg; með hverjum degi, sem leið yfir, bráðnaði hún, með hverjum degi varð stærilæti Regínu regingslegra á sama tíma og það reikaði á grunni sínum, og loks kom að því, að ekki stóð eftir nema einn þilveggur byggingarinnar, en að vísu sterkasti veggurinn, hið bitra trúarstríð. Heimskulegi múrveggur! Loksins hrundi hann sömu leið fyrir eldi hinnar suðrænu ástríðu, og áður en þrjár vikur voru liðnar, hafði hin nítján ára gamla stúlka og tuttugu og þriggja ára gamli yngismaður gleymt öllum trúar og tignar ágreiningi og unnið hvort öðru trúnaðareið fyrir alla ævidaga. Mundi Bertel hafa vitað, að hann átti að þakka minning Gústafs konungs Adólfs fyrir sína gullfögru, stórmannlegu svarteygu unnustu?

Kynleg forlög innsigluðu þessi einkamál á óvæntan hátt og undarlegan. Bertel hafði lengi og árangurslaust reynt að komast eftir afdrifum Jesúítans, eins og leynilega hræddur um hlutskipti hamingju sinnar. Allt frá þeim morgni, þegar munkurinn hljóp yfir rimarnar á brúnni, hafði enginn heyrt hið minnsta hans getið, þangað til bóndi nokkur, þrem vikum seinna, kom og bar þau tíðindi, að menn hefðu fundið í vök einni skammt fyrir neðan fossinn Ammá lík af manni, eyrnalausum, með útlendum klæðaburði; hafði bóndamaðurinn fötin með sér, og kenndust menn við, að það voru klæði Híerónýmusar. Þar með færði þessi ráðvendnismaður lítinn og óásjálegan eirhring; hafði hann hangið á taug á brjósti hins látna innan klæða. Bertel tók við hringnum með óvæntri gleði. „Loks á ég þig“, sagði hann, „þennan hring hefi ég lengi þráð — og um leið vissa fregn um dauða hins óttalega manns“.

„Dómur hinna heilögu yfir meinsærismanninum!“ hrópaði Regína forviða.

„Dómur hinna heilögu staðfestir okkar heill og hamingju“, svaraði Bertel og setti á fingur Regínu:

hringinn konungsnaut.

16. Hringurinn. Sverðið og plógurinn. Eldur og vatn

Við snúum nú við til Stórkýró, til bæjar Bertílu, hins gamla bændakonungs. Það er vetrardagur, í marzmánuði 1635. Vorsólin var farin að bræða snjóinn, það draup niður af þekjunum sólarmegin; gaddskorpan liggur enn kyrr á snjónum norðanvert í hverri hæð, en rifnar sunnan í þeim. Aron Bertíla er nýlega kominn heim frá kirkju með öllu fólki sínu; hið hvíta höfuð hans slútir nú sem vilji detta, og styður hann sig við hönd dóttur sinnar. Við hina hlið hans ganga tveir kýmilegir, lágir og sívalir menn, Larson hinn eldri og sonur hans, hinn vaski og lærði kapteinn, nafni föður síns og lifandi eftirmynd nema að aldrinum til. Við hlið hans gengur kona hans, snotur, ung og glaðleg, og er hún líka okkar góðkunningi; er þar Katrín litla komin, hin röskva og káta snót með mjúku lófana, þá, er eitt sinn í fyrri daga rugluðu kollinn á kapteininum. Síðan þann dag hefir hann svarið við alla gríska og rómverska rithöfunda, sem hann hafði lesið í Ábæjarskóla forðum — Sic unde ubi apud unquam post, eins og þeir gömlu komust svo bráðheppilega að orði — að hið mjúkhenta nunnuefni frá Würtzborg, úrval allra nunnusystra, skyldi verða konan sín. Og þegar umbrot ófriðarins hafði aftur lofað þeim að hittast, og Katrín var varnarlaus og hafði hins vegar ekkert á móti kátum og drenglyndum dáta, voru þessi glöðu og góðfelldu hjónaefni saman gefin í borginni Strælu, og héldu þau síðan ferðinni fram til fundar við hinn sívala, vinsamlega föður og tengdaföður, Larson í Stórkýró; var þar sem bezt mátti við þeim tekið og settust þau þar að sem heimilisins óskabörn.

Því þess má einnig geta, að Larson hefir nú kvatt hernaðinn og náð burtfararleyfi, eftir allmikið undangengið þref og þóf, en hærri nafnbót hlaut hann ekki. Ekki hefir honum lánazt, fremur en mörgum öðrum hans líkum, að eignast eða spara eyris virði af öllu herfanginu á Þýzkalandi. Allt það, sem hann hefir aflað — og megi trúa hans eigin orðum, hafa það verið heilar milljónir — hefir það farið sama veg aftur; hvað ætli hafi orðið af því? Það fór til skrattans við Nörðlingen, segir hann. Jú, jú, það gerði hitt heldur: það fór í dufl og drabb með sveitungum hans og sínum líkum. En nú ætlar hann að fara að verða stilltur og stöðugur eins og stafur í búri, fylgja föður sínum í ráðsmanns-embættinu yfir hinum miklu óðalseignum Bertílu; nú ætlar hann að plægja, sá, uppskera og pro modulo virium prolem copiosam in lucem proferre [Eiga börn og buru.], eins og þeir gömlu gátu svo einstaklega vel að orði komizt. Bertíla gamli sýnir honum auðsjáanlega mikla hylli. Hefir hinn aldni nýlega látið á sér skilja, að hann sé búinn að afhenda yfirvaldinu erfðaskrá sína. Hvað Emmu snertir, visnar hún eins og blómstur, sem rótina vantar og hangir við lífið á veikasta þræði hjarta síns, hinum útskúfaða Gústafi Bertel, nú aðalsmanninum Bertelskjöld.

Þetta sundurleita heimilisfólk situr nú saman í stóru stofunni, ásamt vinnufólkinu; er nú Larson gamli í leynilegri samvinnu við Emmu að reyna til að milda skap gamla Bertílu til sonar hans. En allar bænir þeirra og tillögur stranda á þrályndi karlsins.

Larson snýr sér undan önugur, en Emma felur tárin sín þar sem dimmast er í stofunni. Þá heyrist aftur bjölluhringl eins og áður á þrettánda degi. Rúmgóður sleði er kominn inn í garðinn og stíga þar út tveir menn, fyrirliði í víðum feldi og ung, dáfríð kona í dökkri, ljómandi flauelskápu fóðraðri með dýrum skinnum. Emma og gamli Larson blikna við þessa sjón. Larson skundar út, en verður of seinn: Bertel og Regína koma inn í stofuna. Þeir Larson feðgar og Emma heilsa Bertel hlýlega, en þó eins og hálfsmeik. Katrín gleymir hversdagsbúningi sínum og ljómandi kápunni hinnar og fleygir sér í fangið á Regínu, sem faðmar að sér trúfasta æskuvinkonu sína.

Bertel losar sig blíðlega úr faðmlögum vina sinna og gengur beint og óskjálfandi þar að sem gamli Bertíla situr í háa bríkarstólnum við borðsendann, kaldur og hljóður og virðir þau hvorki viðlits né kveðju. Allir nálægir horfa hremmdir á þessa samfundi, því hver maður finnur á sér, að þá mundi til skarar skríða. Hinn ungi fyrirliði hefir sett frá sér feld sinn og hatt; hið prúða, glóbjarta hár hans liðast í lokkum yfir hinu háa enni hans, hann er fölur um kinnar, en hin bláu og björtu augu hans horfa fast og stöðugt í hið stálharða andlit hins aldraða afarmennis.

Bertel beygir kné sitt sem í fyrra skiptið og segir undir eins með auðmjúkri og fastri röddu: „faðir minn!“

„Hver ert þú? ég þekki þig ekki, ég á engan son“, sagði hinn gamli ískaldur.

„Faðir minn“, sagði Bertel aftur og æðraðist ekki. „Ég er enn kominn, og í síðasta sinni, til að biðja um blessun og fyrirgefningu. Hrind mér ekki frá þér! Ég kveð fósturjörð mína til þess, ef til vill, að deyja suður á Þýzkalandi. Það er undir þér komið, hvort ég kem nokkru sinni aftur. Mundu, faðir, að blessun þín gefur þér son þinn aftur, en bölvun þín gerir hann að landrækum flóttamanni“.

Gamalmennið á stólnum breytir í engu svip sínum, en rómur hans ber vott um innvortis baráttu. „Ég átti son; hann gerðist mín óverður og smáði þá reglu, sem ég hefi fylgt alla ævi. Hann brást málefni þjóðarinnar, en aðhylltist hið skaðvæna aðalsvald, sem ég hata og forsmái. Ég hefi í dag gert hann arflausan“.

Þeir, sem nærri stóðu, skiptu nú litum; en Bertel roðnar minnst og segir: „Ekki bið ég um auðlegð þína, faðir minn, gef hana þeim, sem þér þykir vera hennar verðari. Ég bið um fyrirgefning þína — um föðurblessan þína“.

Allir nema Regína slá nú hring um öldunginn, falla á kné og hrópa: „Náð fyrir Bertel! Vægð og náð syni þínum!“

„Og ef ég nú ætti son“, svaraði hinn gamli, „haldið þið þá, að hann mundi fyrir mínar sakir afleggja fýsn sína eftir aðalsmannanna metorðum? Haldið þið, að hann mundi vilja verða bóndamaður eins og ég er, alþýðuvinur eins og ég, búinn til að lifa og deyja fyrir þjóðina? Haldið þið, að hann með skrauthanzkana myndi vilja fara að plægja jörðina, ellegar að hann vildi velja sér konu af minni stétt, óbreytta en ráðsvinna konu, eins og sæmir heiðursmanni án hóls og hroka?“

„Faðir minn“, mælti Bertel nú með linari málrómi en fyrr, „það, sem þú heimtar er ómögulegt þegar af þeirri ástæðu, að þú hefir veitt mér allt öðruvísi uppeldi. Ég vil virða og heiðra stétt þína, en ég hefi upp alizt við hernaðarins iðn og henni vil ég ekki kasta. Jafnómögulegt er mér hitt að kjósa mér konu eftir þínu skapi. Hér stendur kona mín. Hún er furstadóttir, faðir minn, en hún blygðast sín ekki þótt hún hafi átt bóndason. Lát það vera þér sönnun þess, að hún mun ekki blygðast við að kalla þig föður sinn“.

Í þessu bili gengur Regína innar, auðmjúk í bragði sem ætlaði hún að kyssa á hönd hins gamla manns. En ofsi bændakóngsins rauk þá upp í sömu svipan; hann æpti í bræði sinni með þrumurödd: „Sagði ég það ekki, stendur ekki þarna ættlerinn, sem fæddist bóndi, en varð aðalsins þræll? Svei, ég hefi séð mikið stríð um dagana og mikla keppni milli sverðs og plógs, en aðra eins þverúð hefi ég hvergi fyrirfundið. Strákurinn, sem kallar sig minn son, dirfist að leiða fram fyrir mín augu furstalega skækju og kalla hana konu sína“.

Bertel stekkur upp og styður Regínu, sem við orð þessi nær hafði dottið. „Gamalmenni“, mælti hann og skalf rödd hans af mikilli reiði, „þakka þú föðurnafninu og hinum gráu hærum þínum, að þú hefir fengið þau orð að tala, sem enginn annar hefði talað og lifað stundu lengur. Hér er hringurinn, sem ég hefi dregið á hönd minnar lögfullu konu“, og í því tók hann konungsnautinn af fingri hennar, „og nú vinn ég þess eið, að þessi hönd er svo hrein og makleg sem dauðleg hönd getur verið til að bera þennan hring, sem setið hefir mörg ár á fingri hins mesta konungs“.

Augu Emmu hafa séð hringinn, djúpur roði hleypur í hennar fölvu kinnar, og á hún í miklu stríði við sjálfa sig. Loks gengur hún innar, tekur hringinn og þrýstir á hann föstum kossi og segir með titrandi röddu og svo mikilli viðkvæmni, að tárin byrgjast inni: „Þú, hringur minn, sem hann hefir borið, — hringur minn, sem hefir varðveitt hann, ekki ert þú sök í hans dauða; hann gaf þig öðrum, og svo komu kúlurnar, svo kom dauðinn. Þekkir þú, Gústaf Bertel, eða þú, kona hans, mátt þessa hrings? Í æsku minni ráfaði ég einhverju sinni á víðavangi og hitti deyjandi mann, sem beiddist drykkjar. Ég færði honum bergvatn úr lindinni, ég kældi tungu hans með safa berjanna. Hann þakkaði fyrir og sagði: „Ég dey og á ekki annað til að gefa þér til launa en þennan hring. Ég fann hann eitt sinn á Maríu-líkneski, sem lá stráheilt í Stórkýrókirkju innan um margar brotnar leifar eftir hina kaþólsku tíð, og í því ég tók hringinn af fingri líkneskjunnar, féll hún öll í sundur og varð að dufti. Þessi hringur hefir í einu heilagra manna kraft og forneskjunnar magn, því með mér gengur hið gamla töfraríki og þess frægðarsaga til grafar. Sá, sem ber þennan hring, er öruggur fyrir eldi, vatni, stáli og öllu fári, en þó með því skilyrði, að hann aldrei sverji meinsæri, því að þá hverfur máttur hringsins. Með honum fylgir hagsæld í friði og sigur í stríði, ástir, auður og orðstír; berist hann í þrjá liði, mann eftir mann, munu í þeirri ætt upp koma ljómandi hetjur og spekingar“. Hér nam Emma staðar; allir hlustuðu á með eftirvænting.

„En“, hélt hún áfram, „beri menn hringinn í sex liði hver eftir annan, þá framkemur af þeirri ætt mikið konungakyn. Þó skaltu vita, sagði maðurinn, að með miklum gáfum fylgja miklar hættur. Meinsæri og ættarígur mun lengi freista þeirra, er hringinn eiga, og reyna mjög á kosti hans. Ofmetnaður og ágirnd til fjár og frægðar mun jafnan berjast í brjósti eigandans til að brugga honum óhamingju og þarf fastlyndi hárrar og hugstórrar sálar, og að auki auðmýkt og frómlyndi, til að sigra þær freistingar. Sá, sem á og ber þennan hring, á allt lán lífs og veraldar og hefir engan nema sjálfan sig að yfirstíga, enda mun hann og verða sér sjálfum hinn skæðasti óvinur. Til þess benda stafirnir R R R, sem greyptir eru á hringinn innanverðan, og þýða: Rex Regi Rebellis, konungurinn er konunginum mótsnúinn. Hinn farsælasti, hinn voldugasti maður geymir í eigin brjósti sinn aðalháska“.

„Og þessi hringur er okkar, Regína“, hrópaði Bertel með ótta og gleði. „Hvílíkur auður og hvílík ábyrgð hvílir í hring þessum!“

„Völdin, orðstírinn, ódauðleikinn!“ hrópaði Regína.

Gamli Bertíla horfði á hringinn og hina ungu með fyrirlitning og glotti að. „Falsgull“, sagði hann, „hégómi, glingur, svikametnaður tómur! Komdu, Larson ungi, þú ert líka bændum borinn, og þú hverfur heim til þinnar stéttar, þó þú hefir verið í hernaði; ég ætla að gefa þér nokkuð, sem hvorki er gull né ónýtt glingur, en sem veitir þér ef til vill meiri blessun en konungshringur þessi. Taktu við gömlu öxinni með eikarskaftinu, þarna af veggnum; já, ekki þarftu að óttast, ekki eru galdrar í henni; faðir minn smíðaði hana sjálfur á dögum Gústafs gamla. Með henni hefi ég og minn faðir unnið mörg þrekvirki í skógunum, rutt margar nýbyggðir. Láttu hana ganga að erfðum í ætt þinni, og því heiti ég þér, að honum, sem ber mína öxi, skal fylgja lán og ánægja í ærlegri stétt og stöðu“.

„Þökk fyrir, faðir sæll“, svaraði kapteinninn ánægjulegur og reyndi egg axarinnar með íbyggnum svip. „Væri allt undir því komið að rista rúnir á hana, skyldi ég tiltaka stafina R R R, það er: Ruris Rusticus Robustus, sem stuttlega útskýrt mundi þýða: Skratti er skollinn skeinuhættur! Ekki er að efa orðavalið hjá þeim gömlu“.

Larson gamli hugði nú, að tími væri til kominn að beina þessu bitra stríði til betra samkomulags. Hann gekk nú fram fyrir öldunginn með hin ungu og nýkomnu hjón við hönd sér og mælti: „Við skulum, húsbóndi góður, ekki deila við drottin. Strákarnir, þinn og minn, eru mestu þorparar, það skal ég játa, en ætli þeir geti gert að því, að skaparinn hefir gert annan úr eldi en annan úr vatni? Bertel er eins og eldsloginn, heitur, háfleygur, blossandi, leiftrandi, lýsandi, og sést ekki fyrir, og ég þori að veðja, að frúin litla og ljúfa, sem hann á, er sama kyns. Minn strákur er úr eintómu vatni gerður — —“.

„Bíddu við!“ æpti kapteinninn, „vatnið hefir ætíð verið mín veika hlið“.

„Haltu þér saman! Minn strákur er eintóm vatnsbuna, rennandi, syndandi, léttur á kvakinu, ánægður að vera við jörðina og einungis vel lagaður til að slökkva hinn skáldlega eld hins annars ungherra með sinni óskáldlegu, lygnu lífsspeki. Hvað konu hans snertir, þá eru þau samvalin og úr einu efni ofin bæði. Sérðu nú ekki, húsbóndi gamli, að strákarnir eru af skaparanum ætlaðir til að vera vinir, að eldurinn á að ylja vatnið, en vatnið að sefa eldinn, — og svo hyggstu að gera þá óvini með því að taka frá öðrum og gefa hinum. Nei, lát það vera, það er mitt ráð, og gef syni þínum hvað hans er; ekki mun minn sonur svelta fyrir þá sök“.

Bertíla þagði stundarkorn; síðan mælti hann æfur: „Ekki skaltu segja mér, hver verið hafi drottins vilji. Hugsar þú, að hann, nýbakaði aðalsmaðurinn hérna, sem þú jafnar við eldinn, myndi vilja láta af hendi hringinn og í hans stað taka við öxinni?“

„Aldrei!“ gegndi Bertel og rauk upp.

Emma greip hönd hans og leit til hans biðjandi. „Gefðu hringinn“, sagði hún, „þú veizt nú hættur þær, sem honum fylgja, en það er enn ein, sem ég þorði ekki að segja þér frá. Hver sá, sem þennan hring ber, deyr fyrir örlög fram“.

„Hvað er að því? Dauði hermannsins á vígvellinum er fagur og frægðarríkur. Ég bið einskis betra“.

„Heyrið á endemi“, gall við Bertíla gamli. „Þetta grunaði mig; hann eltir hylli hernaðar-lukkunnar allt að grafarbakkanum. Friðsamur dauðdagi er honum sama andstyggðin eins og friðsamlegt líf. En þú, Larson, seg þú mér, hvort þú vilt láta öxina, en taka hringinn?“

„Hm!“ svaraði kapteinninn hugsandi; „væri gull í hringnum, gæti ég selt hann í bænum og fengið mér tunnu fyrir hann af góðum bjór, en nú er eir einn í honum, — fari hann og veri eða eigi hann skrattinn fyrir mér, ég tek öxina; með henni get ég þó höggvið spýtur undir pottinn“.

„Vel er það“, sagði Bertíla. „Það er eins og hann faðir þinn segir, að slá vatni á glæður. Það er ekki ég, sem gert hefi eld og vatn að óvinum um aldur og ævi. Komdu, Larson, þú ert maður með heilbrigðri skynsemi, maður með áþreifanlegri nytsemd, vert þú minn sonur, og tak þú á sínum tíma við eigum mínum í arf, þá er ég er allur. Blessun fylgi þér og þínum niðjum. Megi þeir aukast og erfiða eins og mauraflugur í moldjörð, og sé og veri sí og æ fullur fjandskapur milli þeirra og hinna tiginbornu, aðalsins, fólksins með eldskapið. Megi ófriður æ haldast milli þeirra og ykkar, allt til þess að glingur og gljái hverfur úr félagi mannanna; megi öxin og hringurinn ávallt eiga í aga og ófriði unz bæði bráðna í sama eldi. Þegar sá tími er kominn, eftir hundrað ár, eða enn lengri tíð, þá fyrst er mál að segja: Stéttamunurinn er nú á enda, og ágæti mannsins er nú hans einka skjaldarmerki“.

„En faðir minn“, hrópaði Bertel enn einu sinni með bænarröddu, „áttu þá enga blessun mér að gefa né mínum niðjum á þeirri stundu, sem aðskilur okkur að fullu og öllu?“

„Þér!“ æpti hinn gamli maður og var enn þá hinn reiðasti. „Farið þið, fortöpuðu, hégómlegu, ormétnu kvistir af fólksins stóra stofni, farið brott með ykkar auvirðilega stát og stór-gort, til ykkar vissu eyðileggingar. Allt til þess dags, þegar það skeður, sem ég sagði, að öxin og hringurinn, svikanna gull og sannleikans stál, samanbráðnar, — allt þangað til gef ég ykkur mína bölvun í arf í tíunda lið, og með henni skal fylgja sundrung, hatur, agg og ófriður, og að lokum fall og hrun með háðung og skömm!“

„Bíddu við, karl minn“, hrópaði Larson hinn ungi, „náð handa Bertel!“

„Enga náð handa aðlinum“, svaraði bændaköngurinn.

„Varaðu þig, óskaplegi faðir!“ hrópaði þá gamli Larson. „Dómurinn vofir yfir þínum höfuðsvörðum“.

„Ég bið engrar náðar framar“, sagði Bertel náfölur en rólegur tilsýndar. „Far þú vel, þú sem áður varst faðir minn. Far þú vel, föðurland mitt. Ég fer og lít ykkur aldrei framar“.

„Bíð enn eitt augnablik“, hrópaði Emma og stemmdi stigu fyrir hann, þótt hún réði sér varla. „Þú fer, minn hjartans elskhugi, vonin mín, lífið og aleigan, — far þú, ekki skal ég lengi vera þér í vegi. En fyrr en þú ferð, þá tak með þér þann leyndardóm, sem einu sinni varð mér mesti fögnuður lífsins og líka þess þyngsta kvöl“.

„Hlustið ekki á hana“, æpti þá Bertíla með breyttum rómi og sýnilegum skelk. „Hlustaðu ekki á hana, það er óráð, sem hún talar. — Mundu minn sóma og þinn!“ hvíslaði hann harðlega í eyra hinnar nábleiku dóttur sinnar.

„Hvað hirði ég um þinn og minn sóma“, svaraði hún með meiri ákafa en nokkur maður vissi af í hennar fari. „Sér þú ekki, að hann fer burtu, — gleði lífs míns fer og kemur aldrei aftur. Hann fer, og þú, harði, hjartalausi faðir, vilt að ég láti hann fara til framandi landa með bölvan þína á baki. Fyrir hverja bölvan, sem þú syngur yfir hans höfði, gef ég honum hundrað blessanir, og skulum við sjá, hvort meira gildir fyrir hásæti hins hæsta, þitt hatur eða minn kærleiki, móðurföðurins formælingar eða móðurinnar fyrirbænir ...“.

„Móðir mín!“ hrópaði Bertel frá sér numinn. Orð Bernharðar hertoga urðu honum nú í einu vetfangi ljós.

„Trú henni ekki, hún veit ekki, hvað hún segir!“ æpti Bertíla og herti sig að enginn sæi, hvað þetta gekk honum nærri.

Emma var fallin í faðm Bertels. „Nú er það sagt“, hvíslaði hún svo varla heyrðist. „Gústaf, — son minn! Æ, það er svo óvenjulegt, svo sæluríkt að kalla þig þessu nafni. Nú veiztu leyndardóm allrar minnar ævi — en ekki mun ég lengi þurfa að blygðast mín sakir hans. Elskar þú mig? — Já, já, nú kveð ég ánægð þetta líf — fortjaldið er fallið — birtan kemur. Faðir minn, ég fyrirgef þér — að þú hataðir og formæltir þínum dóttursyni. Fyrirgef þú mér — að ég elska, blessa — soninn minn!“

„Móðir mín!“ hrópaði Bertel, „heyrðu mig, móðir mín, ég þakka þér, ég ann þér og elska þig — þú skalt fylgja mér og ég skal aldrei skilja við þig. En þú heyrir mig ekki — þú ert svo föl. Guð komi til! hún er sáluð!“

„Dóttir mín! mitt einkabarn!“ hrópaði Bertíla, hinn járnharði, gamli bændakóngur, og nú var honum öllum lokið.

„Dæmið ekki, svo þér verðið ekki dæmdir“, sagði gamli Larson og fórnaði höndunum. „En þið, börn vor, farið út í lífið með sáttgjörnum hjörtum. Blessun og bölvun eiga í stríði saman um ykkar framtíð, og ekki um ykkar einungis, heldur og um niðja ykkar allt í tíunda lið. Biðjið drottin, að blessanin megi sigra“.

„Amen“, svaraði yngri Larson og Katrín.

„Verði það svo“, sögðu þau Bertel og Regína.

Neðanmálsgreinar

1 Yfirliðsmaður.

2 Finnskur beltishnífur.

3 Hér steig Svanhólm á tána á Svenóníusi, sem aftur tók í nefið æði áhyggjusamlega.

4 Dagur reiði, dagur voða, etc., frægur kaþ. söngur.

5 Larsons svar er vitleysa, eins og latína hans.

6 Kynlegt var það, að læknirinn, sem sjálfur hafði lengi borið lyfjatöskuna áður fyrri, talaði ávallt háðsorðum um skottulækna.

7„Riddarinn í líkingu volæðisins“ í sögu Cervantes skálds.

8 Brauðsins í sakramentinu.

9 Frægur sagnameistari og skáld (1579-1636); dæmdur til dauða 1616 fyrir páfatrú sína og landráð. Þó var honum gefið líf og sat hann síðan í varðhaldi ævilangt. Hann sætti illri meðferð, en samdi þó mörg og víðfræg rit í fangelsi sínu, og þótti vera hið mesta mikilmenni.

10 Amma (á, finnsku) þýðir kerling.

Table of Contents

Sögur herlæknisins 3: ELDUR OG VATN

Þriðja saga herlæknisins: ELDUR OG VATN

1. Fundur á vígvellinum

2. Tveir gamlir kunningjar

3. Fjárhirzlu-hvelfingin

4. Bernharð hertogi og Bertel

5. Ást og hatur sættast heilum sáttum

6. Orustan við Nörðlingen

7. Hinn týndi sonur

8. Flóttakonan

9. Don Quixote af Mancha7

10. Kajanuborg

11. Ríkisfanginn

12. Freistarinn

13. Abi, male spiritus

14. Dómur dýrlinganna

15. Bertel og Regína

16. Hringurinn. Sverðið og plógurinn. Eldur og vatn

Neðanmálsgreinar