Íslendingaþættir

Íslendingaþættir

Rafbókavefurinn 2012

978-9935-445-00-1

Þessi rafbók er unnin uppúr texta frá Netútgáfunni (www.snerpa.is/net/). Þeim sem vilja vinna áfram með þessa bók er það frjálst með því skilyrði að ávallt sé getið um uppruna hennar á skýran og greinilegan hátt. Ef henni er deilt á netinu skal ávallt vísa til Rafbókavefsins með tengli.

ARNÓRS ÞÁTTUR JARLASKÁLDS

Nú er getið eitthvert sinn er konungar báðir sátu í einni höll yfir matborðum að þar var þá kominn Arnór jarlaskáld og hefir ort sitt kvæði um hvorn þeirra. Og þá er skáldið bræddi skip sitt þá koma sendimenn konunga og biðja hann ganga að færa kvæðin. Hann fór þegar og þó ekki af sér tjöruna.

Og nú er hann kom að stofunni þá mælti hann við dyrvörðu: "Gefið rúm skáldi konunga," gekk inn síðan og fyrir þá Magnús konung og Harald konung og mælti: "Heilir allvaldar báðir."

Þá segir Haraldur konungur: "Hvorum skal fyrr færa kvæðið?"

Hann segir: "Fyrr hinum yngra."

Konungur spyr: "Hví hann fyrr?"

"Herra," segir hann, "það er mælt að bráðgeð verða ungmenni."

En það þótti hvorumtveggja virðilegra er fyrr var kvæðið fært.

Nú hefur skáldið upp kvæðið og getur í fyrstu í kvæðinu jarla fyrir vestan haf og yrkir um ferðir sínar.

Og er þar er komið þá mælti Haraldur konungur til Magnúss konungs: "Hvað situr þú herra yfir kvæði þessu þó að hann hafi ort um ferðir sínar eða jarla í Eyjum vestur?"

Magnús konungur segir: "Bíðum enn frændi. Mig grunar áður en lokið sé að þér þyki lofið mitt ærið mikið."

Þá kveður skáldið þetta:

Magnús hlýddu til máttigs óðar.

Mangi veit eg fremra annan.

Yppa ráðumk yðru kappi,

Jóta gramr, í kvæði fljótu.

Haukr réttr ertu, Hörða dróttinn.

Hverr gramr er þér stóru verri.

Meiri verði þinn en þeira

þrifnuðr allr uns himinn rifnar.

Þá mælti Haraldur konungur: "Lofa konung þenna sem þú vilt," segir hann, "en lasta ei aðra konunga."

Og nú kveður skáldið hið sama sitt. Kemur upp þetta erindi:

Ótti, kunnuð elgjum hætta

æðiveðrs á skelfdan græði,

fengins gulls, eða fæðið ella

flestan aldr und drifnu tjaldi.

Líkan ber þig hvössum hauki,

hollvinr minn, í lyfting innan,

aldrei skríðr und fylki fríðra

farlegt eiki, Vísundr snarla.

Eigi létuð, jöfra bági,

yðru nafni mannkyn hafna.

Hvorki flýrð þú, hlenna þreytir,

hyr né málm í broddi styrjar.

Hlunna er sem röðull renni

reiðar búningr upp í heiði,

hrósa eg því, er herskip glæsir

hlenna dólgr, eða vitar brenni.

Þá svaraði Haraldur konungur: "Allákaflega yrkir sjá maður og eigi veit eg hvar kemur."

Mönnum líst, er mildingr rennir

Meita hlíðir sævar skíði,

unnir jafnt sem ofsamt renni

engla fylkl himna þengils.

Eyðendr, fregn eg, að elska þjóðir,

inndrótt þín er höfð að minnum,

græði lostins guði hið næsta

geima Vals í þessum heimi.

Og nú eftir þetta þá er kvæðinu er lokið hefur skáldið upp Haralds kvæði og heitir það Blágagladrápa, gott kvæði.

Og er drápunni var lokið þá var Haraldur konungur spurður hvort honum þætti betra kvæðið en hann segir: "Sjá kunnum vér hver munur kvæðanna er. Mitt kvæði mun brátt niður falla og engi kunna en drápa þessi er ort er um Magnús konung mun kveðin meðan Norðurlönd eru byggð."

Haraldur konungur gaf skáldinu spjót gullrekið en Magnús konungur gaf honum þá fyrst gullhring.

Og nú gekk hann svo utar eftir höllinni að hann dró gullhringinn á falinn spjótsins og mælti: "Hátt skal bera hvoratveggju konungsgjöfina."

Þá mælti Haraldur konungur: "Kom sjá til nakkvars, löngumorðinn," segir hann.

Því hafði skáldið heitið Haraldi konungi að yrkja um hann erfidrápu ef hann lifði lengur. Magnús konungur gaf honum síðan knörr með farmi og gerðist mikill ástúðarvinur hans.

AUÐUNAR ÞÁTTUR VESTFIRSKA

1. kafli

Maður hét Auðun, vestfirskur að kyni og félítill. Hann fór utan vestur þar í fjörðum með umráði Þorsteins búanda góðs og Þóris stýrimanns er þar hafði þegið vist of veturinn með Þorsteini. Auðun var og þar og starfaði fyrir honum Þóri og þá þessi laun af honum, utanferðina og hans umsjá. Hann Auðun lagði mestan hluta fjár þess er var fyrir móður sína áður hann stigi á skip og var kveðið á þriggja vetra björg.

Og nú fara þeir út héðan og ferst þeim vel og var Auðun of veturinn eftir með Þóri stýrimanni. Hann átti bú á Mæri. Og um sumarið eftir fara þeir út til Grænlands og eru þar of veturinn. Þess er við getið að Auðun kaupir þar bjarndýri eitt, gersemi mikla, og gaf þar fyrir alla eigu sína.

Og nú of sumarið eftir þá fara þeir aftur til Noregs og verða vel reiðfara. Hefir Auðun dýr sitt með sér og ætlar nú að fara suður til Danmerkur á fund Sveins konungs og gefa honum dýrið. Og er hann kom suður í landið þar sem konungur var fyrir þá gengur hann upp af skipi og leiðir eftir sér dýrið og leigir sér herbergi.

Haraldi konungi var sagt brátt að þar var komið bjarndýri, gersemi mikil, og á íslenskur maður. Konungur sendir þegar menn eftir honum.

Og er Auðun kom fyrir konung kveður hann konung vel.

Konungur tók vel kveðju hans og spurði síðan: "Áttu gersemi mikla í bjarndýri?"

Hann svarar og kveðst eiga dýrið eitthvert.

Konungur mælti: "Viltu selja oss dýrið við slíku verði sem þú keyptir?"

Hann svarar: "Eigi vil eg það herra."

"Viltu þá," segir konungur, "að eg gefi þér tvö verð slík og mun það réttara ef þú hefir þar við gefið alla þína eigu?"

"Eigi vil eg það herra," segir hann.

Konungur mælti: "Viltu gefa mér þá?"

Hann svarar: "Eigi herra."

Konungur mælti: "Hvað viltu þá af gera?"

Hann svarar: "Fara suður til Danmerkur og gefa Sveini konungi."

Haraldur konungur segir: "Hvort er að þú ert maður svo óvitur að þú hefir eigi heyrt ófrið þann er í milli er landa þessa eða ætlar þú giftu þína svo mikla að þú munir þar komast með gersemar er aðrir fá eigi komist klakklaust þó að nauðsyn eigi til?"

Auðun svarar: "Herra það er á yðru valdi en öngu játum vér öðru en þessu er vér höfum áður ætlað."

Þá mælti konungur: "Hví mun eigi það til að þú farir leið þína sem þú vilt og kom þá til mín er þú ferð aftur og seg mér hversu Sveinn konungur launar þér dýrið. Og kann það vera að þú sért gæfumaður."

"Því heiti eg þér," sagði Auðun.

Hann fer nú síðan suður með landi og í Vík austur og þá til Danmerkur og er þá uppi hver peningur fjárins og verður hann þá biðja matar bæði fyrir sig og fyrir dýrið.

Hann kemur á fund ármanns Sveins konungs þess er Áki hét og bað hann vista nakkvarra bæði fyrir sig og fyrir dýrið.

"Eg ætla," segir hann, "að gefa Sveini konungi dýrið."

Áki lést selja mundu honum vistir ef hann vildi.

Auðun kveðst ekki til hafa fyrir að gefa "en eg vildi þó," segir hann, "að þetta kæmist til leiðar að eg mætti dýrið færa konungi."

"Eg mun fá þér vistir sem þið þurfið til konungs fundar en þar í móti vil eg eiga hálft dýrið og máttu á það líta að dýrið mun deyja fyrir þér þars þið þurfið vistir miklar en fé sé farið og er búið við að þú hafir þá ekki dýrsins."

Og er hann lítur á þetta sýnist honum nokkuð eftir sem ármaðurinn mælti fyrir honum og sættast þeir á þetta að hann selur Áka hálft dýrið og skal konungur síðan meta allt saman. Skulu þeir fara báðir nú á fund konungs. Og svo gera þeir, fara nú báðir á fund konungs og stóðu fyrir borðinu.

Konungur íhugaði hver þessi maður mundi vera er hann kenndi eigi og mælti síðan til Auðunar: "Hver ertu?" segir hann.

Hann svarar: "Eg em íslenskur maður herra," segir hann, "og kominn nú utan af Grænlandi og nú af Noregi og ætlaði eg að færa yður bjarndýr þetta. Keypti eg það með allri eigu minni og nú er þó á orðið mikið fyrir mér, eg á nú hálft eitt dýrið" og segir síðan konungi hversu farið hafði með þeim Áka ármanni hans.

Konungur mælti: "Er það satt Áki er hann segir?"

"Satt er það," segir hann.

Konungur mælti: "Og þótti þér það til liggja þar sem eg setti þig mikinn mann að hefta það eða tálma er maður gerðist til að færa mér gersemi og gaf fyrir alla eign og sá það Haraldur konungur að ráði að láta hann fara í friði og er hann vor óvinur? Hygg þú að þá hve sannlegt það var þinnar handar og það væri maklegt að þú værir drepinn. En eg mun nú eigi það gera en braut skaltu fara þegar úr landinu og koma aldregi aftur síðan mér í augsýn. En þér Auðun kann eg slíka þökk sem þú gefir mér allt dýrið og ver hér með mér."

Það þekkist hann og er með Sveini konungi um hríð.

2. kafli

Og er liðu nakkverjar stundir þá mælti Auðun við konung: "Braut fýsir mig nú herra."

Konungur svarar heldur seint: "Hvað viltu þá," segir hann, "ef þú vilt eigi með oss vera?"

Hann svarar: "Suður vil eg ganga."

"Ef þú vildir eigi svo gott ráð taka," segir konungur, "þá mundi mér fyrir þykja í er þú fýsist í brott."

Og nú gaf konungur honum silfur mjög mikið og fór hann suður síðan með Rúmferlum og skipaði konungur til um ferð hans, bað hann koma til sín er hann kæmi aftur.

Nú fór hann ferðar sinnar uns hann kemur suður í Rómaborg. Og er hann hefir þar dvalist sem hann tíðir þá fer hann aftur, tekur þá sótt mikla. Gerir hann þá ákaflega magran. Gengur þá upp allt féið það er konungur hafði gefið honum til ferðarinnar, tekur síðan upp stafkarls stíg og biður sér matar. Hann er þá kollóttur og heldur ósællegur. Hann kemur aftur í Danmörk að páskum þangað sem konungur er þá staddur en ei þorði hann að láta sjá sig og var í kirkjuskoti og ætlaði þá til fundar við konung er hann gengi til kirkju um kveldið. Og nú er hann sá konunginn og hirðina fagurlega búna þá þorði hann eigi að láta sjá sig. Og er konungur gekk til drykkju í höllina þá mataðist Auðun úti sem siður er til Rúmferla meðan þeir hafa eigi kastað staf og skreppu.

Og nú of aftaninn er konungur gekk til kveldsöngs ætlaði Auðun að hitta hann. Og svo mikið sem honum þótti fyrr fyrir jók nú miklu á er þeir voru drukknir hirðmennirnir. Og er þeir gengu inn aftur þá þekkti konungur mann og þóttist finna að eigi hafði frama til að ganga fram að hitta hann.

Og er hirðin gekk inn þá veik konungur út og mælti: "Gangi sá nú fram er mig vill finna. Mig grunar að sá muni vera maðurinn."

Þá gekk Auðun fram og féll til fóta konungi og varla kenndi konungur hann.

Og þegar er konungur veit hver hann er tók konungur í hönd honum Auðuni og bað hann velkominn "og hefir þú mikið skipast," segir hann, "síðan við sáumst," leiðir hann eftir sér inn.

Og er hirðin sá hann hlógu þeir að honum en konungur sagði: "Eigi þurfið þér að honum að hlæja því að betur hefir hann séð fyrir sinni sál heldur en þér."

Þá lét konungur gera honum laug og gaf honum síðan klæði og er hann nú með honum.

3. kafli

<<p> Það er nú sagt einhverju sinni of vorið að konungur býður Auðuni að vera með sér álengdar og kveðst mundu gera hann skutilsvein sinn og leggja til hans góða virðing.

Auðun segir: "Guð þakki yður herra sóma þann allan er þér viljið til mín leggja en hitt er mér í skapi að fara út til Íslands."

Konungur segir: "Þetta sýnist mér undarlega kosið."

Auðun mælti: "Eigi má eg það vita herra," segir hann, "að eg hafi hér mikinn sóma með yður en móðir mín troði stafkarls stíg út á Íslandi því að nú er lokið björg þeirri er eg lagði til áður eg færi af Íslandi."

Konungur svarar: "Vel er mælt," segir hann, "og mannlega og muntu verða giftumaður. Sjá einn var svo hluturinn að mér mundi eigi mislíka að þú færir í braut héðan og ver nú með mér þar til er skip búast."

Hann gerir svo.

Einn dag er á leið vorið gekk Sveinn konungur ofan á bryggjur og voru menn þá að að búa skip til ýmissa landa, í Austurveg eða Saxland, til Svíþjóðar eða Noregs. Þá koma þeir Auðun að einu skipi fögru og voru menn að að búa skipið.

Þá spurði konungur: "Hversu líst þér Auðun á þetta skip?"

Hann svarar: "Vel herra."

Konungur mælti: "Þetta skip vil eg þér gefa og launa bjarndýrið."

Hann þakkaði gjöfina eftir sinni kunnustu.

Og er leið stund og skipið var albúið þá mælti Sveinn konungur við Auðun: "Þó viltu nú á braut þá mun eg nú ekki letja þig en það hefi eg spurt að illt er til hafna fyrir landi yðru og eru víða öræfi og hætt skipum. Nú brýtur þú og týnir skipinu og fénu. Lítt sér það þá á að þú hafir fundið Svein konung og gefið honum gersemi." Síðan seldi konungur honum leðurhosu fulla af silfri "og ertu þá enn eigi félaus með öllu þótt þú brjótir skipið ef þú færð haldið þessu. Verða má svo enn" segir konungur, "að þú týnir þessu fé. Lítt nýtur þú þá þess, er þú fannst Svein konung og gafst honum gersemi." Síðan dró konungur hring af hendi sér og gaf Auðuni og mælti: "Þó að svo illa verði að þú brjótir skipið og týnir fénu, eigi ertu félaus ef þú kemst á land því að margir menn hafa gull á sér í skipsbrotum og sér þá að þú hefir fundið Svein konung ef þú heldur hringinum. En það vil eg ráða þér," segir hann, "að þú gefir eigi hringinn nema þú þykist eiga svo mikið gott að launa nakkverjum göfgum manni, þá gef þeim hringinn því að tignum mönnum sómir að þiggja. Og far nú heill."

4. kafli

Síðan lætur hann í haf og kemur í Noreg og lætur flytja upp varnað sinn og þurfti nú meira við það en fyrr er hann var í Noregi. Hann fer nú síðan á fund Haralds konungs og vill efna það er hann hét honum áður hann fór til Danmerkur og kveður konung vel.

Haraldur konungur tók vel kveðju hans "og sest niður," segir hann, "og drekk hér með oss."

Og svo gerir hann.

Þá spurði Haraldur konungur: "Hverju launaði Sveinn konungur þér dýrið?"

Auðun svarar: "Því herra að hann þá að mér."

Konungur sagði: "Launað mundi eg þér því hafa. Hverju launaði hann enn?"

Auðun svarar: "Gaf hann mér silfur til suðurgöngu."

Þá segir Haraldur konungur: "Mörgum manni gefur Sveinn konungur silfur til suðurgöngu eða annarra hluta þótt ekki færi honum gersemar. Hvað er enn fleira?"

"Hann bauð mér," segir Auðun, "að gerast skutilsveinn hans og mikinn sóma til mín að leggja."

"Vel var það mælt," segir konungur, "og launa mundi hann enn fleira."

Auðun segir: "Gaf hann mér knörr með farmi þeim er hingað er best varið í Noreg."

"Það var stórmannlegt," segir konungur, "en launað mundi eg þér því hafa. Launaði hann því fleira?"

Auðun segir: "Gaf hann mér leðurhosu fulla af silfri og kvað mig þá eigi félausan ef eg héldi því þó að skip mitt bryti við Ísland."

Konungur segir: "Það var ágætlega gert og það mundi eg ekki gert hafa. Laus mundi eg þykjast ef eg gæfi þér skipið. Hvort launaði hann fleira?"

"Svo var víst herra," segir Auðun, "að hann launaði. Hann gaf mér hring þenna er eg hefi á hendi og kvað svo mega að berast að eg týndi fénu öllu og sagði mig þá eigi félausan ef eg ætti hringinn og bað mig eigi lóga nema eg ætti nakkverjum tignum manni svo gott að launa að eg vildi gefa. En nú hefi eg þann fundið því að þú áttir kost að taka hvorttveggja frá mér, dýrið og svo líf mitt, en þú lést mig fara þangað í friði sem aðrir náðu eigi."

Konungur tók við gjöfinni með blíði og gaf Auðuni í móti góðar gjafar áður en þeir skildust.

Auðun varði fénu til Íslandsferðar og fór út þegar um sumarið til Íslands og þótti vera hinn mesti gæfumaður.

Frá þessum manni, Auðuni, var kominn Þorsteinn Gyðuson.

BERGBÚA ÞÁTTUR

Fjörður sá gengur af Kollafirði er heitir Djúpafjörður. Þórður hét maður er bjó í þeim firði fyrir vestan Hallsteinsnes er kennt er við þann Hallstein er þrælana átti þá er kallaðir voru Hallsteinsþrælar. Þórður var þá á góðum aldri og hafði vel fé.

Það bar til einn vetur er hann vildi fara til tíða fyrir einhvern hátíðardag. Hann kvaddi til ferðar með sér húskarl sinn. Til tíða var langt að fara svo að það var mikill hluti dagleiðar og fóru þeir snemma. Þeir fóru þar til er á leið daginn. Þá gerði á drífu mikla.

Þórður sagði að þeir fóru rangt og kvaðst eigi vilja ganga í myrkri en kvað þá skammt af veginum enn farið hafa: "Þykir mér hættlegt í náttmyrkri að vér göngum fyrir hamra ofan."

Þeir leituðu sér þá skjóls og gengu undir hamar einn brattan þann er engi var snjór undir. Þeir hittu þar loksins hellimunna þann er Þórður vissi eigi von til. Þar reist Þórður krossmark með broddum stæltum er hann hafði í hendi í hellisdyrunum. Síðan gengu þeir þar inn og settust niður á steina tvo hjá hellisdyrum því að þeir vildu eigi innar lengra.

En á fyrsta þriðjungi nætur þá höfðu þeir heyrt að nokkuð fór innar eftir hellinum og utar að þeim.

Húskarl Þórðar hræddist og hljóp út en Þórður bað hann sitja kyrran "og skaltu biðjast fyrir því að það er hætt við villu og kann það verða ef menn hlaupa út um nætur að þá sýnist annan veg en er."

Þá signdu þeir sig og báðu guð miskunnar sér því að þeim þóttu læti mikilfengleg innar í hellinum og varð þeim litið inn í myrkrið. Þeir sáu þá það er þeim þótti því líkast sem tungl tvö full eða törgur stórar og var á millum arn ... sn ein mikil. Ekki annað heldur ætluðu þeir en það væru augu tvö og mundi sá ekki mjóleitur er þau skriðljós bar. Því næst heyrðu þeir kveðandi harðla ógurlega með mikilli raust.

Var þar hafið upp kvæði og kveðinn tólf vísna flokkur og kvað sá ávallt tvisvar niðurlagið:

Hrynr af heiða fenri.

Höll taka björg að falla.

Fátt mun að fornu setri

fríðs aldjötuns hríðar.

Gnýr þá er gengr hinn hári

gramr um dökkva hamra.

Hátt stígr höllum fæti

Hallmundr í gný fjalla,

Hallmundr í gný fjalla.

Hrýtr, áðr hauga brjóti

harðvirkr megingarða,

gnýr er of seima særi

sáman, eldrinn kámi.

Eimyrju læt eg áma

upp skjótlega hrjóta.

Verðr um Hrungnis hurðir

hljóðsamt við fok glóða,

hljóðsamt við fok glóða.

Laugast lyftidraugar

liðbáls að það síðan,

vötn koma heldr um hölda

heit, í foldar sveita.

Það sprettr upp und epla

aur þjóð, vitu, jóða.

Hyr munat höldum særi

heitr, þar er fyrða teitir,

heitr, þar er fyrða teitir.

Springa björg og bungur

berg, vinnast þá, stinnar,

stór, og hörga hrærir

hjaldrborg, firar margir.

Þytr er um Þundar glitni.

Þramma eg á fyrir skömmu,

en magna þys þegnar

þeir hvívetna fleiri,

þeir hvívetna fleiri.

Þýtr í þungu grjóti

þrír eskimars svíra.

Undr líta þar ýtar

enn er jöklar brenna.

Þó mun stórum mun meira

morðlundr á Snjógrundu

undr, það er æ mun standa,

annað fyrr um kannast

annað fyrr um kannast.

Spretta kámir klettar.

Knýr víðis böl hríðir.

Aur tekr upp að færast

undarlegr úr grundu.

Hörgs munu höldar margir,

himinn rifnar þá, lifna.

Rignir mest. Að regni

rökkr, áðr heimrinn slökkvist,

rökkr, áðr heimrinn slökkvist.

Stíg eg fjall af fjalli,

fer eg oft litum, þoftum,

dást fer eg norðr hið nyrðra

niðr í heiminn þriðja.

Skegg beri oft, sá er uggir,

ámr, við minni kvámu,

brýt eg við bjarga gæti

bág, í Elivága,

bág, í Elivága.

Vorum húms í heimi,

hugði eg því, svo er dugði,

vér nutum verka þeira,

vallbingr, saman allir.

Undr er, hví örva mundi

eitr hríðin mér heita,

þó ef eg þangað kæmi,

þrekrammr við hlynglamma,

þrekrammr við hlynglamma.

Dauðan mér frá morði,

mun von ara kvonar,

handan Hrímnis kindar

hárskeggjaðan báru.

En steinnökkva styrkvan

stafns plóglimum gröfnum,

járni fáðan Aurni,

auðkenndan, réð eg senda,

auðkenndan, réð eg senda.

Sterkr, kveða illt að einu

oss við þann að senna,

Þór veldr flotna fári.

Felldr er sá er jöklum eldir.

Þverrðr áttbogi urðar.

Eg fer gneppr af nökkvi

niðr til Surts hins svarta

sveit, í eldinn heita,

sveit, í eldinn heita.

Veð eg sem mjöll í milli,

mart er einmyrklegt, heima.

Springr jörð því að þangað

Þór einn kveð eg svo fóru.

Breitt er und brún að líta

bjargálfa, mér sjálfum.

Heldr skek eg hvarma skjöldu.

Harmstríð, er eg fer víða,

harmstríð, er eg fer víða.

Einn á eg hús í hrauni.

Heim sóttu mig beimar,

fimr var eg fyrðum gamna

fyrr aldregi, Sjaldan.

Flokk nemið þið eða ykkað,

élherðar, mun verða,

enn er að Aurnis brunni

ónyt, mikið víti,

ónyt, mikið víti.

Þessi tíðindi bar fyrir þá þrem sinnum og þetta var kveðið á hverjum þriðjungi nætur og sáu þeir ávallt tunglin meðan kveðið var en ella eigi.

En þá er kvæðinu var lokið hið þriðja sinn þá leið frá þeim innar í hellinn allt saman enda sáu þeir þá lýsa af degi og hvötuðu þeir þá út úr hellinum. En áður þeir gengju á brott brá Þórður fæti sínum á krossmarkið er hann hafði í hellisdyrum gert.

Síðan fóru þeir og komu til kirkju og var þá lokið tíðum. Síðan fóru þeir heim og komu þar til er þeir þóttust verið hafa um nóttina og fundu engan þá hellinn og þótti það undur mikil. Síðan gengu þeir heim. Þórður mundi flokk þenna allan en húskarl mundi ekki orð í.

En ári síðar eftir þetta þá færði Þórður byggð sína nær kirkju en að jafnlengd þessa atburðar önnur misseri þá andaðist húskarl, förunautur Þórðar. En hann lifði lengi síðan og urðu honum engir hlutir kynlegar en áður en þó eru slíkt fáheyrðir hlutir.

BRANDKROSSA ÞÁTTUR

1. kafli

Þar hefjum vér upp Helganna sögu er Ketill þrymur er, því að vér vitum hann kynsælastan verið hafa þeirra manna er í þessari sögu er frá sagt. Eru frá honum komnir Síðumenn og svo Krossvíkingar og svo þeir Droplaugarsynir. Það viljum vér og segja hversu Helgi Ásbjarnarson er kominn af landnámsmönnum er göfgastur maður er í þessari sögu að vitra manna virðingu.

Maður hét Hrafnkell. Hann var Hrafnsson. Hann kom út til Íslands síð landnámatíðar og var í Skriðudal. Hann sofnaði þar og dreymdi að maður kom að honum og bað hann brottu verða og upp standa sem skjótast með allt sitt. Hrafnkell vaknaði og fór þegar í brott á sömu stundu. En því næst hljóp ofan fjallið allt og varð þar undir göltur og graðungur er Hrafnkell átti. Það hafði eftir orðið. En hann fór í Hrafnkelsdal og byggði allan dalinn sínum mönnum, nær tuttugu bæjum, en hann bjó sjálfur á Steinröðarstöðum. Hann gerðist brátt höfðingi mikill, ríkur og fjölmennur. Synir Hrafnkels voru þeir Ásbjörn og Þórir.

En er Hrafnkell andaðist tóku þeir synir hans arf eftir hann að jafnaði. Hlaut Þórir bústað þann er faðir hans hafði átt en Ásbjörn byggði þann bæ er kallaður var að Lokhillum er nú heitir að Hrafnkelsstöðum og sat hann þann bæ vel.

Ásbjörn átti þá konu er Hallbera hét. Hún var dóttir Hrollaugs sonar Rögnvalds jarls af Mæri. Þau áttu son þann er Helgi var kallaður. Helgi fæddist upp. Fálátur var hann og vel orðstilltur. Lagðist mönnum rómur á hversu hann gerðist.

Ásbjörn varð eigi gamall. Þá er hann andaðist tók Helgi arf eftir hann og bjó nokkura vetur að Lokhillum. Eftir það brá Helgi búi sínu og seldi svo Hrafnkeli Þórissyni bræðrung sínum. En hann fór utan og var marga vetur í hernaði, bæði í Orkneyjum og Noregi með frændum sínum. Helgi var og nokkur sumur í víkingu og var hinn hraustasti maður en engi afreksmaður að afli og vígfimi. Eftir það fór Helgi til Íslands og var bæði gott orðið til fjár og virðingar. Spak-Bersi bauð Helga til sín og fór hann með honum heim á Bersastaði.

Á þeim sömu misserum kvongaðist Helgi og fékk Oddlaugar systur Bersa og tókust þar brátt góðar samfarar og miklar ástir. Þá var Helgi staðfestulaus og var engi þá fús að rísa upp af sínu landi fyrir Helga.

Maður hét Oddur og var kallaður sindri. Hann var auðigur að fé og ódæll við að eiga. Hann hafði valið sér bústað við Lagarfljót öðrum megin en Bersastaðir eru og búið þann bæ vel. Oddur átti konu og son þann er Ósvífur hét. Var það kallað að hann fylgdi því nafni í skaplyndi. Hann var farmaður og barst á mikið, leikmaður mikill, háðsamur og hælinn.

Það var einhverju sinni að þeir ræddust við mágarnir Bersi og Helgi. Spyr Helgi Bersa hvar hann sæi honum bústað eða hvert ráð hann legði á með honum. Bersi gaf og gott ráð það sem þeir efndu síðan.

Þegar er ís lagði á vatnið þá gekk Helgi á Oddsstaði og gerði sér kátt við Ósvífur og því næst tókust leikar upp í milli Oddsstaða og Bersastaða.

Maður er nefndur Ótryggur er vistarmaður var á Oddsstöðum. Hann tók að sækja mjög Ósvífur að leikum og hældist eftir og sagði hann meir vera hælinn en harðleikinn. En Oddur vó hann síðan, Ótrygg. Helgi Ásbjarnarson tók við vígsmálinu. Þá leituðu menn um sættir en engi var kostur annar en Bersi gerði einn um og varð svo sætt þeirra að Bersi gerði litla fjársekt en gerði Odd í brott af bústað sínum og úr héraði. Oddi líkaði stórilla málalok en þó urðu þessi að vera af því að margir voru honum unnandi ófararinnar.

Helgi Ásbjarnarson leysti Oddsstaði aftur til sín og þó við mikinn óþokka Odds. En þó varð svo að vera að Oddur varð í brott að fara og er ekki síðan frá honum sagt í þessari sögu en þó hefir hann mikilmenni kallaður verið.

Helgi reisti bú á Oddsstöðum og ætlaði allt til á einum degi og þangað að færa bú sitt hinn fyrsta fardag. En er Oddur bjó sína ferð í braut þá lét hann höggva graðung og sjóða. En hinn fyrsta fardag þá er Oddur var á brott búinn lætur hann borð setja með endilöngum sætum og var þetta allt graðungsslátur á borð borið.

Gekk þá Oddur þar að svo talandi: "Hér er nú vandlega borð búið og svo sem hinum kærustu vinum vorum. Þessa veislu gef eg alla Frey að hann láti eigi þann með minna harmi brott fara af Oddsstöðum er í minn stað kemur en eg fer nú."

Eftir það fór Oddur í brott með allt sitt.

2. kafli

Þessa ræðu segja sumir menn til ættar Droplaugarsona þeirrar er ókunnari er. En þótt sumum mönnum þyki hún efanleg þá er þó gaman að heyra hana.

Maður hét Grímur er bjó í Vopnafirði í Vík hinni innri. Hann var ungur maður og kvongaður og vellauðigur að fé. Hann ól upp uxa þann er brandkrossóttur var að lit og ágætanaut að hlutum og vexti. Honum þótti hann betri en allt annað það er hann átti í kvikfé. Hann gekk í túnum á sumrum og drakk mjólk bæði vetur og sumar.

Það bar við um sumarið, þá er uxinn var tíu vetra gamall en taðan stóð úti umhverfis húsin í stórsæti að uxinn hljóp út og inn og kastaði sátunum úr stað. Þá vildu menn taka hann og gátu eigi og gerði hann þá engan mun og var kominn þó fjöldi manna til en hann hljóp á leið fram og allt um síðir í hina ytri Krossavík og þar á sjá út og synti allt út í haf meðan menn máttu sjá.

Grímur undi nú stórilla við skaða sinn er hann hafði misst uxann. Hann átti bróður í Öxarfirði þann er Þorsteinn hét. Hann var góður bóndi, vitur maður og vinsæll. Unnust þeir og mikið bræðurnir. Nú voru Þorsteini orð send að hann kæmi til fundar við bróður sinn Grím í Vík. Og er þeir fundust bræður taldi Þorsteinn um fyrir honum að hann kynni eigi svo illa skaða sínum þessum, sagði enn margt í bætur bera en fé var nógt en eigi örvænt að hann æli upp annan uxa eigi verra en sagði vera virðing mikla að víkur þær báðar mundu síðan vera kenndar við uxa hans. Grímur var nálega sem við annað eyra gengi út það er Þorsteinn mælti.

Þorsteinn var þar allan veturinn til huggunar við bróður sinn en þó gerði Grím mjög óárlegan. Svaf hann lítið og neytti lítt matar. Og er á leið misserið leitaði hann eftir ef Grími væri nokkuð um utanferð, kvað við það stríð manna stemmast og dofna hugann af þeim áhyggjum er fyrir standa gleði manna og gamni. Grímur kvaðst fara vilja ef Þorsteinn færi með honum en hann kvaðst það gjarna vilja ef Grími væri fyrir það nokkurs vildara en áður.

Þeir settu menn fyrir bú sín til varðveislu en þeir réðust utan báðir bræður í Unaósi og höfðu ekki mikið fé. Og var þá vandi að hafa vararfeldi að varningi og svo höfðu þeir. Þeir urðu vel reiðfara og kom skip það í Þrándheim er þeir voru á bræður. Þeir gerðu sér tjald á landi og drifu menn síðan frá skipi hver til sinna heimkynna en þeir bræður sátu eftir í tjaldi sínu.

Snemma einn morgun kom maður til tjalds þeirra bræðra. Sá maður var mikill og sterklegur. Þeir spurðu þann mann að nafni. Hann sagðist Kárhöfði heita. Þá spurðu þeir hann hvert hann skyldi fara eða hvaðan hann væri. Hann kvaðst heima eiga hjá bónda þeim er Geitir heiti og sagðist hafa skyldu til handa honum tuttugu og fjóra vararfeldi en kvað Geiti vel auðgan og hinn besta í skuldum. Þeir seldu honum feldi sem hann vildi og mæltu mjöl fyrir. Hann kastaði á öxl sér og gekk brott síðan.

Eftir það kom sá maður til þeirra er Þórir hét, innan úr Þrándheimi, og bauð þeim til vistar. Hann var góður bóndi. Þeir þágu það og fóru til Þóris. Var þeim þar vel veitt vistin. Þeir spurðu Þóri bónda jafnan að Geiti en hann lést engi deili á honum vita.

Þeir höfðu eigi lengi á vist verið áður en þeir fýstust að fara heiman og vildu leita Geitis. Þórir latti þess en það kom fyrir ekki. Þeir fóru upp eftir dölum og spurðu jafnan að Geiti en engi kunni af honum að segja. Þá komu þeir um síðir til karls í afdal nokkurn og spurðu hann að Geiti og kvaðst hann eigi kenna hann. Þá spurði Þorsteinn ef nokkur örnefni vissi hann þau er Geiti væru kennd við. Hann kvað heita Geitishamra og sagði þá þeim til þeirra.

Fara þeir síðan þangað eftir um daginn. Þar koma þeir að hellisdyrum. Þar brann eldur í hellinum. Við eldinn sat maður. Kenndu þeir þar Kárhöfða kompán sinn. Hann spratt upp þegar og fagnaði þeim vel. Þeir settust niður við eldinn og lituðust um. Þeir þóttust sjá þar Brandkrossa uxa Gríms heilan standa öðrum megin út undir bergið. Kárhöfði tók við klæðum þeirra og varðveitti og er hann kom aftur þá bauð hann þeim í stofu að fara og er þeir komu þar þá sátu menn á báða bekki og kenndu þeir á þeim feldi sína.

Maður sat í öndvegi í rauðum feldi, mikill og tígulegur. Sá maður kvaddi þá fyrri og bauð þeim þar að vera svo lengi sem þeir vildu og setti þá hið næsta sér og var þar gott vistafang og góður drykkur. Konur tvær voru innar frá Geiti og báðar fríðar og sat sú honum nær er eldri var og var sú kona hans en dóttir hans hin yngri. Þar voru þeir skamma stund áður Grímur ógladdist.

Það fann Geitir brátt og mælti við Grím um einn dag: "Eg hefi sakar gert við þig Grímur," segir hann. "Eg sendi Kárhöfða þræl minn eftir uxa þínum Brandkrossa er best naut var á öllu Íslandi. En þar er þú þóttist sjá hann hinn fyrsta aftan, uxa þinn, það er belgur hans fullur af mjölvi og ætla eg þér það í uxaverðið. Mér hefir og sýnst sem þú hafir augum litið til Droplaugar dóttur minnar en eg mun hana gifta þér ef þú vilt flytja hana til Íslands með þér, með miklum fjárhlut er henni skal heiman fylgja. Hún er vel borin í móðurætt en þó eigi smáborin í föðurætt. Var móðir mín vel mönnuð en föður átti eg heldur stórfengan."

Grímur tók þessu máli vel og voru síðan gervar samfarar þeirra Gríms og Droplaugar. Var þar hin skörulegasta veisla og hvíldu þau í einni hvílu þrjú allan veturinn, Grímur, Droplaug og Þorsteinn, í einum afhelli og tókust með þeim góðar ástir, Grími og Droplaugu. Undi hann þá vel sínu ráði.

En er voraði þá spurði Geitir Grím hvað hann vildi ráða sinna en hann kveðst til Íslands vilja sem lífið að lifa. Geitir bað þá bræður kaupa sér skip og búa en hann kvað þau Grím eigi skyldu fé skorta og sagði Kárhöfða allt mundu til skips færa það er þau áttu þar í fjárhlutum og varningi.

3. kafli

Þeir bræður gerðu eftir því sem Geitir lagði ráð til og bjuggust til brottferðar. Mæltust þeir mágar vel fyrir að skilnaði. Bað Geitir Grím að hafa ráð fyrir þeim hjónum báðum og segir þá vel hlýða mundu.

En er þeir bræður voru mjög búnir til skips og hafs þá kom Kárhöfði ofan af landi og hafði belg Brandkrossa, fullan af mjölvi, á baki sér og gekk á skip út og lagði þar niður hóglega sem þeir vildu að væri. Annað sinn gekk hann ofan með feldaverð þeirra. Þriðja sinn fór hann ofan með kistur tvær og var í annarri klæði og gripir Droplaugar en í annarri gull og silfur og gersemar og var þetta heimanfylgja Droplaugar.

Þau létu í haf síðan og urðu vel reiðfara og lentu í Krossavík hinni innri og var þar færður belgur Brandkrossa af skipi og er við hann hvortveggja víkin kennd.

Þeir bræður seldu nú síðan skipið og fór hvor heim til síns bús. Þorsteinn kvongaðist og þótti hinn nýtasti bóndi og jók sína ætt í Öxarfirði en Grímur bjó í Krossavík og undi vel sínu ráði meðan þau Droplaug lifðu bæði og þótti vera hinn röskvasti maður en Droplaug var væn kona og stórmannleg, umsýslumikil og drenglunduð og ómálug. Hún var stórlát og staðlynd ef í móti henni var gert, fálát og fengsöm og staðföst vinum sínum en mjög harðúðig óvinum sínum. Hún varð ekki mjög gömul kona og varð sóttdauð og þótti Grími mikið að missa hennar. Fékk hann mikinn harm eftir hana og undi sér lítt. Þau áttu dóttur eftir er Mardöll hét. Hún var væn mær og virðuleg og mjög lík móður sinni, umsýslusöm, vinsæl og vingóð þegar hún hafði aldur til þess. Hún var fyrst fyrir búi fóður síns eftir móður sína dauða. Þótti því öllu vel ráðið er hún réð. En síðan var hún gift austur í Héraðsdal til Gilsár og var hún móðir Gríms Mardallarsonar, föður Droplaugar, móður þeirra Gríms og Helga Droplaugarsona.

BRANDS ÞÁTTUR ÖRVA

Nú er frá því sagt að á einu sumri kom til Noregs utan af Íslandi Brandur sonur Vermundar í Vatnsfirði. Hann var kallaður Brandur hinn örvi. Var honum það sannnefni. Brandur lagði skipi sínu inn til Niðaróss.

Þjóðólfur skáld var vinur Brands og hafði mart sagt Haraldi konungi frá Brandi, hve mikill mætismaður hann var og vel að sér og svo hafði hann mælt Þjóðólfur að honum þætti eigi sýnt að annar maður væri betur til konungs fallinn í Íslandi fyrir sakir örleika hans og stórmennsku.

Hann hefir sagt konungi mart frá örleikum hans og mælti konungur: "Það skal eg nú reyna," segir hann. "Gakk til hans og bið hann gefa mér skikkju sína."

Þjóðólfur fór og kom inn í skemmu þar er Brandur var fyrir. Hann stóð á gólfinu og stikaði léreft. Hann var í skarlatskyrtli og hafði skarlatsskikkju yfir sér og var bandið uppi á höfðinu. Hann hafði öxi gullrekna í handarkrikanum.

Þjóðólfur mælti: "Konungur vill þiggja skikkjuna."

Brandur hélt fram verkinu og svaraði engu en hann lét falla af sér skikkjuna og tekur Þjóðólfur hana upp og færir konungi og spurði konungur hversu færi með þeim. Hann segir að Brandur hafði engi orð um, segir síðan hvað hann hafðist að og svo frá búningi hans.

Konungur mælti: "Víst er sjá maður skapstór og mun vera mikils háttar maður er honum þótti eigi þurfa orð um að hafa. Gakk enn og seg að eg vil þiggja að honum öxina þá hina gullreknu."

Þjóðólfur mælti: "Ekki er mér mikið um herra að fara oftar. Veit eg eigi hversu hann vill það virða."

"Þú vaktir umræðu um Brand, bæði nú og jafnan," segir konungur, "enda skaltu nú fara og segja að eg vil þiggja öxina þá hina gullreknu. Ekki þykir mér hann ör nema hann gefi."

Fer Þjóðólfur nú til fundar við Brand og segir að konungur vill þiggja öxina. Hann rétti frá sér öxina og mælti ekki. Þjóðólfur færir konungi öxina og segir hve fór með þeim.

Konungur mælti: "Meiri von að þessi maður muni vera fleirum örvari og heldur fénar nú of hríð. Farðu enn og seg að eg vil hafa kyrtilinn er hann stendur í."

Þjóðólfur segir: "Ekki samir það herra að eg fari oftar."

Konungur mælti: "Þú skalt fara að vísu."

Fer hann enn og kemur í loftið og segir að konungur vill þiggja kyrtilinn. Brandur bregður þá sýslunni og steypir af sér kyrtlinum og mælti ekki. Hann sprettir af erminni annarri og kastar braut síðan kyrtlinum en hefir eftir ermina aðra. Þjóðólfur tekur hann upp og fer á fund konungs og sýnir honum kyrtilinn.

Konungur leit á og mælti síðan: "Þessi maður er bæði vitur og stórlyndur. Auðséð er mér hví hann hefir erminni af sprett. Honum þykir sem eg eigi eina höndina og þá þó, að þiggja ávallt en veita aldregi, og farið nú eftir honum."

Og var svo gert og fór Brandur til konungs og þá af honum góða virðing og fégjafar. Og var þetta gert til raunar við hann.

DRAUMUR ÞORSTEINS SÍÐU - HALLSSONAR

Draum þenna dreymdi Þorstein son Halls á Síðu austur að Svínafelli áður hann væri þar veginn.

Konur þrjár komu að honum og mæltu við hann: "Vaki þú Þorsteinn," sögðu þær. "Gilli þræll þinn vill svíkja þig fyrir það er þú lést gelda hann og er þetta ekki lygi. Láttu drepa hann," sögðu þær.

Þá kvað ein þeirra, sú er fyrst gekk, vísu þessa og var harmþrungin:

Allskörpu hefir orpið

ævin-Hildr með lævi

fyr herðöndum hurðar

heinar ægis beini.

Gumnum stendr fyr gamni

Gerðr með brugðnu sverði.

Villat enn með öllu

eykvæn Héðins þeyja,

eykvæn Héðins þeyja.

Þá vaknaði Þorsteinn og lét leita þrælsins og fannst hann ekki. Þá sofnaði Þorsteinn aðra nótt.

Þá komu draumkonurnar með hina sömu sögu og gekk sú fyrst er áður var í miðju og kvað sú þetta er fyrst gekk:

Fram gekk dóms, að dómi,

dómspakr, hinn er lög rakti,

unni guð þess, er inni

óþekk skyli slekkja,

áðr féhringju fengi

fangsæl Dvalins hanga

Baldr sá er blóð of eldi,

biðkvæn, und lok riðnar,

biðkvæn, und lok riðnar

ævi þinnar Þorsteinn."

Þorsteinn vaknaði og var leitað þrælsins og fannst hann ekki. Hin sömu tíðindi gerðust hina þriðju nótt að þær komu enn og voru þá grátandi allar. Gekk sú þá fyrst er áður hafði síðast gengið.

Sú mælti þá: "Hvert skulum vér þá hverfa eftir þinn dag Þorsteinn?" sagði hún.

Hann svarar: "Til Magnúss sonar míns," sagði hann.

"Litla stund munum vér þar mega vera," sagði hún og kvað þá vísu:

Flug-Vörna sitr, fjörnis,

fákund meginunda,

hvöss, of höggnum vísa,

hjalma Gríðr að jalmi,

þess er endr fyr enda

andþings, of sjöt banda,

það mun ógurlegt, ægis,

óx skýmáni, tóku,

óx skýmáni, tóku

lífið frá þér Þorsteinn."

Eftir þetta lét Þorsteinn og Yngvildur kona hans leita Gilla en hann hittist ekki. Þá gerði á veður illt og vildi bóndi ekki að þau færu á brott er veðrið var svo illt. En hina næstu nótt eftir gekk Gilli þræll inn um leynidyr er menn sváfu og brá saxi en Þorsteinn hvíldi svo að hann lagði hönd sína í höfuð sér. Gilli brá saxinu á barka Þorsteini en hann spratt upp við og brá sverði og féll þegar á bak aftur og var þá dauður. En þrællinn hljóp utar í eldhúsið og varðist þar úr horni einu því að heimamenn Þorsteins sóttu eftir honum. Síðan báru þeir föt á vopn hans.

Þá kastaði hann saxinu og mælti: "Að lokum er nú komið ævi minnar."

Þá mælti Yngvildur: "Hver réð þér þetta hið illa verk að gera?"

Hann svarar: "Einkis manns ráð eru þetta annars en mín."

Þá var sett á kvið Gilla glóandi mundlaug.

Þá mælti Gilli: "Kveljið mig ekki lengur ella mun eg mæla það orð Yngvildur er uppi mun vera alla ævi í knérunni yðrum og mun á hrína."

Þá spyrnti Yngvildur á mundlaugina en kviðurinn Gilla sprakk af bruna. Síðan var hann færður niður um garð og sökkt í fen eitt og sér þess enn merki. Gilli þessi var sonur Jaðguðs Gillasonar, Bjaðakssonar, Kjarvalssonar konungs af Írlandi hins gamla er þar ríkti lengi.

ÖGMUNDAR ÞÁTTUR DYTTS

Í þenna tíma voru margir menn og göfgir á Íslandi þeir er í frændsemistölu voru við Ólaf konung Tryggvason. Einn af þeim var Víga-Glúmur son Eyjólfs hrúgu og Ástríðar Vigfúsdóttur hersis, sem fyrr er sagt. Helga hét systir Víga-Glúms. Hún var gift Steingrími í Sigluvík. Þorvaldur hét son þeirra er kallaður var tasaldi.

Sá maður hafði vaxið upp með Víga-Glúmi er hét Ögmundur. Hann var Hrafnsson. Hrafn var þá auðigur maður og bjó norður í Skagafirði. Hann hafði verið þræll Glúms og Ástríðar móður hans og hafði Glúmur gefið honum frelsi og var Hrafn hans leysingi. Móðir Ögmundar var Guðdælaættar og er hún eigi nefnd. Hún var skyld Víga-Glúmi að frændsemi. Ögmundur var fríður maður sýnum, mikill maður og gervilegur. Hafði hann gott yfirlæti af Glúmi frænda sínum. Glúmur var þá hniginn á efra aldur og bjó að Þverbrekku í Öxnadal er Ögmundur frændi hans var roskinn en Vigfús son Glúms var þá með Hákoni jarli í Noregi.

Á einu vori sagði Ögmundur Glúmi að hann fýstist utanferðar.

"Vildi eg," segir hann, "kaupa mér skip að Gásum. Vil eg þar til kosta fjár föður míns er nógt er til en hafa af þér ásjá og orðafullting."

Glúmur svarar: "Margir fara þeir utan er ekki eru mannvænlegri en þú ert að sjá. Nú þætti mér miklu skipta að þú fengir heldur af förinni sæmd og mannvirðing en mikið fé ef eigi er hvorstveggja kostur."

Keypti Glúmur honum skip að norrænum mönnum og bjó Ögmundur ferð sína og mikinn fjárhlut er faðir hans fékk honum. Skyldi Ögmundur vera forráðandi skips þess og manna. Voru þar á fáir menn aðrir en íslenskir þeir er ekki höfðu fyrr farið utan. Þeir létu í haf heldur síð sumars. Gaf þeim vel byri. Fengu þeir stór veður og hagstæð.

En er þá bar úr hafi sáu þeir land að áliðnum degi og var blásandi byr að landi. Mæltu þá norrænir menn þeir er leið sögðu að varlegra væri að lægja seglið og leggja skipið í rétt um nóttina en sigla til lands að ljósum degi.

Ögmundur svarar: "Ekki skulum vér ónýta byr svo góðan. Er eigi víst að slíkur byr sé á morgun en tunglsljós mikið í nótt."

Gerðu þeir sem hann mælti að þeir sigldu. En er þeir áttu skammt til lands lágu fyrir þeim langskip mörg í tengslum í eyjasundi nokkuru og sáu þeir eigi fyrr skipin en þeir sigldu eitt í kaf og svo inn að meginlandi til hafnar. Sögðu þá sumir menn þeir er voru á kaupskipinu að þeir hefðu siglt óviturlega en Ögmundur svarar að hvorir urðu sín að geyma.

En fyrir langskipum þeim átti að ráða Hákon jarl. En það skip er þeir höfðu í kaf siglt átti sá maður er Hallvarður hét. Hann var ríkur maður og hinn mesti vin jarls. Hafði þar týnst fé allt það er á var skipinu en mönnum varð borgið. Jarlinum var sagt þegar um morguninn hver svívirðing og skaði þeim var ger.

Jarl varð við þessi tíðindi mjög reiður og sagði svo: "Þessir menn munu vera snápar og hafa ekki komið fyrr í önnur lönd. Nú gef eg þér Hallvarður orlof til að refsa þeim og hefna þinnar svívirðingar því að þeir einir munu þessir menn vera að þér mun ekki ofurefli við að eiga. Skortir þig hvorki til hreysti né harðfengi að gera þeim þvílíka skömm eða meiri hverjir sem þeir eru."

Þá svaraði Vigfús Víga-Glúmsson: "Þér munuð herra vilja taka sættir af mönnum þessum og haldi þeir lífi sínu ef þeir vilja leggja sitt mál á yðvarn dóm. Nú mun eg fara að vita hvað manna þeir séu og leita um sættir ef þess er kostur."

Jarl svarar: "Mátt þú það gera en frekur get eg að þeim þyki lokar minn til fégjalda um slík stórmál."

Vigfús fór til kaupskipsins og kenndi þar Ögmund frænda sinn og fagnaði honum vel og spurði tíðinda af Íslandi frá föður sínum. Ögmundur sagði slíkt er hann spurði.

Síðan mælti Vigfús: "Yðvart mál horfir til mikilla vandræða af tilfellum þessum."

Sagði Vigfús þá hvað að var orðið og svo það að Hákon jarl hafði seinlega tekið á sættargerð við þá: "Nú er það mitt erindi hingað til þín frændi að biðja þig leggja á jarls dóm. En eg skal byrja þitt mál sem eg kann og mun þá með nokkuru móti vel af hendi fara."

Ögmundur svarar: "Það eitt frétti eg af jarli þessum að ekki legg eg allt mitt mál á hans dóm og einna síst ef hann heitir illu því að það mun hann efna. En eigi fyrirtek eg að bæta þetta tilfelli ef hann mælir lítillega til."

Vigfús svarar: "Á það mættir þú líta hvað þér hæfir því að þú átt við þann um að þér er ekki berandi hans reiði og neita hans dómi."

Vigfús fór út til skips jarls og sagði honum að þessir menn voru hans fóstbræður en sumir frændur "vilja þeir og leggja sitt mál á yðvart vald."

Þá svarar einn maður jarls: "Rangt segir þú Vigfús þínum herra. Þeir bjóða engi nýt boð fyrir sig."

Hallvarður svarar: "Þetta er sannast að mér er hæfilegt að hefna mín sjálfur og þurfa þar ekki annarra manna við."

Jarl bað hann svo gera.

Vigfús mælti: "Þess manns skal eg banamaður verða, ef eg má ráða, er drepur Ögmund frænda minn."

Hallvarður svarar: "Þó að þér séuð ofurhugar miklir Íslendingar þá er þess von hér í landi að menn vilji eigi þola skammir bótlaust heldur af yður frændum Víga-Glúms en öðrum mönnum, þeir er nokkurs þykjast verðir."

Reri Hallvarður þá til kaupskipsins en jarl lét hafa styrk varðhöld á Vigfúsi. Hallvarður kom að kaupskipinu og spurði hver þar væri formaður. Ögmundur sagði til sín.

Þá mælti Hallvarður: "Vér félagar eigum við yður stórsakir og erum nú til þess hér komnir að vita ef þér viljið bjóða fyrir yður nokkurar sæmilegar bætur."

Ögmundur svarar: "Eigi mun yður bóta synjað ef eigi er freklega til mælt."

Hallvarður mælti: "Þeir menn eiga hér í hlut að eigi vilja smáhluti þiggja fyrir stórar svívirðingar."

Ögmundur mælti: "Þá viljum vér varna bóta ef stórlega er látið í mót."

"Eg ætla það og líkast," segir Hallvarður, "að biðja yður ekki þess er þér ættuð að bjóða."

Hljóp hann þá upp á kaupskipið og laust Ögmund mikið öxarhamarshögg svo að hann féll þegar í óvit. Fór Hallvarður við það á fund jarls og sagði honum. En jarl kvað miklu minna að gert en maklegt væri.

Hallvarður svarar: "Höfðingi þeirra var mest sakbitinn hér um og sýndist mér að gera eigi meira að í þessu sinni en ljósta hann í svíma. Var það maklegt að svívirðing kæmi svívirðing í mót. En það er fyrir hendi að auka enn hefnd síðar ef sýnist."

En þegar Vigfús vissi þetta þá eirði honum stórilla og vildi vinna á Hallvarði eða drepa hann ef hann kæmist í færi. En jarl lét geyma hans svo að honum urðu engi færi á því.

Ögmundur vitkaðist og hafði þó fengið mikla ákomu og lá lengi vetrar en varð þó heill um síðir og varð af þessu efni mjög gabbaður svo að hvar sem hann kom var hann kallaður Ögmundur dyttur. En hann lét sem hann vissi eigi hvað hvergi talaði. Vigfús kom oft til hans og bað hann hefna sín.

"Vil eg þar til," sagði hann, "veita þér mitt liðsinni að þú rekir þinnar svívirðingar."

Ögmundur svarar: "Þetta mál veit eigi svo við frændi. Sýnist mér að eg sé eigi meir vanvirður í þessu máli en Hallvarður og er varla von að minna mundi við koma svo harðlega sem vér höfðum vora sök til búið í fyrstu. Er það óráð að hefna þessa svo sem Hallvarður er mikill vin Hákonar jarls en þú kominn hér á hans vald. Á eg annað að gjalda Glúmi föður þínum en hafa þig í þeirri hættu að þér sé vís von meiðsla eða bana af minni tilstýringu."

Vigfús svarar: "Fyrir það kann eg þér enga þökk og eigi mun faðir minn kunna að þú látir sem þú skulir sjá fyrir mínum kosti þar um er eg vil eigi sjálfur. Ætla eg þér heldur ganga til þess hugleysi en varhygð og er illt að fylgja þeim manni er hérahjarta hefir í brjósti. Er það og líkast að þér bregði meir í þrælaættina en Þveræinga."

Skildu þeir við það að Vigfús var hinn reiðasti.

Leið af veturinn og vorið. Bjó þá Ögmundur skip sitt og fór út til Íslands um sumarið og hafði aflað mikils fjár í ferð þessi. Kom hann skipi sínu í Eyjafjörð. Glúmur frétti skjótt skipkomuna. Var honum og þegar sagt hverja svívirðing Ögmundur hafði fengið. En er Ögmundur hafði gert ráð fyrir skipi sínu og fé þá fór hann til Þverbrekku og dvaldist með Glúmi um hríð. Var Glúmur við hann fálátur og fannst það á að honum var engi þökk á hans komu. Ögmundur var hinn kátasti og barst á mikið. Hann fór til allra mannfunda er þar voru í sveit og var heldur hlutsamur um mál manna. Og ef nokkura menn greindi á þá þótti engi maður skjótlegri til stórræða en Ögmundur. Hann var og tiltakasamur um allt það er Glúmur þurfti við um bústilskipan eða aðflutningar og lét yfir sér hið vænlegasta. En það var lengi að Glúmur vildi ekki við hann mæla.

Og einn dag mælti Glúmur til hans: "Vita skaltu það Ögmundur að eg kann þér enga þökk fyrir starfa þinn og undarlegt þykir mér hví þú ert svo framgjarn eða íhlutunarmikill um mál manna þar sem engi dáð fylgir þér og hefir herfileg orðið þín hin fyrsta ferð, svo að eg vildi gjarna aldrei sjá þig, er þú vildir verða sjálfum þér að skömm og brigsli öllum frændum þínum og bera ævinlegt klækisnafn að þora eigi að hefna sín."

Ögmundur svarar: "Á það mátt þú líta frændi hvað mér gekk til er hefndin fórst fyrir. Mér þótti mikið í hættu þar sem Vigfús var son þinn."

"Þar máttir þú," sagði Glúmur, "ekki fyrir sjá er hann vildi eigi sjálfur. Þætti mér það til vinnanda að þið væruð báðir dauðir og hefðir þú sýnt af þér hugprýði um hefndina. Nú er það annaðhvort að þú ert frá því þróttigur og þolinn sem flestir menn aðrir og muntu sýna af þér karlmennsku þó að síðar sé því að í annan stað værir þú eigi svo bleyðimannlegur í bragði. Ella ert þú með öllu ónýtur og verður það þá ríkara sem verr gegnir að oft verður ódrjúg til drengskaparins hin ófrjálsa ættin. En ekki vil eg þig lengur hafa með mér."

Fór Ögmundur þá til föður síns.

En er Ögmundur hafði verið tvo vetur á Íslandi þá bjó hann skip sitt um sumarið og fékk manna til og sigldi til Noregs, kom af hafi norður við Þrándheim og hélt inn á fjörðinn. Hann lagði skipi sínu síð dags undir Niðarhólm.

Þá mælti Ögmundur: "Nú skal skjóta báti. Mun eg róa inn í ána og vil eg vita tíðindi af landinu."

Ögmundur tók yfir sig feld hálfskiptan og hlöðum búinn um handveginn. Var það ágæta gripur. Gekk Ögmundur á bát við þriðja mann. Það var um morguninn snemma. Reru þeir inn að bryggjunum.

Þá gekk maður ofan úr bænum. Sá var í heklu. Hún var ger af skarlati og saumuð öll brögðum. Heklumaðurinn gekk ofan á bryggjurnar og spurði hver fyrir bátinum réði. Ögmundur sagði til sín.

Bæjarmaðurinn mælti: "Ert þú Ögmundur dyttur?"

"Kalla svo sumir menn," sagði hann, "eða hvað heitir þú?"

Hann svarar: "Eg heiti Gunnar helmingur. En eg er því svo kallaður að mér þykir gaman að hafa hálflit klæði."

Ögmundur mælti: "Hvað er tíðinda hér í landi?"

Gunnar svarar: "Þau þykja nú stærst tíðindi að Hákon jarl er dauður en kominn til ríkis ágætur konungur, Ólafur Tryggvason."

Ögmundur mælti: "Hvað veist þú til hvar sá maður er er Hallvarður heitir, þrænskur maður, ættstór og auðigur?"

Gunnar svarar: "Það er eigi undarlegt þó að þú spyrjir að honum. Hann er nú kallaður Hallvarður háls því að hann var í Jómsvíkingabardaga í fyrra vetur með Hákoni jarli og fékk þar sár mikið á hálsinn fyrir aftan eyrað og ber hann síðan hallt höfuðið. En nú er hann hér í bænum með Ólafi konungi og hefir fengið af honum góðar virðingar. En feld hefir þú góðan Ögmundur og vel litan er tvískiptur er. Viltu selja mér feldinn?"

Ögmundur svarar: "Eigi vil eg selja þér feldinn. En ef þér líst vel á hann þá vil eg gefa þér."

"Gef þú manna heilastur," sagði Gunnar, "og vildi eg geta launað þér þessa gjöf. En heklu þessa skaltu fyrst hafa. Má vera að þér verði að henni gagn."

Gekk Gunnar þá upp nokkru innar í bæinn og var í feldinum. En Ögmundur fór í hekluna.

Hann mælti til manna sinna: "Nú skuluð þið festa bátinn við bakkann lítt það að skutstafninum svo að eigi svífi frá meðan eg geng upp en þið skuluð sitja í rúmunum og hafa búnar árar til róðrar."

Síðan gekk Ögmundur upp í garðinn og varð lítt við menn var. Hann sá opnar dyr á einu herbergi og stóðu þar nokkurir menn við handlaugar og var einn mestur og fríðastur sýnum. Sá bar hallt höfuðið og kenndi Ögmundur að frásögn Gunnars að þar mundi vera Hallvarður. Gekk Ögmundur að durunum og þóttust allir þar kenna Gunnar helming þeir er inni voru. Hann var heldur lágtalaður.

Bað hann Hallvarð ganga út til sín um litla muni "því að eg á skylt og skjótt erindi við þig," sagði hann.

Sneri hann þá annan veg frá durunum og brá sverðinu er hann hafði í hendi. Gunnar helmingur var þar öllum mönnum málkunnigur og gekk Hallvarður út einn saman en Ögmundur hjó hann þegar banahögg er hann kom að honum. Hljóp Ögmundur þá ofan til bátsins. Kastaði hann af sér heklunni, lét koma stein í höttinn og fleygði út á ána og sökk hún til grunna. Ögmundur gekk á bátinn og bað þá róa út úr ánni.

En er þeir komu til kaupskipsins mælti hann til sinna manna: "Hér er ófriður mikill í landi en nú kastar vindi innan eftir firðinum. Munum vér vinda segl vort og sigla út aftur til Íslands."

Þeir kölluðu hann heldur hræddan er hann þorði eigi að koma á land þó að þarlenskir menn ættust illt við. Þeir gerðu þó sem hann mælti fyrir, komu aftur til Íslands og tóku Eyjafjörð.

Fór Ögmundur á fund Víga-Glúms og sagði honum sína ferð, kvað þá hefndina komna fram þó að frestin væri löng. Glúmur lét þá vel yfir, kallaði það og verið hafa sitt hugboð að hann mundi verða nýtur maður um síðir. Var Ögmundur þá með Glúmi um veturinn í góðu yfirlæti.

En nú er þar til að taka að þá er mönnum Hallvarðs þótti seinkast innkoma hans gengu þeir út og fundu hann liggja dauðan í blóði sínu. Voru þá sögð þessi tíðindi Ólafi konungi og það með að menn hugðu að Gunnar helmingur hefði drepið Hallvarð.

Konungur svarar: "Hann mundi eg eigi í heldra lagi til kjósa en þó skal nú þegar í stað leita að honum og festa hann upp ef hann er þessa valdur."

Gunnar helmingur átti sér bróður er hét Sigurður. Hann var auðigur og hirðmaður Ólafs konungs og honum kær mjög. Var Sigurður þar í bænum. En þegar hann varð var við að bróður hans var ætlaður dauði þá leitar hann að honum og finnur hann. Spurði Sigurður hann ef hann væri sannur verks þessa er honum var kennt. Gunnar kvað það fjarri vera.

Sigurður mælti: "Það hafa menn þó fyrir satt og seg þú mér hvað þú veist til um atburð þenna."

Gunnar svarar: "Það segi eg að sinni hvorki þér né öðrum."

Sigurður mælti: "Forða þér þá."

Gunnar gerði svo og komst hann til skógar og varð eigi fundinn. Fór hann síðan austur um fjall og um Upplönd, allt huldu höfði. Létti hann sinni ferð eigi fyrr en hann kom fram austur í Svíþjóð.

Þar voru blót stór í þann tíma og hafði Freyr þar verið mest blótaður lengi og svo var mjög magnað líkneski Freyrs að fjandinn mælti við menn úr skurðgoðinu og Frey var fengin til þjónustu kona ung og fríð sýnum. Var það átrúnaður landsmanna að Freyr væri lifandi sem sýndist í sumu lagi og ætluðu að hann mundi þurfa að eiga hjúskaparfar við konu sína. Skyldi hún mest ráða með Frey fyrir hofstaðnum og öllu því er þar lá til.

Gunnar helmingur kom þar fram um síðir og bað konu Freyrs hjálpa sér og beiddi að hún mundi hann láta þar vera. Hún leit við honum og spurði hver hann væri. Hann kveðst vera brautingi einn lítils háttar og útlendur.

Hún mælti: "Eigi muntu vera í alla staði gæfumaður því að Freyr lítur eigi vinaraugum til þín. Nú hvíl þig hér fyrst þrjár nætur og vita þá hversu Frey þóknist til þín."

Gunnar svarar: "Miklu þykir mér betra að þiggja þína hjálp og hollustu en Freyrs."

Gunnar var glaður og skemmtanarmaður mikill. En er þrjár nætur voru liðnar spurði Gunnar konu Freyrs hversu þá skyldi vera um þarvist hans.

"Eigi veit eg það gjörla," sagði hún, "þú ert maður félaus og kann þó vera að þú sért góðra manna og væri mér um það meira að veita þér nokkura ásjá. En Frey er lítið um þig og uggi eg að hans reiði liggi á. Nú ver þú hér hálfan mánuð og sjáum þá hvað í gerist."

Gunnar mælti: "Svo skiptir hér til sem eg mundi kjósa að Freyr hatar mig en þú hjálpar mér því að eg ætla hann eigi meðalfjanda vera."

Gunnar þóknaðist mönnum því betur sem hann hafði þar lengur verið fyrir skemmtan sína og annan vaskleik. Kom hann enn að máli við konu Freyrs og spurði um sína hagi.

Hún svarar: "Vel líkar mönnum til þín og þykir mér ráð að þú sért hér í vetur og farir á veislur með okkur Frey þá er hann skal gera mönnum árbót. En þó er honum illa við þig."

Gunnar þakkaði henni vel.

Líður nú að þeirri stundu er þau búast heiman og skyldu þau Freyr og kona hans sitja í vagni en þjónustumenn þeirra skyldu ganga fyrir. Þau áttu langt að fara yfir fjallveg nokkurn. Þá gerði að þeim hríð mikla. Gerðist þá færðin þung en Gunnar var til ætlaður að fylgja vagninum og leiða eykinn. En um síðir kom svo að allt fólkið dreif frá þeim svo að Gunnar einn varð eftir og þau Freyr í vagninum. Tók Gunnar þá að mæðast mjög er hann gekk fyrir og leiddi eykinn. Og er svo hafði farið um stund þá gefur hann upp fyrirgönguna og sest í vagninn en lætur eykinn ráða leiðinni.

Litlu síðar mælti hún til Gunnars: "Dugi þú enn og leið hestinn ella mun Freyr standa að þér."

Hann gerir svo um hríð.

En er hann mæddist enn mjög mælti hann: "Til mun eg nú hætta að taka í móti Frey ef hann ræður á mig."

Freyr réðst þá úr vagninum og taka þeir fang og verður Gunnar mjög aflvani. Hann sér að eigi mun svo búið duga. Hugsar hann þá fyrir sér ef hann getur yfirkomið þenna fjanda og verði honum auðið að koma aftur til Noregs að hann skal hverfa aftur til réttrar trúar og sættast við Ólaf konung ef hann vill við honum taka. Og þegar eftir þessa hugsan tekur Freyr að hrata fyrir honum og því næst fellur hann. Hleypur þá úr líkneskinu sá fjandi er þar hafði í leynst og var þá tréstokkur einn tómur eftir. Braut hann það allt í sundur. Síðan gerði hann konunni tvo kosti, að hann mun hlaupa frá henni og leita fyrir sér ella skal hún segja er þau koma til byggða að hann sé Freyr. Hún kvaðst það vilja gjarna segja heldur. Fór hann þá í búnað skurðgoðsins.

En veðrið tók að birta. Komu þau um síðir til veislu þeirrar er þeim var búin. Var þar fyrir mart þeirra manna er þeim skyldu fylgt hafa. Þótti fólkinu nú mikils um vert hversu Freyr sýndi mátt sinn er hann skyldi komast til byggða með konu sína í veðri slíku þar sem allir menn höfðu hlaupið frá þeim og það með að hann mátti nú ganga með öðrum mönnum og át og drakk sem aðrir menn.

Fóru þau að veislum um veturinn. Var Freyr jafnan fátalaður við aðra menn en konu sína og eigi vill hann láta kvikvendi sæfa fyrir sér sem fyrr og engi blót vill hann þiggja og engar fórnir eða offur utan gull og silfurklæði góð eða aðrar gersemar.

En er stundir líða fram þykjast menn finna að kona Freyrs er með barni. Það verður mönnum allágætt og þótti Svíum nú allvænt um þenna guð sinn. Var og veðrátta blíð og allir hlutir svo árvænir að engi maður mundi slíkt. Spyrjast þessi tíðindi víða um lönd hversu blótguð Svía er máttugur. Kemur þetta og fyrir Ólaf konung Tryggvason og grunar hann um hverju gegna mun.

Og einn dag um vorið kallaði Ólafur konungur til tals við sig Sigurð bróður Gunnars helmings. Konungur spurði ef hann frétti nokkuð til Gunnars bróður síns. Sigurður kvaðst ekki til hans frétta.

Konungur mælti: "Það hefir hugur minn að þessi blótguð Svía er nú ganga mestar sögur frá og þeir kalla Frey að þar muni vera reyndar Gunnar bróðir þinn því að þau blót verða römmust er lifandi menn eru blótaðir. Nú vil eg senda þig austur þangað eftir honum því að það er herfilegt að vita ef kristins manns sála skal svo sárlega fyrirfarast. Vil eg gefa honum upp reiði mína ef hann vill auðveldlega koma á minn fund því að eg veit nú að Ögmundur dyttur hefir drepið Hallvarð en eigi Gunnar."

Sigurður brá við skjótt og fór til fundar við Frey þenna og kenndi þar Gunnar bróður sinn. Bar hann honum erindi og orð Ólafs konungs.

Gunnar svarar: "Fús væri eg að fara og sættast við Ólaf konung. En ef Svíar verða varir við hvað um er þá munu þeir vilja taka mig af lífi."

Sigurður mælti: "Vér skulum leynilega leita héðan á braut og hafa á því traust sem vera mun að meira megi gæfa og góðvilji Ólafs konungs með guðs miskunn en illvilji og eftirleitan Svía."

Gunnar býr sig og konu sína og höfðu með sér lausafé slíkt er þau máttu með komast, réðu síðan til ferðar leynilega um nótt. En er Svíar verða þessa varir þá þykjast þeir allt sjá hversu farið mun hafa og sendu þegar menn eftir þeim. En er þeir voru skammt komnir þá villtust þeir vegar og fundu þau eigi. Fóru Svíar við það aftur. En þau Sigurður léttu eigi sinni ferð fyrr en þau fundu Ólaf konung. Tók hann Gunnar aftur í sætt við sig en lét skíra konu hans og héldu þau síðan rétta trú.

(Í slitróttu broti úr Vatnshyrnu, AM 564a 4to, er upphaf þáttarins varðveitt og fylgir það hér.)

Sá maður óx upp með Glúmi er Ögmundur hét og var Hrafnsson. Sá hafði verið foringi þræla þeirra er Þorkell hinn hávi kærði. Móðir hans var Goðdælaættar og var hún gift til peninga honum Hrafni og bjó hann vestur í Héraði og var maður mjög auðigur. En Ögmundur var nokkuð skyldur Glúmi í móðurætt sína. Þá var Vigfús Glúmsson utan í það mund. Ögmundur var vænn maður og gervilegur, mikill og sterkur, hafði gott yfirlæti af Glúmi og ... virðing minni en peninga meiri.

Nú býst Ögmundur utan með fé mikið og á hann einn skipið. En þar voru frumferlar einir á skipinu, ungir menn og röskvir. Ögmundur skyldi hafa forráð fyrir þeim, koma um haustið að Eyrum en byr var hraður að landi og vildu sumir kasta akkerum og liggja þar um nóttina en Ögmundur segir að nýta skyldi góðan byr.

Og fullur skriður er nú á skipinu en í Eyrasundum voru mörg langskip í tengslum. Og er mikill skriður var á skipinu máttu þeir eigi skjótt að gera og sigla þeir á flotann er fyrir þeim var og í kaf eitt langskipið og svo inn að meginlandinu og svo í höfn. Og þá ræddu menn um að óviturlega væri farið en Ögmundur segir að þar yrðu hvorir að gæta sín er komnir væru.

En forráðandi skipanna var Hákon jarl hinn ríki. En um morgun var honum sagt þetta tilfelli að Íslendingar höfðu gert honum mikla sneypu og svívirðing en fé mikið hafði þar týnst en menn höfðu haldist. En sá maður réð fyrir skipinu er Hallvarður hét og var hinn mesti vinur jarls og mikils virður.

En jarl verður mjög reiður og segir að þessir menn munu vera miklir vitleysingar og meiri von að þeir hafi eigi fyrr komið í önnur lönd en lét maklegt að þeir væru drepnir og kvað Hallvarður mega refsa þeim. Hann sagði sig eigi og til vanta að launa þeim ef hann gefi þá upp.

Þá segir Vigfús Glúmsson: "Þetta er eigi vel orðið. Menn þessir eru frændur mínir og vinir og mun eg láta yður dæma sjálfa."

Jarl segir: "Frekur mun þeim eg þykja á fén."

Vigfús fer nú til fundar við þá en Ögmundur fagnar honum vel og spyrjast tíðinda. Vigfús spyr að föður sínum en Ögmundur segir að hans sæmd og virðing vaxi einart en þverri aldrei.

Vigfús segir: "Yður óför hefir staðið til mikillar ógiftu en erindi mitt er það að biðja yður að þér leggið á dóm jarls fyrir þetta vandræði er þér hafið í ratað en eg mun flytja mál yðvart."

Ögmundur segir: "Það eitt er mér sagt af jarli þessum að eg mun eigi mitt mál undir hann leggja, einkanlega er hann heitir illu, en fyrirtaka eigi að bæta ef hann mælir vel til en ekki ellegar."

(Niðurlag brotsins er slitrótt.)

EGILS ÞÁTTUR SÍÐU-HALLSSONAR

1. kafli

Á einhverju sumri er sagt að Egill son Halls af Síðu fór utan af Íslandi til Noregs með þeim manni er Tófi hét og var Valgautsson. Tófi var gauskur maður og göfugur að kyni. Svo er sagt að Valgautur faðir hans væri jarl á Gautlandi. Þeir Tófi feðgar voru óskaplíkir því að jarl var blótmaður mikill en Tófi lagðist í víking á unga aldri og tók hann þá þegar skírn og rétta trú. Tófi var á vist með Agli Hallssyni um veturinn á Íslandi áður Egill fór utan með honum. Þeir urðu vel reiðfara um hafið, koma við Noreg og fóru á fund Ólafs konungs. Tók hann við þeim vel og bauð þeim með sér að vera og þekkjast þeir það.

Svo segja sumir menn að Þorlaug kona Egils færi með honum og Þorgerður dóttir þeirra og væri hún átta vetra gömul.

Og er þeir voru með konungi virti hann þá mikils og þykir Egill vera merkilegur maður sem líklegt er fyrir tilbrigða sökum. Skemmu leigðu þeir til handa þeim mæðgum þá er þeir voru til hirðvistar og byggðu þær þar um hríð.

Það er frá sagt að þá er þeir höfðu verið nokkura stund með hirðinni að þeir ógleðjast mjög og finnur konungurinn það brátt og spyr hvað til komi.

Egill svarar: "Mér þætti það vera meiri sómi herra að þær væru með hirðinni kona mín og dóttir en fyrir vanda sakir kunnum vér þess eigi að beiða."

"Það viljum vér þó gjarna gera," segir konungurinn, "ef yður líkar svo betur."

Og nú fara þær þangað til hirðarinnar. Og er konungurinn sér meyna Þorgerði dóttur Egils þá mælti hann, kvaðst þess vænta að hún mundi eigi gæfulaus. Og svo gafst og sem líklegt var því að hún er móðir Jóns biskups hins helga.

Nú eru þau öll saman með hirðinni um veturinn.

Og er vorar þá spyr Tófi ef hann leyfði þeim kaupferð að hafa um sumarið þangað er þeim sýndist en konungur lést eigi lofa sumarlangt "fyrir því að mér eru send orð af Knúti konungi að vér skulum eiga sáttarfund í Limafirði í Danmörku í sumar og ætla eg að koma til stefnunnar."

2. kafli

Og nú býst Ólafur konungur til ferðar þessarar og hefir hann níu skip og góða skipan og fara þeir með honum Tófi og Egill og er nú ekki getið um ferð konungs áður hann kemur í Limafjörð. Og er þeir eru þar komnir þá er Knútur konungur eigi þar kominn og var hann vestur á Englandi.

Nú verður Ólafur konungur var þess að Knútur konungur var í svikum við hann og hyggur að sækja fund þenna með fjölmenni og segir Ólafur konungur nú mönnum sínum hverja frétt hann hafði af Knúti konungi "og vil eg eigi að vér bíðum hans hér og þykir mér hann nú brugðið hafa fyrri þessum sáttarfundi og munum vér nú freista að gera hér upprásir og herja á land Knúts konungs og gjalda honum svo svikin og ginning þessa."

Þeir ganga nú af skipunum og gera upprás harða á landið og verður fólkið hrætt og afla þeir mikils hlutskiptis í fjárhlutum. Konungurinn mælti svo fyrir að þeir skyldu taka fimmtán vetra gamla menn og eldri og leiða ofan til skipa. Og nú fá þeir fé mikið og marga hertekna menn. Landslýðurinn flýr undan en þeir reka flóttann konungsmennirnir.

Og þar kom að konungur mælti að stöðva skyldi liðið og hverfa aftur "því að eg sé bragð þeirra að þeir munu þegar við nema er þeir fá sér afla til en flýja undan þar til og teygja oss svo frá skipum vorum."

Nú snúa þeir til skipanna og er þeir koma þar allir þá biður konungur þá búast til brottferðar. Og svo gerðu þeir og liggja síðan albúnir og hafa tjöld á landi og voru þar varðveittir í böndum hinir herteknu menn og var þangað að heyra óp og veinan.

Svo er sagt að Egill Hallsson ræðir við Tófa félaga sinn: "Þetta eru ill læti og hörmuleg er menn þessir hafa og mun eg fara og leysa þá."

"Ger eigi það vinur," segir hann Tófi, "því að konungur leggur þar fyrir reiði sína og vildi eg gjarna að þú yrðir eigi fyrir því."

"Eigi má eg þetta bera," segir Egill, "miklu er fólk þetta aumara. Vil eg eigi heyra læti þessi lengur," sprettur upp síðan og fer til tjaldsins og leysir bandingjana alla og lætur á brott hlaupa og eru þeir senn úr augsýn.

Nú er sagt konunginum að mennirnir voru á brottu og svo hver þá hafði leysta en hann varð við þetta reiður og segir hann skulu hér fyrir hafa mikið víti og sína reiði og er það nú þó kyrrt um nóttina og fréttir Egill þetta og líst nú misráðið.

3. kafli

Um morguninn eftir þegar þeir voru búnir láta þeir úr læginu. Þá kemur þar maður af landi ofan hlaupandi, geystur mjög, og kallaði út á skipin og segir sig eiga nauðsynjaerindi að finna konunginn en þeir gefa öngan gaum að kalli hans. Tóku þeir þá að sigla með björgum nokkurum fram og bar eitt skipið fram hjá öðrum skipunum nokkuð svo. Og er þeim manni er kallað hafði þótti þeir daufheyrast við þá hleypur hann fram eftir björgunum og kastar ofan á skipið það er fyrst fer glófum og sýndist þeim svo sem dust ryki af þeim og síðan hleypur sá maður á brott. En það fylgir sendingu þessi að sótt kemur á skipið mikil og tekur svo fast að menn fá varla borið óæpandi og fengu margir bana af.

Og nú tekur Egill sóttina og svo harða sem þeir menn er harðast fengu af, þess er eigi gekk önd úr honum, en hann bar svo prýðilega að eigi kom stynur úr hálsi honum. Hann mælti við Tófa að hann skyldi segja konungi að hann vildi gjarna hitta hann. Tófi gerir svo að hann fer á fund Ólafs konungs og segir honum svo að Egill er sjúkur og hann vill hitta hann en konungur svarar honum öngu orði. Tófi bað hann þarflega og sagði nauðsyn á vera að þeir fyndust en konungur varð svo reiður Agli að hann vill eigi fara að finna hann. Síðan segir Tófi Agli svo búið. Egill biður Tófa fara í öðru sinni og flytja mál sitt við konunginn.

Og gerir hann svo og segir konungi að maðurinn er fram kominn mjög og vill nú iðrast mjög "að hann hefir í móti yðrum vilja gert og vill nú leggja allt á yðvart vald herra og ger nú svo vel að þú fyrirlít eigi manninn svo mjög og miskunna honum."

Konungurinn lítur við Tófa reiðulega og biður hann brott ganga. Tófi segir Agli hvar komið er og þykir Egli nú mikils um vert, fengið reiði konungs fyrst að upphafi en orðinn nú fyrir svo miklu áfelli að hann þykist eigi vita hvern enda hefir.

Og nú mælti hann enn við Tófa: "Gakk nú og finn vin minn Finn Árnason og bið hann ganga fyrir konung og biðja mér eirðar af honum að hann fyrirlíti mig eigi svo sem á horfist."

Nú hittir Tófi Finn og segir honum málavöxtinn og gengur hann þegar á konungs fund og Tófi með honum og síðan mælti Finnur: "Herra," segir hann, "ger nú fyrir yðra tign að þér hjálpið við manninum er nú liggur dauðvona og sjáið hversu mikill drengur hann er og hreystimaður. Það fær engi maður skilið að stynur komi úr hálsi honum. Hygg að að tign yður vaxi um þetta mál fyrir vorn vinskap, þá gakk nú til hans og lát hann njóta þinnar gæsku."

Konungur svarar: "Hitt hugði eg að engi skyldi brjóta mín boð en fyrir þín orð Finnur þá má eg ganga á fund Egils og víst vildi eg þess guð biðja að hann léði honum líf til þess að eg mætti hefna honum og fá fullt víti fyrir það að hann gerði."

"Já herra," segir Finnur, "það er á yðru valdi."

Nú fer konungur á fund Egils og sér hann vera mjög máttfarinn og er eitt allra manna orð að eigi hefði séð hraustara mann. Og nú sér Egill að konungur er kominn og fagnar hann honum vel en konungur tekur ekki kveðju hans.

Síðan mælti Egill: "Þess vil eg yður biðja herra að þér takið hendi fyrir brjóst mér og vænti eg mér þar af miskunnar þó að eg hafi eigi verðleika til."

Það þykir mönnum á finnast að konungi þótti mikils um vert og brá dúki um augu sér, leggur síðan hendur sínar á brjóst Egli og mælti síðan: "Það má um mæla að þú ert nær ærið hraustur."

Svo er frá sagt að við átak hans linar þegar sóttinni og hægist mjög en konungur gengur á brott frá Egli og batnar honum stund frá stund og þar kemur að hann verður alheill.

En það er sögn manna að Knútur konungur hafi keypt að einum finnskum manni og fjölkunnigum mjög að hann skyldi fara til Limafjarðar á fund Ólafs konungs og skyldi gera svo af sínum kænleik að konungur og lið hans fengi sótt mikla og illa svo að þeir fengju aldurtila af ef nokkuð dveldist ferð þeirra Ólafs konungs og mætti hann finna þá og hafi sá þess háttar maður verið er glófunum kastaði. Og er nú ekki getið um ferð konungs áður hann kemur heim í land.

4. kafli

Einn dag bar svo til að Egill og Tófi gengu fyrir konung, féllu þá fram og báðu af sér reiði og bjóða konungi fyrir sig fébætur svo sem hann vill sjálfur gert hafa en konungur kveðst ekki vilja fé þeirra og segir eina lausnina til vera á þessu máli.

"Hvað er það herra?" sögðu þeir.

"Aldrei komið þér í vort vinfengi," segir hann, "nema því að eina að af yðrum brögðum og kænleik verðið þið svo ríkir að Valgautur faðir þinn Tófi komi á vorn fund. Nú ef svo verður þá skuluð þið lausir vera undan þessum sökum."

Tófi svarar: "Það er skjótast um að ræða að fyrir allt fram vildum vér eigi hafa þína reiði en þó er það allvíst að þessu verður eigi á leið komið nema þinnar hamingju njóti við því að fyrir þá sök er eg eigi heima með föður mínum að hann setur allan sinn mátt og kraft í móti kristnum dómi og vill fyrir öngan mun þann sið taka. En þó skulum vér við leita að gera þetta með yðvarri forsjá."

Nú búa þeir Tófi og Egill ferð sína til Gautlands og fara síðan uns þeir koma á fund Valgauts jarls og ganga fyrir hann og gengur Tófi fyrri og kveður hann síðan.

Hann fagnar honum vel og hans förunautum og býður honum með sér að vera "og vildum vér nú sonur að þú flæmdist eigi frá oss í brott og verið nú hér og stýrið ríki þessu með oss því að þetta er yður eign eftir oss sem þér vitið."

Tófi svarar: "Þetta er vel boðið faðir," segir hann, "sem von var að yður. En þó mun nú eigi svo búið vera mega að sinni því að hér liggur við nú líf vort að þér takið við oss blíðlega og látið sveigjast eftir vorum vilja því að Ólafur konungur hefir það á lagið við oss og sendi oss hingað þeirra erinda til þín að þú komir á hans fund. En ef vér getum eigi þessu á leið komið þá var það á lagið við oss að vér skyldum týna allri hans vináttu og þar lífinu með. Og er það sannast um að ræða að Ólafur konungur er hinn mesti ágætismaður og ólíkur öðrum mönnum og það fylgir með að engi maður má það orðum inna hversu mikið að skilur siðuna, þann er konungurinn hefir og þeir allir er hans orðum hlýða eða sá sem þú hefir og aðrir heiðnir menn. Ger nú svo vel fyrir þinn manndóm og vora frændsemi og fylg að um þetta mál sem vor er nauðsyn til og vilji."

Jarl spratt upp við og svarar með mikilli reiði og sór um að hann kvað aldrei við sig mælt hafa verið slík endemi að hann mundi láta sið sinn þann er hann hafði lengi hafðan og hans ættmenn "eða eg mundi koma á fund þess konungs er mér er allra manna óskapfelldastur þeirra er eg hefi spurdaga til og hefir þú í mörgu lagi sundur sagt vorri frændsemi og standi menn upp og taki hann og setji í myrkvastofu og alla förunauta hans."

Jarl var nú svo reiður að stórum bar og var nú svo gert sem hann mælti að þeir voru byrgðir í myrkvastofu.

5. kafli

Annan dag eftir er það sagt að menn ganga með höfðingjum og vinum jarls að biðja að hann vægi syni sínum og honum sami eigi að þrengja hans ráði "og er það vegur yðvar," sögðu þeir. "Takið nú upp heldur nokkuð gott ráð og sæmilegt sem þér eruð líklegir til þegar þér hugsið málið og reiði yður sefast."

Jarl svarar og spurði hver sá var hinn mikli maður er næstur gekk Tófa: "Leiðið þann hingað til máls við mig."

Nú er svo gert og er Egill kom fyrir jarl þá spurði jarl hver hann væri en Egill segir honum deili á sér.

Þá mælti jarl: "Hvað kanntu að segja mér frá konungi þessum, honum Ólafi, eða hvern veg barst að er þið fenguð hans reiði?"

Egill segir honum nú alla tilstöðu um þetta og talar þar síðan snjallt erindi því að hann var vel orðfær. Undruðust þeir mjög er hjá voru hans orðsnilld. Síðan segir hann jarli hver ágætismaður Tófi var og hversu gott var slíkan son að eiga og biður hann nú gera honum sæmd og virðing fyrir mennsku sökum og frændsemi.

Jarl mælti þá að Tófi skyldi þangað koma og var þá svo gert.

Þá mælti Valgautur jarl er hann var þar kominn: "Svo virðist mér," segir hann, "sem yður þyki að sýnu ganga að konungur yðvar hafi ráð mitt allt í höndum ef eg kem á hans fund. En nú fyrir þá sök að þér hafið á honum ást mikla og viljið hans vilja gera í því er þér megið en hafið honum eiða svarið og líf yðvart við lagið en mig væntir þó þess, þó að yður þyki það ólíklegt, að konungur yðvar neyði mig til einskis hlutar þótt eg komi á hans fund og er eg í trausti um það að svo mun kraftur og máttur goðanna skýla oss að eg verð ekki nauðungarmaður konungs þessa. En fyrir snilld þessa manns, hans Egils, og fyrir það annað að eg sé reyndar er reiði gengur af að eigi byrjar mér að gera Tófa líftjón þá er nú svo komið að eg mun fara með yður ef þér viljið og með öngum fjölda liðs ef þér kallist þá lausir vera og sýknir ef konungur sér mig og eg kem á hans fund. En ekki berst eg þó það fyrir að taka trúna þá er hann boðar og fyrr skulu brenna þorp og kastalar í mínu ríki og margur góður drengur látinn en eg játi mig undir þessa óhæfu."

6. kafli

Nú eftir þetta býst Valgautur jarl til ferðar með þeim og fara síðan uns þeir koma til Noregs og á fund Ólafs konungs og þeir Tófi og Egill og kallast nú lausir vera þessa máls og undan reiði konungs en konungur kvað að vísu svo vera.

Nú hafa þeir þar góðar viðtökur. Og um morguninn eftir leitar konungur eftir við jarl ef hann vildi taka trúna og telur það fyrir honum með mörgum orðum og merkilegum. Valgautur jarl svarar og sagði að það mundi aldrei verða hans ráð, kvað ekki þurfa mundu slíks við sig að leita.

Konungur mælti: "Svo mun mönnum nú sýnast að eg hafi vald og ríki til þess að neyða þig til trúar ef eg vil en það vil eg þó eigi gera fyrir því að það verður þægt mest í guðs augliti að mönnum sé eigi nauðgað til að gerast guðs þjónar og vill guð eigi nauðga þjónustu en verður feginn þeim hverjum er til hans vilja snúast að sjálfræði sínu."

Nú lætur konungur jarl á brott fara í friði og dvalar hann ekki brottferðinni. En svo liggur leið þeirra að skógar miklir eru þar sem þeir fara. Og er þeir jarl og hans förunautar voru komnir í einnhvern skóg og voru eigi langt farnir frá því er þeir konungur fundust og þar tekur jarl sótt mikla og hættlega og þegar sendir hann menn aftur á fund Ólafs konungs til þess að hann vildi að konungurinn kæmi þá að hitta hann.

Nú fara þeir að finna konung og segja honum að jarl vill hafa hans fund og þegar fer konungur með þeim og hittast þeir jarl og segir hann konungi að nú vill hann taka trúna en konungur tekur það með þökkum er hans hugur hefir svo vel skipast. Síðan fékk konungur kennimann til og var jarlinn nú skírður.

Og þá er því embætti var lokið þá mælti jarl: "Nú vil eg eigi að eg sé á brott færður úr þessum stað því að mér segir svo hugur um að eg muni eigi marga daga lifa héðan í frá. En ef svo verður þá vil eg þess biðja að hér sé kirkja ger til sálubótar mér í þessum stað sem eg hefi staddur verið og skírn tekið og sé þar fé til lagið svo að sú kirkja megi vel haldast fyrir þeim sökum."

Svo er sagt að jarl var nærgætur og andast hann. Og er svo gert sem hann bað að kirkjan var ger og fé til lagið en Tófi sonur hans tók ríki það er hann átti á Gautlandi og var hann hinn mesti ágætismaður.

Egill var nú hinn kærasti vin Ólafs konungs í annað sinn og fór hann til Íslands til ættjarðar sinnar og þótti vera hinn besti drengur.

EINARS ÞÁTTUR SKÚLASONAR

1. kafli

Einar Skúlason var með þeim bræðrum Sigurði og Eysteini og var Eysteinn konungur mikill vin hans. Og Eysteinn konungur bað hann til að yrkja Ólafsdrápu. Og hann orti og færði norður í Þrándheimi í Kristskirkju sjálfri og varð það með miklum jartegnum og kom dýrlegur ilmur í kirkjuna. Og það segja menn að þær áminningar urðu af konunginum sjálfum að honum virtist vel kvæðið. Eysteinn konungur virti Einar mikils.

Og eitt sinn er það sagt að konungurinn Eysteinn var kominn í sæti en Einar var eigi kominn. Eysteinn konungur hafði þá gert hann stallara sinn. En þetta var norður í Þrándheimi. Hafði Einar verið til nunnuseturs á Bakka.

Þá mælti konungur: "Víttur ertu nú skáld er þú kemur eigi undir borð og ert þó konungsskáld. Nú munum við eigi sáttir nema þú yrkir nú vísu áður eg drekki af kerinu."

Þá kvað Einar vísu:

Oss lét abbadissa

angri firrð um svangan

dygg þótt víf hin vígðu

Viti fyr það gyrða.

En til áts með nunnum,

ógnar rakks, á Bakka,

drós gladdit vin vísa,

varat stallarinn kallaðr.

Nú líkar konungi allvel.

2. kafli

Það er og sagt þá er Sigurður konungur var staddur í Björgyn varð sá atburður að í bænum voru leikarar og hét annar Jarlmaður. Og hann Jarlmaður tók kið eitt og át frjádag og konungur vill það refsa honum og lét taka hann og hýða.

Og er Einar kemur að þá mælti hann: "Hart viljið þér nú búa við Jarlmann félaga vorn."

Konungur mælti: "Þú munt nú ráða. Vísu skaltu yrkja og meðan þú yrkir skal hann hýða."

Einar mælti: "Það mundi hann vilja Jarlmaður að mér yrði eigi alltorfynt."

En fimm högg lustu þeir hann.

Þá mælti Einar: "Nú er vísan ort."

Austr tók illa kristinn

Jarlmaðr frá búkarli,

gráðr var kjöts á kauða,

kiðling, hinn er slær fiðlu.

Vöndr hrökk, vomr lá bundinn,

velmáll, á skip þíslar,

söng leikara lengi

lími harðan príma.

3. kafli

Það barst að eitt sumar að sú kona kom til Björgynjar er Ragnhildur hét, dýrleg kona. Hana átti Páll Skoftason. Hún hélt einu langskipi, fór svo veglega sem lendir menn, dvaldist þar í bænum.

Og er hún bjóst í brott þá sá konungur ferð hennar og mælti: "Hvað er nú skálda með oss?" segir konungur.

Þar var Snorri Bárðarson. Honum var ekki auðfynt og tók hann ekki svo skjótt til sem konungur vildi.

Þá mælti konungur: "Eigi mundi svo fara ef Einar væri hér með oss."

Hann var þá nakkvað svo fráskili orðinn konungi fyrir ógá og spyr konungur ef hann væri í bænum og mælti að fara skyldi eftir honum.

Og er hann kom á bryggjurnar mælti konungur: "Velkominn skáld. Sjá nú hversu veglega ferð konu þessar er búin. Yrk nú vísu og haf lokið áður skipið gengur út fyrir Hólm."

Einar svarar: "Eigi mun það kauplaust."

Konungur spurði: "Hverju skal kaupa?"

Einar svaraði: "Þú skalt skyldur til og hirðmenn þínir sjö að í frá að sitt orð muni hver yðar í vísunni og ef það brestur gefið mér jafnmarga aska hunangs sem þér munið eigi orðin."

Konungur játti því.

Þá kvað Einar vísu:

Hola báru rístr hlýrum

hreystisprund að sundi,

blæs élreki of ási,

Útsteins, vefi þrútna.

Varla heldr und vildra

víkmar á jarðríki,

breiðr viðr brimsgang súðum

barmr, lyftingar farmi.

Þá mælti konungur: "Það ætla eg að eg muni: "Hola báru rístr hlýrum" -já, veit guð - "barmr lyftingar farmi.""

Aldregi mundu þeir það er í milli var.

Einar var þá í konungssveit og í öllu samlagi við konungsmenn.

GULL - ÁSU - ÞÓRÐAR ÞÁTTUR

(Eftir Morkinskinnu)

Um daga þeirra Eysteins konungs kom utan af Íslandi sá maður er Þórður er nefndur, austfirskur að kyni og félítill, gervilegur maður og fróður og orti vel.

Og er hann kom í kaupbæinn átti hann þar fátt til forgiftar, kom um kveld eitt í garð konu þeirrar er Ása hét. Hún var ættstór kona og auðig, skyld mjög þeim Bjarkeyingum, Víðkunni Jóanssyni. Hún tók við Þórði fyrst um skamma vist. Skemmti hann vel og kunni gott umstilli um ráð hennar. Og reitist á um vist hans og er hann þar um veturinn og í því meira haldi af húsfreyju sem hann var lengur og mæla menn það að hjal þeirra beri oft saman en Ása var þá ekki ung kona.

Og er vor kemur segir hún Þórði að henni hefir vel líkað við hann: "Mun eg nú fá þér fé," segir hún, "til Englandsfarar og eigum bæði saman."

Svo gerir hann og tókst vel til um ferðina. Kom hann heim að hausti og er með Ásu um veturinn. Svo fer nú fram nokkur sumur og gengur mjög í vöxt hans mál og fer hann kaupferðir jafnan og gerist því meiri hans þroski sem hann hafði þar lengur verið og haft þessa athöfn og er nú kallaður Ásu-Þórður. Frændum hennar þótti óvirðing í þessu og lögðu á hann óþokka. Hann var vænn maður og vörpulegur og gerist það alræmt að vinskapur sé með þeim Þórði og Ásu. Hann græðir mikið fé og er vinsæll.

Og nú einu sinni kemur maður að máli við Þórð og segir honum að þangað var von Víðkunns Jóanssonar "og vildi eg," segir sá, "að þú ortir um hann kvæði ef þú ert við því látinn og kæmist svo í tryggð við hann því að eg veit að hann er þér nokkuð ofskynja. Eru slíkir og mest verðir af frændum Ásu og væri gott ef þú kæmist í vinfengi við hann."

Þórður svarar: "Haf þökk fyrir þín tillög og við skal eg leita að yrkja kvæðið."

Skiljast þeir og yrkir Þórður kvæðið. Og er að því kemur er Víðkunns var þangað von þá kom hann með mikla sveit og tók sér skytning.

Og einnhvern dag kom Þórður þar og kvaddi Víðkunn en hann svarar fálega. Og síðan hefur Þórður kvæðið og kveður og er hljótt meðan.

Og er lokið var mæltist vel fyrir kvæðið og þótti Víðkunni vel ort og mælti: "Skipt hefi eg nú skaplyndi til þín Þórður og mun eg gera að því nokkura raun," tekur gullhring og gefur Þórði.

En Þórður lést eigi þurfa féið og kvaðst heldur vilja vingan hans að kvæðislaunum og því heitir Víðkunnur honum og skiljast nú vinir.

Líða nú stundir og eitt haust er Þórður kom vestan af Englandi lagði hann skip sitt upp í ána Nið og veik frá því skipi er áður lá í læginu og var það fyrir garði Þórðar.

Þá var Eysteinn konungur í bænum og mart stórmenni. Þar var Sigurður Hranason og Víðkunnur Jóansson, Ingimar af Aski. Hann var hinn ríkasti maður og ofsamaður mikill. Hann hafði lagið í lægið Þórðar og ræddu menn um við Þórð að honum mundi eigi hlýða er hann hafði skipinu Ingimars lagt úr læginu en Þórður gáði ekki að því hvað um var rætt. Og nú er þeir Þórður ruddu skipið þá finnur hann eigi stafntjald sitt, gengur síðan á skip Ingimars og finnur þar svein einn er svipt hafði undir sig tjaldinu. Þórður tekur sveininn höndum og rekur heim fyrir sér í garðinn og lætur þar varðveita, flytur heim síðan allt fé sitt.

Og þetta allt saman kemur fyrir Ingimar og verður hann reiður mjög og kveður slíkt mikil firn, gengur þegar með nokkura menn að garðinum Þórðar og biður selja fram skjótt manninn. Þórður svaraði, kvað sér mundu það ekki varlegt að láta ganga ódæmdan þjóf um bæinn. Ingimar svaraði, kvaðst það ætla að hann landi mundi eigi dæma menn hans til dauða og kvaðst svo skyldu koma öðru sinni að skyldi ná manninum og Þórður skyldi aldrei verri för farið hafa, lést eigi mega heita lendur maður ef hann hefði eigi við stafkarlinum einum íslenskum.

Þá kvað Þórður þetta:

Nú tekr ýgr að ægja

ofkúginn mér drjúgum.

Þinn hefir höldr um hlannað

hjaldrgegninn mig tjaldi.

Trautt mun eg lausan láta,

lindbóls gjafi, að sinni

vísan þjóf þótt vofi

von mín um hlut þínum.

Ingimar gengur í brott reiður mjög.

Og er hann var brottu biður Ása að Þórður sendi eftir Víðkunni og lét eigi svo búið hlýða mundu. Koma Víðkunni orðin og brást hann við skjótt og kemur í loftin von bráðara með mikla sveit manna. Og litlu síðar heyra þeir gný mikinn og kemur þar Ingimar með mjög marga menn og biður láta manninn í brott eða ella mun hann til sækja.

Víðkunnur hafði þá svör fyrir þeim og lét það sannlegast að þetta mál kæmi í dóm lögmanna "og hefir Þórður það að gert sem hann átti því að honum væri sök að gefa ella og munum vér nú þess að bíða."

Ingimar sagði: ""Stikk í mér," kvað reka, og er það mikið mál ef vér skulum við þig eiga Víðkunnur. Og það ætla eg vel sama að vér reynum með oss lendir menn og er það og miklu maklegra en við Þórður ættum saman" og snýr á brott.

Víðkunnur mælti til sinna manna: "Farið nú og hittið Sigurð Hranason og biðjið hann hér koma og ef hann hefir nokkura undanfærslu þá minnið hann á það hver honum dugði best þá er Finnar tóku bú hans."

Nú fara þeir, koma og segja Sigurði orðsending Víðkunns.

Sigurður sagði: "Eg ætla þetta vel á komið að þeir Ingimar reyni með sér því að þar þykist hvor öðrum meiri."

Sendimenn minnast ályktarorða Víðkunns og bera þau upp.

Þá segir Sigurður: "Það var satt að engi veitti mér jafnmikið sem Víðkunnur og stöndum upp og förum."

Komu síðan í loftin. Og brátt verða þeir við það varir að fjöldi manna er kominn á strætin og var þar Ingimar með flokki en liðið Víðkunns hafði dreifst hér og hvar um bæinn.

Og er Ingimar kom að loftunum mælti hann: "Nú munum vér eftir leita manninum Víðkunnur ef eigi er fram seldur."

Þá svaraði Sigurður: "Förum að vægilega Ingimar og eftir sannindum því að menn munu það ætla að hafa rétt af þér þótt þú sért kappi mikill."

Ingimar svaraði: "Erat héra að borgnara að hæna beri skjöld, og mikið kaupist nú í ef þið eruð tveir móti mér og hvortveggi lendur maður og enn skal koma þriðja sinni og það vildi eg að þið drægjuð eigi manninn af mér."

Gengur í brott síðan og dregur að sér lið sem mest má hann og fær mikið fjölmenni.

En í öðru lagi sendir Sigurður menn til Eysteins konungs og biður hann til koma og lét að þar mundi ellegar gerast af mikil vandræði "og ef konungur hefir nokkurar tregður í að fara, segið honum að eg ætla að síðasta lagi skildist eg við föður hans vestur á Írlandi."

Sendimenn koma á konungs fund og segja honum orð Sigurðar.

Konungur svaraði: "Það þykir mér þeim vera æfis ofurefli tveimur lendum mönnum að eiga við Ingimar og kann eg eigi sjá að eg þurfi þar til að koma. Allir þykjast þeir miklir fyrir sér."

Þá mæltu sendimenn: "Herra, hverjir fylgdu best föður þínum vestur á Írlandi efsta sinni?"

Konungur svaraði: "Sigurður og Víðkunnur og undir þykir þeim að eg komi og svo skal vera."

Fer konungur fjölmennur í loftin og því næst kemur þar Ingimar og hefir örhóf manna og lét meiri von að þeim mundi saman lenda ef þeir láta eigi manninn lausan.

Konungur svaraði: "Eigi samir það Ingimar að gera hér svo mikið hervirki í bænum um svo lítinn hlut og vondan mann og munum vér eigi upp gefast fyrir þér."

Ingimar mælti: "Nú gerist mikið málið er konungur sjálfur er til kominn og munum vér þá frá verða að snúa að sinni."

Konungur biður taka þjófinn og leiða á mót og var svo gert og var bundið tjaldið á bak honum sem siður er til. Síðan var hann dæmdur og festur upp út á Eyrum.

Þá mælti konungur: "Hvað ætlar þú Ingimar hvað þjófurinn mun hafa í öðrum heimi?"

"Gott," segir Ingimar.

"Nei," segir konungur, "beint helvíti."

Ingimar svarar: "Eigi mun það en mislagðar eru þér hendur, dregur fram hluta mörlandans en þorir eigi að hefna föður þíns er drepinn var á Írlandi sem hundur á beinum og hann hygg eg heldur hafa munu helvíti."

Sprettur upp síðan og snýr þegar til skips síns og fór austur í Vík og drap þar konungs mann, fór eftir það úr landi og suður til Danmerkur. Eysteinn konungur tálmar ekki för hans, gefur að öngan gaum fíflskuorðum þeim er hann mælti, lét þá enn ríkri verða gæsku sína og vit sem hann gerði jafnan.

En Þórður fylgdi þessu ráði og þótti mikilmenni í marga staði og var maður vinsæll og skorti þau Ásu eigi auð.

Og lýkur hér þessi frásögn.

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Úr A-gerð Jóns sögu helga)

Þá er hinn helgi Jón var utan þessu sinni réð fyrir Noregi Magnús konungur Ólafsson, Haraldssonar, Sigurðarsonar. Og er hinn helgi Jón kom norður í Þrándheim þá var konungurinn þar.

Í þenna tíma voru í Noregi margir íslenskir menn. Þá var þar Teitur son Gissurar biskups og þá urðu þar þau tíðindi að íslenskur maður sá er Gísl hét vó víg og var sá maður er veginn var hirðmaður Magnúss konungs. En Gísl rak það til þessa snarræðis að hann átti að hefna föður síns en þessi maður hét Gjafvaldur er Gísl vó. Hann hafði verið að vígi Illuga föður hans.

Og bráðlega eftir vígið þá var Gísl tekinn og fjötraður af mönnum konungsins. En er þeir spurðu það hinir íslensku menn þá ganga þeir þegar þangað allir saman til stofu þeirrar er Gísl var inni og var Teitur fyrir liðinu og höggur hann af honum fjöturinn og leiðir hann á braut með sér.

Og eftir þessi tíðindi lætur konungur þings kveðja og var ákafa reiður og horfði til hins mesta voða um málið. Á þessu þingi var öllum íslenskum mönnum bannað að tala sín mál nema hinum helga Jóni. Honum var leyft að tala af konunginum og talaði um málið langt erindi og forkunnar snjallt það er menn hafa að minnum haft síðan og bað hann Gísl lífs og griða og það kom til svo mikillar nytsemdar að reiði konungsins mýktist en þeir menn náðu griðum og sáttum er áður voru nálega til bana ráðnir.

En sá lendur maður Magnúss konungs er hét Sigurður og kallaður ullstrengur og þungastur hafði verið í öllum tillögum móti Jóni, þá tók hann á sér skjóta hefnd þegar á því þingi. Það var banvæn sótt svo að hann mátti eigi óæpandi þola allt til þess er hann bað Jón með lítillæti og iðran koma til sín og leggja hendur yfir sig með helgum bænum. En það veitti Jón blíðlega er hann var beðinn og syngur yfir honum og þegar verður hann heill og bað sér líknar fyrir sín mótmæli og skildust þeir sáttir.

En Magnús konungur fal sig undir bæn Jóns og gaf honum sæmilegar gjafir og skildust með mestu vináttu.

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Úr B-gerð Jóns sögu helga)

1. kafli

Eftir þetta fer hinn sæli Jóhannes sunnan af Danmörk í mikilli blíðu og góðu orlofi Sveins konungs, snúandi ferð sinni til Noregs og svo norður til Þrándheims, ætlandi að vitja með góðfýsi heilagra dóma hins blessaða Ólafs konungs, guðs píslarvotts. Í þann tíma réð fyrir Noregi Magnús konungur hinn góði, son Ólafs konungs, er kallaður var Magnús berbeinn, sonarson Haralds Sigurðarsonar.

Þenna tíma sat konungurinn í Þrándheimi. Voru þar þá margir íslenskir menn, Teitur son Ísleifs biskups og mart annað mektugra manna af Íslandi en þá hafði þar orðið ill tíðindi því að einn íslenskur maður er Gils hét hafði drepið einn hirðmann Magnúss konungs er Gjafvaldur hét. En Gísl fyrrnefndan hafði það til þessa verks rekið að hann átti hefna föður síns því að Gjafvaldur hafði vegið Illuga föður hans á Íslandi en Gísl var þann tíma barn að aldri.

Nú er þar til frásagnar að taka að bráðlega eftir víg Gjafvalds var Gísl tekinn, fjötraður og í myrkvastofu rekinn. Sem Íslendingar allir þeir er í bænum voru spyrja þetta ganga þeir án dvöl til myrkvastofunnar er Gísl sat inni harðlega höndlaður. Sem Teitur biskupsson er fyrir þeim var kemur að stofudyrunum og þrjú hundruð íslenskra manna með honum hrundu þeir upp hurðina og brast við hátt. Þá kipptist Gísl við lítt það. Þá einu sinni sáu menn það.

En áður þeir komu var Gils sagt að konungsmenn fóru. Þá kvað hann vísu:

Kátr skal eg enn þótt ætli

aldrtjón viðir skjaldar,

járn taka oss að orna,

unda teins, að beinum.

Hverr deyr seggr en, svarri,

snart er dreng skapað hjarta.

Prúðr skal eg enn í óði

eitt sinn á það minnast.

Teitur hjó af honum fjöturinn og tók hann á sitt vald og gengu síðan til mótfjala. Þá kom þar Auðun gestahöfðingi í mót þeim og ætluðu þá að taka Gísl.

Þá mælti Auðun: "Eigi voruð þér nú tómlátir einu sinni Íslendingarnir og það hygg eg að þér ætlið yður nú dóm á manninum en eigi konunginum. Væri og vel að þér rækjuð minni til hvað þér hafið gert þenna morgun og reiðst hefir Magnús konungur fyrir minna en teknir séu dauðadæmdir menn með valdi þeirra mörlendinga."

Teitur svarar: "Þegi vondur sáðbítur ella munt þú tuskaður vera."

Við þessi orð varð Auðun í brottu.

2. kafli

Nú sem þing var sett stóð upp Sigurður ullstrengur og mælti: "Það hygg eg flesta vita munu þá sem hér eru komnir að nú er veginn lögunautur vor Gjafvaldur og kom maður af Íslandi utan er sakir þóttist eiga við hann, hafandi þá atför að hann veitti honum þegar banasár en leitaði eigi eftir bótum sem öðrum mönnum er títt. Mun oss svo sýnast konungsmönnum sem lítið muni fyrir þykja að drepa hirðina ef þessa skal eigi hefna. Nú má vera að þeir láti svo ganga allt að höfðinu og þyrmi eigi heldur konunginum en öðrum mönnum. Nú eru slíkt ódáðaverk mikil og stórra hefnda fyrir vert og er eigi að bættra þó að tíu séu drepnir íslenskir fyrir einn norrænan og refsi þeim svo sína dirfð að þeir tóku mann úr konungs valdi."

Síðan þagnaði hann.

Þá stóð upp Teitur biskupsson og mælti: "Vill minn herra konungurinn gefa mér orlof til að tala?"

Konungurinn spurði þann mann er hjá honum stóð: "Hver beiddi talsins?"

"Herra," segir hann, "Teitur biskupsson."

Konungurinn mælti hátt: "Víst eigi viljum vér leyfa þér að tala því að öll orð þín munu spilla til þau er þú mælir og væri það maklegt að úr þér væri skorin tungan."

Báðu margir menn íslenskir sér hljóðs og orlofs og fékk enginn.

3. kafli

Síðan stóð Jón prestur upp og mælti: "Vill herra konungurinn leyfa mér að tala mitt erindi?"

Konungur spurði: "Hver mælti nú?"

Honum var sagt að Jón prestur beiddi orlofs.

Konungur mælti: "Leyfa viljum vér þér."

Þá hóf hinn heilagi Jóhannes svo sína ræðu: "Vorum herra Jesú Kristi er það að þakka er löndin eru kristin, Noregur og Ísland, en áður óð allt saman, menn og fjandi. Gengur fjandinn eigi nú svo berlega í augsýn við mennina sem áður en þó fær hann mönnunum sína limu að fylgja og fram bera sín bölvuðu erindi sem nú er skammt á að minnast að fjandinn mælti fyrir munn þeim er í fyrstu talaði svo segjandi: "Nú er veginn einn konungsmaður en maklegt væri að drepnir væru tíu íslenskir fyrir einn norrænan." En hugsið um það góður herra að svo erum vér Íslendingar yðrir menn sem þeir er hér eru innanlands og það hygg eg að slíkir menn muni mest að vinna að leysa sjálfan djöfulinn í sínum vondum fortölum. Skylduð þér að því hugsa er settir eruð í heiminum höfðingi og dómari yfir fólkinu og merking hefir þess dómara er koma mun á hinum efsta dómi að dæma alla veröldina, hvern eftir sínum verðleikum, að þér dæmið rétta dóma því að til hvers dóms og þings kemur almáttigur guð með sínum helgum mönnum og vitjar góðra manna og góðra dóma, þar kemur og fjandinn og hans árar, vitjandi vondra manna verka og rangra dóma og sá mun koma dómurinn að lyktum er hið rétta mun uppi vera. Hugsið um herra hvor eldurinn mun heitari, sá er lagður er í eikistokkinn og ger er við ofninn eða hinn er lagður er í þurrt lim. Svo og mun vera herra konungur ef þér dæmið ranga dóma að yður mun í þann eldinn orpið vera er eikistokkurinn liggur í. En ef rétt er dæmt af yður konungur þá er þó von að þér hreinsist í eldi purgatorii þeim er af þurru limi er ger."

Konungur mælti: "Stórt talar þú nú prestur en þó að líku hlýtur maðurinn að hafa hinn versta dauðdaga sem hann hefir til gert."

Var konungur hinn reiðasti og bað Auðun gestahöfðingja sækja Gísl í hendur þeim Teiti og hans sveitungum og spara öngan til þann er fyrir vildi standa.

Nú af því að Auðun var fullur af æði og með margra manna áeggjan þá verður hann skjótur til þessa og skortir eigi fjölmenni en Íslendingar í annan stað búast við vörn og eru ráðnir til að verja Gísl meðan þeir mega anda og upp standa.

En er Auðun og hans sveit koma þar að er fyrir voru Íslendingar þá hljóp Gísl í hendur konungsmönnum og mælti: "Það skal aldrei verða að hér týnist svo margur drengur góður fyrir mínar sakir því að deyja mun eg hvort sem nú er eða síðar og gerið fyrir guðs sakir" - talandi til sinna kumpána - "að þér gætið yðar sem best því að allir mega nú vita yðvarn drengskap að þér munduð fyrr falla allir en selja mig fram í vald minna óvina og hafið nú mikla þökk fyrir yðvarn góðvilja."

4. kafli

Nú taka þeir Auðun við Gísl og líkar þeim vel að Íslendingar uni illa við sig og ráða eigi eftir þeim þó því að það var ekki ráð við ofurefli liðs konungsmanna og sakir þess að sjálfur konungurinn er við. Gengur Auðun nú að geystur, lætur gera einn hávan gálga þar á þinginu og þykist þá skörulegast hefna lögunauts síns Gjafvalds en svívirða sem mest Gísl og alla þá er honum vildu lið veita og að þeir væru allir viðstaddir, þeim til skapraunar, er mikið þótti undir þó að væri fremstur af þeim þar sem var hinn heilagi Jón prestur er öllum vann gott, sem heyrast má í þessum atburð er stofnast.

Nú þá er hinn heilagi Jón sá konungsmenn leiða Gísl til gálgans þá stóð hann upp og mælti til konungs: "Viljið þér herra konungur leyfa mér að eg geri það sem eg vil af kápu þeirri er þér gáfuð mér í vetur?"

Konungur leit við honum heldur reiðuglega og skildi hvað hann ætlaði að gera af og mælti þó: "Ger af hvað er þér líkar en vit hversu margar er þú þiggur héðan af konungsgjafirnar ef þú sérð svo fyrir þessari."

Hinn heilagi Jón kveðst ekki það hirða og gekk þegar þar til er þeir styrmdu yfir Gísl, steypti þá yfir hann kápunni konungsnaut.

Þá mælti Auðun gestahöfðingi: "Ekki gefur mörlandanum þetta grið og vitum hvort hann hangir að síður á gálganum."

Og síðan festu þeir Gísl upp sem þjóf og gerðu allt að sem svívirðlegast nema hann hékk í kápunni konungsnaut og gekk þeim eigi gott til þess heldur hinum er yfir hann lét. Hinn heilagi Jón prestur gekk þá í brott með huggæðistárum og til kirkju, verandi þar það sem eftir var dagsins.

5. kafli

Eftir þetta er slitið þinginu og fer konungur til hallar og hirðin með honum og er það sagt að konungurinn iðraðist mjög með sjálfum sér þegar litlu síðar en þessi atburður hafði orðið þó að menn fyndu það eigi mjög á honum er hann hafði lítils virt tillögur Jóns prests.

Það var þann tíma lög í Noregi um þá menn er hengdir voru að þeir skyldu hanga þar til er þeir féllu ofan. Nú hafa fróðir menn svo sagt að þá er miðvikudagur kom þá gengur hinn heilagi Jón prestur frá kirkju með hinn níunda mann þar til er Gísl hékk á gálganum og kveðst vilja sækja kápu sína. Hinn heilagi Jón gekk þrisvar um gálgann réttsælis en síðan féll hann á kné þrisvar og baðst fyrir og er hann stóð upp þá bað hann þá höggva virgilinn fyrir ofan höfuð honum. Þeir gerðu svo. Þá varð dásamlegur atburður. Er Gísli féll ofan kom hann standandi niður á jörð. Þá gekk hinn heilagi Jón að honum, tók af honum kápuna og heilsaði honum með nafni en Gísl svaraði honum blíðlega, viljandi ganga að honum og mátti eigi. Jón prestur spurði hverju gegndi um hans hag.

Gísl svarar: "Það kann eg helst af segja að mér var sem eg sæti í hægum stað síðan þú lagðir yfir mig kápuna fyrir utan það að fæturnir eru mér stirðir er undan tóku kápunni og því má eg enn eigi ganga."

Þá lofuðu allir guð almáttkan fyrir þetta háleita stórmerki sem verðugt var er hann hafði varðveitt þessa manns líf fyrir bænir og verðleika síns ástvinar, hins heilaga Johannis, þar sem maðurinn hékk frá mánadegi og til miðvikudags í harðri þjófsnöru og hélt þó lífinu sem fyrr segir. Segja svo sumar bækur að Gísl fyrrnefndur hafi ei verið hengdur og náð griðum og fullum sættum og allir þeir íslenskir menn er í sögðu framhleypi voru fyrir fullting og bænarstað hins heilaga Johannis.

En eftir þetta þreifaði Jón prestur sínum höndum um fætur Gísla þar til er hann fékk göngu sína og fór með þeim. Nú fara þeir Jón prestur heimleiðis og komu fyrir loft eitt.

Maður einn gekk út og mælti við Jón prest: "Gakk inn í húsið. Sigurður ullstrengur, lendur maður konungs, og Auðun gestahöfðingi eru hér inni svo dauðasjúkir að þeir mega eigi óæpandi þola og biðja þig með miklu lítillæti og sannri iðran að þú komir til þeirra og leggir hendur yfir höfuð þeim með heilögu bænahaldi."

Hann gerði svo.

Sigurður mælti: "Eigi mundi eg vita prestur góði nema orð þau er þú talaðir á mótfjölunum mundu hafa bitið okkur kumpána því að við erum sjúkir mjög. Vil eg nú gera mína játning fyrir þér, biðjandi að þú lesir nú betra og mjúkara yfir okkur kumpánum en í sinn á þinginu."

Sem Sigurður hefir gert skriftamálin mælti Jón prestur: "Með því að þú hefir mart og stórt guði móti gert þá verður þú það með stórum hlutum bæta ef þú vilt algerlega sættast við þinn skapara."

Sigurður sagðist eftir hans ráðum vilja fram fara. Segja svo merkilegir menn að hinn heilagi Jón hafi það til lagt með honum eða beðið hann í skrift að hann skyldi reisa af sínu góssi svartmunkaklaustur í Niðarhólmi og gefa þar til svo mikið góss að guðs þjónustumenn mættu vel og sæmilega við vera. Er það mörgum mönnum kunnigt að Sigurður ullstrengur hefir þegið af Magnúsi konungi hólminn og fyrstur manna fyndi að gera sagt klaustur og gefið þar til sína föðurleifð og margar aðrar stórlendur. En svo trúist vera til komið sem nú var sagt.

Og er Sigurður hafði beðið sér líknar fyrir sín meinlæti las hinn heilagi Jóhannes yfir þeim kumpánum helgar bænir og gaf þeim sína blessan.

Þá mælti Sigurður: "Mikið mega orð þín hörð og góð prestur því að nú er mér gott."

Sagði Auðun og slíkt hið sama. Gáfu þeir Jóni presti sæmilegar gjafir og skildust góðir vinir.

6. kafli

Nú er það að segja að Jón kom til konungshallar. Þá sat konungur yfir borðum. Hinn heilagi Jón gekk inn höllina. Eru þeir tíu saman.

Og er konungurinn sá Jón prest rétti hann báðar hendur blíðlega mót honum og mælti: "Gakk hér undir borð hjá oss Jón prestur, hinn kærasti vin guðs. Og svo vildi eg að þú værir minn hinn besti vin því að eg veit víst að saman fer guðs vilji og þinn og því vildi eg að saman færi okkar vilji."

Hinn heilagi Jón svarar: "Þá munduð þér og vilja gera vel til Íslendinga kumpána minna því að það þykir mér allmiklu varða."

Konungur mælti: "Það munt þú oft sýna að þú vilt öllum gott og það mun þér oft veitast bæði fyrir guði og góðum mönnum. Er það nú ljóst fyrir þenna atburð er hefir gerst allan samt eða eigi síður að kalla stórtíðindi. Er það nú og allt á þínu valdi Jón er þú vilt af oss þiggja og væri þó fyrr sæmra."

Hinn heilagi Jón tók þetta konungsins boð þakksamlega og steig undir borð hjá sjálfum herra konunginum og var þar dýrðleg veisla.

Nú sem Jón prestur var undir borð kominn þá gekk Gísl að konungi og kvaddi hann. Konungur tók vel kveðju hans.

Gísl mælti: "Grið vildi eg nú þiggja af yður herra minn."

Konungurinn svarar: "Gjarna viljum vér nú gefa þér grið og gakk til sætis Gjafvalds og haf þvílíka virðing af oss sem hann hafði um sína daga."

Gísl þakkaði konungi herralega velgerð við sig. Fór hann með Magnúsi konungi til Írlands og var hann formaður fyrir gíslunum er Magnús konungur sendi Mýrkjartan Írakonungi í Kunnöktum. En þar var einn norrænn maður í förum með þeim, kveðst kunna vel írsku og bauðst til að kveðja konunginn en Gísli lofaði honum.

Síðan mælti hann til konungs: "Male diarik." En það er á vora tungu "bölvaður sért þú konungur."

Þá svaraði einn konungsmaður: "Herra," segir hann, "þessi maður mun vera þræll allra Norðmanna."

Konungur svarar: "Olgeira ragall." Það er á vora tungu "ókunnig er myrk gata."

Konungurinn var vel við þá. Magnús konungur herjaði síðan á Írland.

Konungur mælti: "Nú eruð þér allir forveðjaðir en ei viljum vér drepa yður þó að Magnús konungur hafi til þess unnið og farið hvert er yður líkar."

Fór Gísli til Íslands og þótti mikils háttar maður og var þar til elli. Einar hét son hans og var frá honum mikil saga.

Hinn heilagi Jón prestur var eigi lengi með Magnúsi konungi eftir þessi tíðindi. Fal konungurinn sig undir bænir hans, gefandi honum sæmilegar gjafir og skildust með hinni mestu vináttu.

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Eftir Huldu og Hrokkinskinnu)

1. kafli

Á dögum Magnúss konungs kom utan af Íslandi til Noregs sá maður er Gísl hét. Hann var sonur Illuga Þorvaldssonar, Tindssonar. Tindur var bróðir Illuga svarta.

Gísl var sautján vetra gamall þá er hann fór til Noregs. Hann lét lítið yfir sig og var löngum hljóður. Hann tók sér vist með ríkum manni er hét Hákon á Forborða. Gísl lét fátt til sín taka um veturinn og var aldrei glaður.

Hákon mælti eitt sinn til Gísls: "Eg hefi hugleitt skaplyndi þitt og sýnist mér þú jafnan með miklum áhyggjusvip og mun vera annaðhvort að þú býst við stórræðum nokkurum ella eru þér stórir hlutir á höndum. Nú seg mér hvað þér býr í skapi og þótt þú eigir um stórt að ræða mun eg mega leyna. En ef þú vilt eigi segja mér og farir þó svo héðan til nokkurra stórvirkja þá mun mér það illa líka."

Gísl svarar: "Þú getur rétt og skal eg segja þér satt af. Maður heitir Gjafvaldur og er mér sagt að nú sé hirðmaður konungs. Gjafvaldur var að drápi föður míns og veitti honum banasár svo að eg sá upp á út á Íslandi, með Þormóði Kollasyni mági sínum. Nú em eg því kominn hér til lands að eg ætla að fá hefnt föður míns eða liggja hér drepinn."

"Sú er óvæn ætlan," segir Hákon, "því að Gjafvaldur er með Magnúsi konungi í miklum kærleikum og mun útlendum manni eigi hægt að ná honum. En ekki skal eg gera þér til óliðs."

Magnús konungur sat þann vetur í Niðarósi og Gjafvaldur með honum, vel virður. Gísl fór til bæjarins og gerði það bragð á með ráði Hákonar húsbónda síns að hann lét steypa heitu vaxi á andlit sér og lét þar harðna á. Var hann þá vanheiligur að sjá. Hann sat um Gjafvald og fengust honum eigi hægleg færi á.

2. kafli

Það var einn þvottdag að Gísl stóð við stræti nokkuð snemma dags og heyrði hann gný mikinn. Hann sá hvar Magnús konungur fór og sveit mikil manna með honum. Þar sá hann Gjafvald.

Þá gekk kona út úr garði einum og hafði barn í faðmi. Þar var Helga Þormóðsdóttir kona Gjafvalds. Hún kallaði á hann og gekk hann til fundar við hana en konung og sveitina bar undan fram.

Síðan gekk Gjafvaldur að strætinu við annan mann. Þá sneri Gísl í móti honum og hjó til hans. Kom höggið á öxlina. Hljóp höndin niður en gekk eigi af. Gjafvaldur snerist við honum. Gísl hjó þá á aðra öxlina og fór það sár nær því sem hið fyrra. Féll þá Gjafvaldur.

Gísl hljóp ofan á bryggjurnar þar sem flaut einn bátur hlaðinn skíðum. Hét sá maður Þorsteinn, íslenskur, lítill vexti, er átti bátinn. Gísl hljóp út á bátinn til Þorsteins og svörfuðust skíðin utanborðs en hann reri yfir til Bakka.

Og er þeir komu á ána miðja stóð Gísl upp og kallaði á bryggjurnar: "Sár þau," segir hann, "er fengið hefir Gjafvaldur hirðmaður Magnúss konungs, ef að sárum gerist, en víg ef að vígi gerist, lýsi eg mér á hendur. Hét eg Vígfús í morgun en í kveld væni eg að eg heiti Ófeigur."

Síðan lentu þeir upp frá Bakka og hljóp Gísl þar á land. Þá var blásið í bænum og farið að leita mannsins bæði á skipum og landi. Hann fannst í hrísum nokkurum og var færður til bæjarins. Konungsmenn kenndu Þorsteini að hann hefði flutt Gísl yfir ána og gáfu honum sök á, sögðu hann og dauða verðan.

Þá mælti Gísl: "Gefið honum ekki sakar á því er hann er engu af valdur."

Gísl greip til Þorsteins er hann gekk hjá honum. Var hann svo lítill að hann tók varla undir hönd honum.

Gísl varp honum á loft annarri hendi og mælti: "Sjáið nú hér til," segir hann, "hvað mundi veslingur þessi varða mér bátinn ef eg vildi til sækja er eg veifa honum sem barni. Látið hann fara í friði því að hann er saklaus."

Þeir gerðu svo og sögðu að Gísl talaði vel og drengilega. Gísl var settur í fjötur þann er gera hafði látið Haraldur konungur Sigurðarson og engi maður hafði úr komist. Hann sat í jarðstofu einni er kona nokkur átti völd á.

Þá var fjölmenni mikið í bænum. Þar voru þrjú Íslandsför. Réð fyrir einu skipi Teitur sonur Gissurar biskups. Þar var þá og Jón prestur Ögmundarson er síðan var biskup að Hólum og var eigi færra íslenskra manna í bænum en þrjú hundruð.

Magnús konungur var ákafa reiður. Sat hann á stefnu og bæjarbiskupinn með honum og þar var Jón prestur. Hann var vinur biskups. Konungur bað drepa manninn. Í því kvað við nónklukka.

Konungur mælti: "Er nú nón? Og sjáið til sólar."

Svo var þá gert og var öndvert nónið.

Þá mælti biskup: "Herra, eiga verður maðurinn helgarfrið á sér þótt hann hafi stórt til gert."

Konungur mælti: "Þetta er prettur yðvar og hafið þér ráðagerð í móti mér."

"Eigi er það herra," segir biskup, "en sjáið svo fyrir sem best samir."

Síðan söfnuðust saman íslenskir menn. Voru þar margir frændur og vinir Gísls og ræddu um málið hverja meðferð hafa skyldi. Sýndist þeim í mikið vandkvæði komið og urðu eigi á sáttir.

3. kafli

Nú kom drottinsdagur. Var þá sent til konungs og sagt að Gjafvaldur vildi finna hann. Konungur kom á fund hans.

Þá mælti Gjafvaldur: "Nú vil eg skipa herra til fjáreigna minna því að eigi veit hversu langt tóm til gefur. En biðja vil eg að þér gefið Gísl grið því að skörulega hefir hann hefnt síns föður."

"Þess er engi von," segir konungur.

Gjafvaldur mælti: "Það veist þú konungur að mjög lengi hefi eg þér fylgt og lagt stundum mitt líf fyrir þitt líf og verið búinn til þess alls sem þú hefir viljað fyrir mig leggja hvort sem var gott eða illa. En nú kann vera að sjá sé hinn síðasti fundur okkar. Hefi eg nú talað við kennimenn og gert þeim í kunnleika ráð mitt og tekið þjónustu og segja þeir mér svo að eg mun vera hjálparmaður ef nú fyrirgef eg það er við mig er misgert. Nú vænti eg þess herra að eigi munir þú byrgja svo fyrir mér himinríki að sjá sé dauðamaður."

"Besta fer þér," segir konungur.

Gekk hann í brott en Gjafvaldur andaðist litlu síðar.

4. kafli

Snemma annan dag vikunnar áttu Íslendingar stefnu.

Þá mælti Teitur: "Hér horfist eigi skörulega á um vort mál ef samlandi vor og fóstbróðir mikilsverður er drepinn. En allir megum vér það sjá hversu mikið vandkvæði er að bindast við mál þetta að sá veðsetur sig og fé sitt. Nú legg eg það til ráðs að vér gefum á konungs dóm. En ef þess skal engi kostur að maðurinn hafi líf þá séum vér allir drepnir eða höfum vort mál ella. Viljum vér þeim að fylgja er formaður gerist."

Þeir kváðust allir hann vilja fyrir sér hafa og hans ráðum að fylgja.

Hann segir: "Svo megið þér ætla að allir skuluð þér sverja mér eiða að hvorki sparið þér yður né fé yðvart til þess sem eg vil fram fara um þetta mál."

Þetta gerðu þeir. Eftir það tóku þeir bað, og í því var blásið. Hljóp Teitur þegar úr baðinu. Var hann í skyrtu og línbrókum og hafði gullhlað um enni en yfir sér skarlatsskikkju hálfskipta, rauða og brúna, og undir grá skinn og snúið út skinnunum. Þá voru þar saman komnir allir íslenskir menn. En það er eigi allt í senn er blásið er og menn koma til móts.

Þá mælti Teitur: "Snúum nú þegar að stofunni þar sem Gísl er og verðum fyrri að bragði en konungsmenn."

Þeir gengu snúðigt eftir strætinu og varð af gnýr mikill en konan hafði gert skjá fyrir stofuna.

Hún hljóp af húsinu og sagði Gísli: "Mikil óhamingja er það er þú komst hér niður því að nú fara hér konungsmenn."

Gísl svarar: "Látum okkur ekki það angra fóstra."

Hann kvað þá vísu þessa:

Kátr skal eg enn þótt ætli

aldrán viðir skaldi,

jörn taka oss að orna,

unda teins, að beinum.

Hverr deyr seggr en, svarri,

snart er dreng skapað hjarta.

Prúðr skal eg enn í óði

eitt sinn á þrek minnast.

Því næst hjuggu þeir upp hurðina og brast við hátt. Þá að eins sáu menn að Gísl kipptist við og þó lítt. Teitur hjó af honum fjöturinn og tók hann í sinn flokk, gengu svo til mótsins. Þá gekk öðrum megin að mótinu Sóni gestahöfðingi og ætlaði þá eftir manninum.

Hann mælti: "Eigi voruð þér nú tómlátir Íslendingar. Hygg eg nú að þér ætlið yður dóminn um manninn en eigi konungi. Er það og vel að þeir rækju minni til hvað þeir hafa gert þenna morgun og reiðst hefir Magnús konungur um minni mótgerðir en drepinn sé hirðmaður hans af þeim mörfjöndunum."

5. kafli

En er þingið var sett þá stóð upp Sigurður ullstrengur og mælti: "Það ætla eg að flestir menn munu vita að veginn er lögunautur vor Gjafvaldur. Kom maður af Íslandi utan og þóttist eiga sakar við hann og hafði þá atferðina að hann veitti honum þegar banasár en leitaði eigi eftir bótum sem öðrum mönnum er títt. Mun oss svo sýnast konungsmönnum að lítið mun fyrir þykja að bleðja af hirð konungs ef þessa skal hafa atförina að höggva niður hirðina. Má vera að þeir láti svo ganga allt að höfðinu og þyrmi eigi heldur konunginum en öðrum mönnum. Nú eru slíkt mikil endemi og stórrefsinga vert og er eigi að bættra þótt þar séu tíu drepnir af íslenskum mönnum sem einn er af vorum mönnum og hegna þeim svo sína ofdirfð að taka menn úr konungsvaldi."

Síðan þagnaði hann.

Þá stóð upp Teitur biskupsson og mælti: "Hvort vill konungur leyfa mér að tala erindi?"

Konungur spurði mann er stóð hjá honum: "Hver er sjá maður?" segir hann.

Hann svarar: "Herra, það er Teitur biskupsson."

Konungur mælti til Teits: "Fyrir engan mun vil eg þér leyfa að mæla því að öll þín orð þau er þú mælir munu mikið spilla og væri maklegt að úr þér væri skorin tungan."

Þá stóð upp Jón prestur Ögmundarson og mælti: "Vill konungur leyfa mér að mæla nokkur orð?"

Konungur spurði: "Hver mælir nú?"

Maðurinn svarar: "Prestur sá hinn íslenski, hann Jón."

Konungur mælti: "Leyfa vil eg þér að tala."

Þá hóf Jón prestur svo sitt mál: "Guði er það að þakka að löndin eru kristin orðin, Noregur og Ísland, því að áður óðu saman menn og fjandur en nú gengur fjandinn eigi svo djarflega í sýn við menn. Fær hann nú menn til að bera fram sín erindi sem skammt er á að minnast að fjandinn mælti fyrir munn þessum er nú talaði. Var fyrst veginn maðurinn einn en síðan fýsti hann að drepa skyldi tíu. Og það hygg eg að slíkir menn muni mest að vinna í sinni illgirnd og vondum fortölum að eyða réttlæti og miskunn og öðrum góðum siðum höfðingjanna en hvetja þá og hvessa til grimmdar og glæpa og gleðja svo fjandann í kristinna manna drápi. En jafnt erum vér herra konungur þínir þegnar sem þeir er hér eru innanlands. Skylduð þér að því hyggja er settir eruð hér í heiminum höfðingjar og dómendur yfir fólkinu að þér berið merking þess dómandans er koma mun að efsta dómi að dæma alla veröldina. Nú mun yður herra mikið við liggja að þér dæmið rétta dóma en eigi ranga því að til hvers þings og móts kemur sjálfur almáttigur guð og hans helgir menn. Vitjar guð góðra manna og réttra dóma. Svo kemur og fjandinn og hans árar að vitja vondra manna verka og rangra dóma. Og utan ef mun sá dómandi koma um síðir er alla hluti mun rétt dæma. Hyggið að nú herra konungur hvor eldurinn mun vera heitari og langærri, sá lagður er í eikistokkinn er ger er um ofninn eða hinn sem kveiktur er í þurru limi. Nú ef þú konungur dæmir ranga dóma þá mun þér orpið í þann eldinn er í eikistokkinn er lagður en ef þú dæmir rétta dóma eftir þínu viti þá er þó von að þú skírir þig í hreinsanareldi þeim er af þurru limi er ger."

Svo lauk Jón prestur sinni ræðu.

Þá mælti konungur: "Strítt hefir þú talað prestur."

En ekki fannst það á að hann reiddist mjög við.

Þá stóð upp Gísl og mælti: "Viltu leyfa mér konungur að tala lítið erindi?"

Konungur spurði hver nú mælti. Honum var sagt.

"Eigi vil eg banna," segir konungur.

Gísl mælti: "Þá tek eg þar til máls að faðir minn var veginn. Voru að því verki Gjafvaldur og Þormóður. Þá var eg sex vetra gamall en Þorvaldur bróðir minn níu. Vorum við þar við staddir er faðir minn var drepinn. Þá mælti Gjafvaldur að okkur bræður báða skyldi drepa. En eigi er karlmannlegra frá að segja herra að þá var grátraust í kverkum mér."

Konungur mælti: "Drengilega hefir þú þá grátraust á brott fært."

Gísl mælti: "Það er satt að segja herra að eg hefi lengi í vor setið um Gjafvald. Og þá tvisvar er mér gáfust helst færi á virti eg til kirkjuna í annað sinn er þetta verk fórst fyrir, en í annað sinn lét eg standa fyrir nónhringing og virði eg svo að því gæfi nónhringingin mér nú líf. En kvæði hefi eg ort um yður og vildi eg hljóð hafa."

Konungur mælti: "Kveð þú ef þú vilt."

Hann flutti kvæðið skörulega en ekki var þar mikill skáldskapur í því kvæði.

Síðan mælti Gísl til Teits: "Þér hafið sýnt við mig mikinn manndóm en nú vil eg eigi leggja yður í hættu lengur. Vil eg ganga á vald Magnúss konungs og færa honum höfuð mitt."

"Ger nú sem þú vilt," segir Teitur.

Tók Gísl þá af sér vopnin, gekk yfir mótfjalarnar og lagði höfuð sitt í kné konungi og mælti: "Gerið nú slíkt af höfði mínu sem yður sýnist. Kann eg þökk ef þér viljið gefa mér og gera mig að slíkum manni sem yður sýnist fallið."

Konungur svarar: "Ráð sjálfur höfði þínu en gakk inn til borðs í rúm Gjafvalds, tak þar vist og drykk og halt slíka þjónustu sem hann hefir haft áður. Geri eg þetta mest fyrir bæn Gjafvalds vinar míns. En nú gangi átta íslenskir menn til festu. En eg geri fyrir víg Gjafvalds sextán merkur gulls. Skal gefast upp helmingur fyrir sakar en sína mörk gjaldi hver yðvar festumanna."

Þeir þökkuðu konungi og sættust að því.

Þá mælti konungur til Jóns prests: "Vel virðist mér þitt formæli. Hefir þú af guðs hálfu talað. Vildi eg gjarna vera undir þínum bænum því að þær munu mikið mega við guð því að eg trúi að saman fari guðs vilji og þinn."

Hann játti konungi bæn sína.

Og einn dag er Jón prestur gekk að stræti mælti maður til hans: "Gakk inn í herbergið. Sigurður ullstrengur vill finna þig."

Hann gerði svo.

Sigurður mælti: "Eigi veit eg prestur nema orðin þín hafi bitið mig því að eg em sjúkur og vildi eg að þú syngir yfir mér."

Hann gerði svo og signdi hann.

Þá mælti Sigurður: "Mikið mega orð þín, bæði hörð og góð, því að nú er mér gott."

Sigurður gaf Jóni presti góðar gjafar og skildust þeir vinir. Þessi Sigurður lét fyrst setja munklífi í Niðarhólmi og gaf þar til stórar eignir.

Eftir þetta fóru þeir til Íslands, Jón prestur og Teitur biskupsson. Gerðist Teitur ágætur maður og varð skammær. En Jón prestur varð biskup að Hólum og er nú sannheilagur.

GULL - ÁSU - ÞÓRÐAR ÞÁTTUR

(Eftir AM 518 4to)

Um daga Eysteins konungs Magnússonar berbeins kom utan af Íslandi sá maður er Þórður hét, austfirskur að ætt og félítill. Hann var gervilegur maður og föðurbetringur og hélt sínum hluta fyrir jafnaðarmönnum sínum. Skáld var hann gott.

Og sem hann kom í bæinn var fátt til forgiftar að taka. Hann kom um kveldið í garð konu þeirrar er Ása hét. Hún var ættstór og auðug mjög. Hún var náskyld þeim Bjarkeyingum og Víðkunni Jónssyni og öðrum frændum þeirra. Hún tók við Þórði um stund. Hann skemmti vel og kunni gott umstilli á skapsmunum Ásu. Vel rættist um vist hans og var hann þar um veturinn með kærleikum og æ því meira sóma sem hann var lengur og mæltu því margir menn að með þeim væri hin nákvæmasta vinátta. Sátu þau löngum saman á einmæli. Ása var ekki ung kona.

Um vorið sagði hún Þórði að henni hefði vel til hans líkað "og mun eg fá þér fé nokkuð til Englandsfarar og eigum bæði saman ef nokkuð á grónar."

Og svo gerir hann. Tekst honum vel kaupferðin, kom heim að hausti og sat heima um veturinn. Svo fer nokkur sumur. Gengur mjög í vöxt efni þeirra og gerist því meiri hans frami sem hann var lengur með Ásu. Er hann nú kallaður Gull-Ásu-Þórður. Frændum hennar þótti óvirðing í þessu og lögðu á Þórð óþokka mikinn en hann lætur sem hann heyri ekki.

Það var einn dag að Ása kom að máli við Þórð og mælti: "Hingað er von Víðkunns frænda míns. Vil eg að þú leitir honum allrar virðingar í þjónustu þinni og þætti mér ráð þú yrtir um hann drápu og bærir fram áður hann fer í brottu og sæmdir hann mjög í kvæðinu því að höfðingjum flestum þykir lofið gott en við munum þurfa að stilla til ef honum skal allvel líka en þér þó ekki minna á liggur nokkurum orðum. En þú ert hólpinn ef þú færð hans vináttu við hvern sem þú etur kappi hér í Noregi."

Þórður kveðst mundu til hætta og yrkir síðan kvæðið. Eftir það kemur Víðkunnur með mikla sveit manna og tekur sér skytning.

Og einn dag gekk Þórður fyrir Víðkunn, kvaddi hann og mælti: "Kvæði lítið hefi eg að færa yður er eg hefi kveðið og vil eg þér hlýðið."

"Það skal vera," segir Víðkunnur, "og hefir þú fyrstur orðið til að kveða um mig. Mun þér nokkuru skipta Þórður hvern veg mér virðist kvæðið, og mun eg hlýða, því að ekki ann eg þér svo mikið sem Ása frændkona mín."

Síðan hóf hann kvæðið og var það fimmtug drápa og var þetta stefið:

Hart rýðr Hildar kerti,

hjálm í fólk gunna,

Jóans ættstuðill einart

allfróðr í styr þjóða.

Og sem úti var kvæðið lögðu margir lofsorð til en Víðkunnur þakkaði mest og skipti skjótt skaplyndi við Þórð og gaf honum gullhring er stóð mörk. Þórður lést eigi fé þurfa en beiðist vináttu hans og því hét Víðkunnur og var hann út leiddur með góðum gjöfum.

Líða nú stundir. Og eitt sumar er Þórður kom af Englandi lagði hann upp í ána Nið. Eysteinn konungur var þá í bænum og margt stórmenni með honum, Sigurður Hranason og Víðkunnur Jónsson og Ingimar af Aski, hinn ríkasti maður og hinn mesti ofsamaður. Hann hafði lagið í lægið áður en Þórður kom að. Menn ræddu um að honum væri vænast að leggja upp í öðrum stað. Þórður kvaðst ekki mundu til saka og lét vera kyrrt. Og er þeir ræddu um þetta og ruddu skipið finnur Þórður eigi stafntjaldið. Hann gengur þá á skip Ingimars og finnur þar svein einn og hafði sá sveipað undir sig tjaldinu. Þórður tekur sveininn með tjaldinu og rekur heim í garð sinn og skipar upp síðan farmi sínum. Brátt kemur þessi saga fyrir Ingimar og verður hann reiður mjög og gengur að garði Þórðar og biður hann skjótt selja fram manninn.

Þórður segir svo: "Það mun varla hlýða að sleppa þjófnum" þó að hann væri hans maður.

Ingimar svarar: "Ekki muntu Gull-Ásu-Þórður lengi halda mínum mönnum eða gera þá að þjófum. Má eg þá og varla lendur maður heita ef eg læt göngumann þinn draga mann af mér."

Þá svarar Þórður og kvað:

Nú tekr ýgr að ægja

ofrkúginn mér drjúgum.

Þinn hefr höldr of hlannað

hjaldrgegninn mig tjaldi.

Trautt mun eg lausan láta,

linnbóls gjafi, að sinni

vísan þjóf þótt vofi

von þín of hlut mínum.

Ingimar gengur þá í brott og er mjög reiður.

Ása bað Þórð senda eftir Víðkunni og reyna vináttumálin og kvæðislaunin "því að þungt er að etja þar sem Ingimar er."

Þórður gerir nú svo og brást hann við hið besta og kvað skylduferð og kemur í loftið til Þórðar með mikla sveit manna. Eigi líður langt áður en þeir heyra gný mikinn og fer þar Ingimar og biður Þórð lausan láta manninn ella mun hann að sækja.

Víðkunnur mælti þá: "Það er sannlegast að mál þetta komi í lögmanns dóm og hefir Þórður það að gert er hann átti er hann batt þann er stolið hafði ella var hann sekur."

Ingimar mælti: ""Stingið mér hér í," kvað reka, hún stóð ein saman, og Víðkunnur er kominn hér. Það er og mátulegra að við eigum saman heldur en Þórður mágur þinn enda muntu ætla að launa honum dræplinginn er hann flimti um þig" og snýr þegar í brott.

Þá mælti Víðkunnur: "Nú skal senda til Sigurðar Hranasonar vinar míns og biðja hann hér koma og ef hann hefir nokkur mótmæli minnist hann hver honum dugði best þá er Finnar tóku bú hans í Bjarkey."

Síðan fara þeir og segja orðsending hans.

Hann lét vel á komið þó að þeir Ingimar reyndu með sér "því að þar þykist hvor öðrum meiri."

Þeir minntu hann þá ályktar Víðkunns.

Sigurður segir: "Satt var það að enginn dugði mér svo vel sem hann og víst þykir honum varða að komið sé og stöndum upp."

Síðan gengu þeir til lofts Þórðar. Innan lítils tíma verða þeir við mannsöfnuð varir um strætin því að lið Ingimars hafði dreifst víða um bæinn. Kom þá hinn mikli flokkur allur til lofts Þórðar.

Þá mælti Ingimar: "Nú munum við eftir leita manninum Víðkunnur ef hann er eigi fram leiddur og er nú ekki betur en fyrr."

Þá segir Sigurður: "Förum að vægilega Ingimar. Það er of mikill óréttur ef þú brýtur hús á oss og rænir oss ofan á það eftir konungs fanga. Munu menn ætla að hafa rétt af þér þótt þú sért kappi mikill."

Ingimar mælti: "Eigi er hana að borgnara þótt hæna beri skjöld, og kaupist nú þó mikið í er þið eruð í móti mér einum og hvorutveggju þó lendur maður og hinn vaskasti. Og mun eg enn frá hverfa en koma skal eg í þriðja sinn."

Eftir það sendir Sigurður menn til Eysteins konungs og biður hann koma til með þeim "og segið honum svo, að í síðasta lagi ætla eg að eg skildist við föður hans vestur á Írlandi."

Þeir koma og segja konungi orð Sigurðar en hann lét þeim afburðarmönnum það eigi ofurefli tveimur að eiga við Ingimar. Þeir sögðu konungi þá öll orð Sigurðar.

Konungur mælti þá: "Undir þykir honum þá að eg komi enda skal það og vera."

Síðan fór konungur með mikið fjölmenni og hittir Sigurð. Litlu síðar kemur Ingimar og hefir nú fjögur hundruð manna og gengur síðan að loftinu og lætur nú meiri von að þeim mun saman lenda ef þeir láta eigi lausan manninn.

Konungur segir þá: "Eigi sómir þér Ingimar að gera hér svo mikla styrjöld í bænum eða draga að mönnum stóra flokka og reisa svo hernað í landinu og munum vér eigi upp gefast að óreyndu."

Ingimar segir: ""Úrt járn," kvað kerling og átti kníf deigan. Nú gerast mikil efnin að konungur sjálfur er til kominn að skakka með oss og mun eg enn verða frá að hverfa að sinni."

Og svo varð. Síðan lætur konungur kveðja þings. Var þá þangað leiddur þjófurinn og var tjaldið á baki honum. Síðan var hann dæmdur og eftir það upp festur út á Eyri.

Þá mælti konungur: "Hvað ætlar þú nú Ingimar hvað þjófurinn mun hafa?"

"Það vil eg ætla," segir Ingimar, "að þessi muni gott hafa maðurinn er drepinn var fyrir litlar sakir."

"Nei," segir konungur, "hann mun hafa helvíti."

Ingimar mælti: "Mislagðar eru þér hendur konungur er þú dregur fram hluta mörlandans en svívirðir sjálfs þín menn en hefir enga framkvæmd né hug til að hefna föður þíns er drepinn var á Írlandi sem hundur á hræi nýbitnu. Og það hygg eg að hann hafi helvíti er hann er, er barðist til þess er hann átti eigi í."

Og eftir það sneri hann til skipa sinna og fór austur og drap þrjá konungsmenn í Víkinni. Síðan fór hann suður til Danmerkur og staðfestist þar.

En það er sagt af Þórði að hann átti síðan Ásu með ráði Víðkunns og konungs og þótti vera hinn vaskasti maður og var hann í Noregi til deyjanda dags.

Og lýkur hér þætti Gull-Ásu-Þórðar.

GUNNARS ÞÁTTUR ÞIÐRANDABANA

1. kafli

Ketill hét maður og var kallaður þrymur. Hann var Þiðrandason og bjó í Njarðvík. Kona hans hét Þorgerður. Þorkell og Eyjólfur hétu synir þeirra.

Þar var sá sveinn á fóstri er Þiðrandi hét og var Geitisson og þótti vera hinn efnilegasti maður af ungum mönnum í Austfjörðum.

Björn hét maður og var Kóreksson og bjó í Skriðudal. Hann var góður bóndi. Þeir voru fleiri bræður.

Eitthvert sumar er frá því sagt að mælt var til hestaats. Átti annan Ketill bóndi í Njarðvík en annan Björn Kóreksson. Þar var fjölmennt og góð skemmtan. Þar var Þiðrandi Geitisson. Svo lauk hestavígum að Björn átti betra hest.

Síðan veik hann að Þiðranda og mælti: "Við þig vil eg vingast og gefa þér hest þann er eg atti í dag."

Þiðrandi þakkaði honum gjöfina "og skaltu víst vináttu í móti hafa."

Björn kvaðst þá hafa það er hann vildi.

Sá maður var á mannamótinu er Þórir hét og var kallaður Englandsfari. Hann mælti og til vináttu við Þiðranda. Hann hafði komið út áður annað sumarið og verið á vist með Brodd-Helga. Hann hafði mikla vináttu við hann.

Þetta haust er frá því sagt að maður kom til gistingar til Bjarnar Kórekssonar og þeirra bræðra. Hann nefndist Ásbjörn vegghamar, mikill maður og sviplegur, sterklegur, svartur á hár og mjög hár, eygður illa og langhálsaður. Hann var spurður hvaðan hann væri.

Hann kvaðst vera sunnlenskur og verið á vist með Ásgrími Elliða-Grímssyni, "vildi eg mér nú vistar leita," segir það ef menn vilja sér góðan verkmann fá "þá sneiddu þeir eigi hjá mér."

Þeir kváðust og mjög þann verkmann þurfa er vel væri verkfær. Þar tók hann sér vist með Kórekssonum. Þeim líkaði vel verknaður hans og skapsmunir því betur sem hann hafði verið lengur. Var hann með þeim nokkura hríð, nærri þremur vetrum, og græddi fé og þá vildi hann á burt og beiddi að þeir skyldu fá honum bólstað nokkurn. Þeir bræður sögðu að honum mundi betur hent á griðvist en eiga búsifjar við menn. Hann kvað ekki þurfa illgetur um það að hafa. Síðan fengu þeir honum bólstað skammt frá sér og bjó hann þó mjög um þeirra fé en skuldin óx mjög fyrir honum því að hann var óskuldvar.

Þá mælti Björn til hans: "Það grunaði mig að búið mundi þér eigi hent og vil eg að þú farir aftur til vor og vinnir af þér skuldina."

Hann kvað enn lítt reynt um bú sitt og bað að svo búið skyldi vera og svo varð. Hann keypti það margt er honum þótti girnilegt. Og er Þórir Englandsfari kom þar í sveit þá kom Ásbjörn á hans fund og kvaðst vilja kaupa af honum varning.

Hann svarar: "Ertu ekki félítill?"

Ásbjörn sagði: "Ekki em eg fémikill en skjótt afla eg á verkum mínum og þrifsemi."

Þórir kvaðst mundu selja honum varning.

Og er Þórir hitti Brodd-Helga spurði hann að um sölur hans en hann sagði sem farið hafði.

"Þar hefir þú selt þeim manni er mér er óskapfelldur og hroðavænlegur er."

Og um sumarið fór Þórir að skuldaheimtum sínum og hitti Ásbjörn vegghamar og spurði að um skuld sína. Hann kvaðst eigi vita hvað til mundi verða um tolla slíka og fékk Þórir ekki af honum. En þeir Kórekssynir misstu þó mest við hann.

Og er Ásbjörn sá að hann mundi eigi um kyrrt mega sitja þá hljópst hann í burt og kom ofan í Njarðvík og hitti Ketil og beiddi hann viðurtöku: "Em eg þér hagfelldur því að eg em verkmaður góður og þú ert iðjufullur sjálfur. En eg tek lítið gott upp hjá þeim Kórekssonum."

Ketill kvað sér lítið um vera að taka við honum, kvað ekki vel spyrjast til hans atferða.

"Haf við raun þína bóndi," segir hann.

"Óráðlegt mun það vera að gera sér aðra menn að óvinum fyrir þig," segir Ketill.

"Eigi mun svo mikið illt af standa," segir Ásbjörn.

Það varð að Ketill tók við honum. Og er Kórekssynir spyrja þetta hitta þeir Ketil í Njarðvík, sögðu að þeir fengu eigi réttar skuldir af Ásbirni og kváðust missa mikils fjár við hann.

Ketill sagði að þeir mundu sannara hafa "en eigi nenni eg að gjalda fé fyrir hann."

Þiðrandi var þá í Njarðvík og lagði orð til að Ketill fóstri mundi gjalda nokkuð fyrir Ásbjörn.

Ketill svarar: "Eigi mun eg fé gjalda fyrir hann en leyfa mun eg að þeir stefni honum við fá menn."

"Undarlega líst mér þetta fóstri minn, við oftæki þitt, og vonu betur verður ef þetta fer vel af hendi."

Ketill svarar: "Mjög fylgir þú máli þessu og muntu launa hestgjöfina."

Þiðrandi kvaðst þess vilja fýsa er honum gegndi best. Við svo búið ríða þeir í burt en Þiðrandi fór þá norður í Krossavík og var um sumarið á mannamóti. Ræddu Kórekssynir um að þeir mundu þá fara í Njarðvík að stefna Ásbirni ef Þiðrandi færi þangað á kynnisleit. Þótti þá von að betur mundi þá fara með þeim.

2. kafli

Það sama sumar kom skip í Breiðavík, það er á milli Húsavíkur og Borgarfjarðar, og voru þeir stýrimenn að annar hét Gunnar en annar Þormóður. Áttu menn kaup við þá, og ætluðu hér að vistast. Ketill reið til skips og tók við stýrimönnum. Fóru þeir til vistar með honum. Gunnar var manna vasklegastur, mikill og sterkur og manna vænstur að sjá.

En Þiðrandi kom til Kórekssona um sumarið. Tóku þeir við honum einka vel. Var hann þar um nóttina. Þeir buðu að gerast fylgdarmenn hans og til allrar þjónustu við hann. Hann tók því vel. Þeir kváðust nú vilja fara til Njarðvíkur með honum að stefna Ásbirni. Þiðrandi játaði þeim því.

Kórekur karl mælti: "Eigi segir mér vel hugur um þessa ferð og hafið þið synir mínir góðan dreng í hættu en eigið við allbráðan mann um þar er Ketill er en annan illan."

Þrír voru þeir bræður Kórekssynir, Björn og Þorfinnur og Halldór. Þórir Englandsfari var í ferð með Þiðranda og tveir menn þeir er eigi eru nefndir og voru þeir sjö saman. Nú fara þeir til þess er þeir komu í skóg þann er skammt er frá Njarðvík og fóru þar af baki og gerðust í leik og skutu skógvöndum í millum sín.

Þá mælti Þiðrandi: "Það hygg eg að fóstra mínum munum vér þykja helsti liðmargir og styggist hann."

Það sá Ásbjörn vegghamar þar sem hann var á mýri nokkurri og gróf torf. Ásbjörn sá á þá og þekkti hverjir voru og þóttist vita hvert erindið var. Ásbjörn kastar nú niður verkfærum sínum og tekur á skeiði miklu heim til bæjarins. Einn af þeim bræðrum skaut til hans skotvendinum og kom á kvið Ásbirni. Ekki hljóp hann að seinna. Þiðrandi kvað það betur ógert. Ásbjörn hljóp heim og kom í eldahús og fór felmtur mjög en Ketill bakaðist við eldinn og spurði hví hann fór svo hart.

Hann svarar: "Spyrja er best til válegra þegna. Ertu kallaður garpur mikill og hefnir mín eigi en spjót stendur í gegnum mig."

En þeir Þiðrandi urðu seinni er þeir máttu eigi ríða hið gegnsta yfir mýrarnar. Þiðrandi kveðst gruna hversu Vegghamar mundi túlka fyrir þeim.

Ketill bakaðist við eldinn og kenndi ekki heitt af eldinum og kvaðst það undarlegt þykja. Ásbjörn bað hann hefna sín ef hann væri vaskur karlmaður.

En Ketill varð við skapbráður og mælti: "Sjaldan hefir þurft að frýja mér hugar."

Ketill hleypur út og þrífur spjót mikið. En þeir Þiðrandi voru þá komnir í túnið og allir saman. Þiðrandi bað sína menn hlífast við fóstra sinn. Ketill hljóp þegar að Birni Kórekssyni og lagði hann spjóti í gegnum því að hann var næstur honum. Og er Þórir Englandsfari sér það hljóp hann að Katli og hjó framan í fang honum og var það þegar banasár. Og þar féll Þórir Englandsfari fyrir heimamönnum Ketils.

3. kafli

Þjóðgeir hét maður og Þórir kringur. Þeir voru heimamenn Ketils og féllu. En Þiðrandi vildi þá í burt ríða úr geilunum suður frá bænum og félagar hans með honum þeir er eftir voru og eru þeir fimm saman.

Heimakona hljóp inn og sagði það Gunnari og Þormóði og vissu þeir ekki af þessum tíðindum er svo skjótt hafði að borist.

Hún mælti: "Undarlegir menn eruð þið er þér sitjið hér en bóndi sé drepinn úti og nokkurir menn með honum og mun aldrei dáð í ykkur," segir hún.

Gunnar kvað hana taka mikinn af og kvað þess litla þörf "eða hver er sá í þeirra liði er mestur skaði er að?"

"Það er hann Þiðrandi," segir hún, hin auma kona, "og kemur þá nokkuð fyrir bónda vorn ef þú drepur hann."

Gunnar skaut spjóti í flokk þeirra og kom spjótið á bak Þiðranda og í gegnum hann. Var það hans bani og féll hann dauður af hestinum. En Þorgerður húsfreyja og synir hennar létu illa yfir þessu verki og kváðu þetta hið mesta óhapp. Gunnar kvað nú svo búið vera mundu. Þau kváðust ætla að hér mundi mikið eftirmæli verða og mikil ræki að ger og hétu þeim í burt Austmönnum. Þorgerður kvað þeim hvergi fritt mundu vera. En litlu síðar hurfu þeir á burt og vissi engi maður hvað af þeim varð.

Allir menn hörmuðu þessa atburði því að Þiðrandi var manna vinsælastur og þótti mikils verður. Fréttust nú þessi tíðindi um öll héruð.

Og litlu síðar kom í Njarðvík Þorkell Geitisson með nokkura menn að leita eftir Austmönnum og fé þeirra og kvað nauðsyn á hvorumtveggjum, eftir leita og sinna harma að reka. Þorgerður húsfreyja kvað það nauðsynjamál að leita eftir þeim og kvaðst þá burt hafa rekið. Þeir Þorkell fóru í burt og heim við svo búið.

Líður nú á veturinn og hafði Þorkell Geitisson mikinn grun á að þeir Gunnar, er síðan var kallaður Þiðrandabani, og Þormóður félagi hans mundu vera í varnaði þeirra bræðra Ketilssona, Þorkels og Eyjólfs.

Um veturinn kemur Þorkell Geitisson að máli við heimamann sinn þann er Þórður hét og mælti svo: "Sendiför hefi eg ætlað þér ofan til Njarðvíkur að segja þeim bræðrum að hross eitt var horfið frá stóðhrossum þeirra."

Þórður svarar: "Það eitt erindi vil eg þangað bjóða að þeim bræðrum sé ekki misboðið í minni ferð."

"Til öngra svika skal þetta gera."

Þórður fer ofan til Njarðvíkur og segir þeim bræðrum um hrossin. Þeir kváðu hann sýna góðvilja enn í þessu. Skilja þeir nú við svo búið.

Litlu síðar fóru þeir bræður Þorkell og Eyjólfur Ketilssynir til stakkgarðs þar er hrossin voru vön að vera í. Logndrífa var á um daginn og var dimmt veðrið. Og er þeir bræður voru við garðinn komu að þeim fimm menn. Var þar Þorkell Geitisson. Þeir tóku þá bræður höndum og bundu hvorntveggja. Þorkell bað þá segja til Austmanna, kvaðst vita að þeir væru á þeirra valdi. Þeir þrættu og kváðust eigi vita til þeirra. Þá leiddi Þorkell sérhvorn þeirra í burt. Þorkell Geitisson hafði feld yfir sér. Hann lét höggva þar kálf einn undir garðinum og lét blæða úr kálfstrjúpanum og á Þorkel Ketilsson.

Þá bar hann aftur af honum feldinn og mælti til Eyjólfs og bað hann segja til Austmanna "ella mun hann drepinn sem bróðir hans" og sagði að þar var blóðið hans á feldinum.

Eyjólfur svarar: "Frekur er hver til fjörsins, og mun eg heldur segja til þeirra en eg sé drepinn. Þeir eru hér að geitahúsum vorum og höfum við bræður jafnan fært þeim þangað mat í vetur þá er við höfum farið til hrossa."

Og er Eyjólfur hafði þetta mælt þá var Þorkell Ketilsson þangað leiddur og var heill.

Þá mælti Eyjólfur: "Bragð hefir þú nú haft í við okkur Þorkell," sagði hann, "en það vildi eg Þorkell Geitisson að eg mætti segja þér þá sögu eitthvert sinn að þér væri eigi minni skapraun í móti því er þú sagðir mér bróður minn dauðan."

4. kafli

Þorkell Geitisson lét binda þá bræður bæði að höndum og fótum og lágu þar undir stakkgarðinum. Þorkell Geitisson og félagar hans fóru til geitahússins.

Gunnar tók til orða: "Ófriðsamlega hefir mig dreymt í nátt Þormóður félagi," segir hann, "nú vil eg að við göngum út og stefnum upp til fjalls því að eigi mun okkur rjúfast ófriðurinn bráðlega."

Síðan gengu þeir út og var á logndrífa myrk. Nú sáu þeir mennina og áttu skammt til hússins. Þeir hlupu undan í drífunni. Þorkell Geitisson skaut spjóti og kom það á Þormóð miðjan og dapraði honum undanferðin og bað Gunnar hjálpa sér og halda undan. Gunnar kvaðst því óvanur að renna frá félögum sínum.

"Sjá nú félagi hversu spjótið stendur og mun eg skjótt deyja."

Gunnar sá að Þormóður var að bana kominn og sótti Gunnar þá undan. Einskírt gerði veðrið. Og er Þorkell kom að Þormóði veitti hann honum skjótan dauða og dvaldi það heldur ferð þeirra er þeir styrmdu yfir honum dauðum.

Gunnar kom að bæ þeim er á Bakka hét í Borgarfirði. Þar bjó sá maður er Sveinki hét, garpur mikill og hinn ódælasti viðureignar. Hann var úti og kvöddust þeir.

Gunnar mælti: "Skjótt mun eg þurfa hjálpræða nokkurra þinna bóndi því að hér fer Þorkell Geitisson við fimmta mann að leita eftir lífi mínu en hefir drepið áður félaga minn."

Hann svarar: "Ekki höfum vér áður margt við ást en lítt ertu nú við kominn en sýnt þig áður í góðri karlmennsku og hefndir húsbónda þíns en vinar vors. Nú munu þér að litlu trausti verða tillög vor en slíkir menn sækja vel eftir. En gakk inn fyrst í anddyrið."

Og svo gerði hann. Síðan hvelfdi Sveinki yfir hann elditorfi er inn var borið í framhúsið. Og eftir það komu þeir Þorkell að bænum og hans menn og hittu Sveinka úti. Þorkell spurði hvort Gunnar væri þar kominn og þóttist svip hafa af að hann væri þar kominn.

Nú er það sumra manna sögn að í þessari ferð hafi verið Helgi Droplaugarson með Þorkeli frænda sínum en eigi vitum vér hvort satt er.

"Nú vildum vér," sagði Þorkell, "að þú seldir hann fram og ættumst vér gott við."

Sveinki kvaðst ætla að eigi mundi hann þar finnast nema hann væri til stofu genginn "nú megið þér þangað leita en eigi hefi eg orðið fyrir rannsókn af nokkurum mönnum eða óspektarferðum slíkum."

Síðan gengu þeir Þorkell til stofu.

Þá mælti Sveinki við þann mann er útidyr geymdi, sá var af förunautum Þorkels: "Eg mun hér vera að eigi komist maðurinn út ef hann er hér inni en þú gakk til stofu."

Nú hljóp þessi til stofu en Sveinki bað Gunnar upp standa og út fara en rak slagbrand fyrir hurðina.

Þá mælti Sveinki: "Nú skulum við ganga ofan til skips er eg á niður í fjöru."

Svo gerðu þeir. Þar hvolfdi skip eitt. Það var lítil skúta og hafði látið bræða.

"Hér skaltu fara inn undir skipið og verður nú skjótt að taka til ráða."

Sveinki rak þá lömb sín til fjöru í farið að eigi mætti sjá tveggja manna far. Gunnar fór inn undir skipið.

5. kafli

Nú er að segja frá þeim Þorkeli að þeir fóru fram úr stofunni og voru nú inni byrgðir og komust út og þó heldur seint. Og er þeir koma út var Sveinki kominn heim í túnið og hafði þá rekið lömb sín neðan frá sjó.

Þorkell mælti: "Óvináttu gerir þú til vor eða hvað hefir þú nú gert af Gunnari?"

"Til Gunnars kann eg ekki að segja," segir Sveinki, "en ekki er þess örvænt," segir Sveinki, "að eg láti nokkurn prett koma í mót óspektarferðum slíkum."

"Förum nú ofan til sjóvar," sagði Þorkell.

"Það má vel," segir Sveinki.

Þá komu þeir til skipsins það er hvolfdi.

Þá mælti Þorkell: "Fylgsni væri það að fara hér undir skipið."

Sveinki mælti: "Því em eg vanur að geyma þar undir skipreiða minn eða hví fer eigi nokkur yðar inn undir skipið og rannsakið enn hér? Ella fer eg ef þér þorið eigi."

Síðan fór hann inn undir skipið. Þá lagði Þorkell upp undir skipið og kenndi að kvikt var fyrir og lagði í lær Gunnari.

Og er Sveinki sá það þá brá hann hnífi og stakk í lær sér áður hann fór undan skipinu og sneri hnífinum svo sem með spjóti hefði lagt verið og mælti er hann kom út: "Ekki hygg eg að þér hafið hlíft mér í þessari ferð og það ætla eg, ef jafnir málendur eru að, að þessa mundi eigi óhefnt."

Þorkell mælti: "Ekki vildi eg þér mein hafa gert en varla vitum vér hver svipan í er."

Síðan gengu þeir Þorkell heim til bæjar og rannsökuðu enn og fóru í burt síðan.

Þá mælti Sveinki við Gunnar: "Á brott munum við nú héðan leita og margra bragða verðum við nú í að leita og veit eg eigi hvað drjúgast úr gerir með oss."

Síðan fylgdi hann honum heim í fjóshlöðu og tók þar laust hey úr stálinu er holt var innan og býr þar um sem vandlegast. Þá er Gunnar var þar í kominn þá stóð Sveinki fyrir og duslaði þar. Þá hvarf Þorkell enn aftur og kom þá enn til hlöðunnar.

Sveinki spurði hverju gegndi enn um þeirra ferð "er hér gengur á öngvu nema á rannsóknum."

Þorkell kvaðst eigi vita við hver brögð er þeir voru í komnir en kvaðst eigi nenna að leggja hann við velli að óreyndum sökum.

Sveinki svarar: "Þess er að von að þér megið drepa mig en þykja mun það skjótræði mikið að saklausu en þess mun eg á leita að hafa mann fyrir mig áður en eg hníg að grasi."

Og þá skilur með þeim og fóru í burt.

Þá mælti Sveinki: "Í burt skulum við enn héðan og ofan til sjóvar eftir nautaferlinum."

Og er þeir koma ofan til sjóvar þá mælti Sveinki: "Hólmur liggur hér fyrir landinu sem þú sérð og er það mikið sund ef þú værir heill og ósár en nú er það enn meiri mannraun. Þangað vildi eg að þú legðist út í hólminn ef þú þykist til fær og verður þú nú að reyna þrótt en eg skal sækja þig þegar er óhætt er."

Gunnar kvað honum vel fara "og væri mér vandlaunuð þessi liðveisla. En á það munum við hætta að eg leggist til hólmsins og þótt nokkuru væri lengra."

Gunnar leggst nú út í hólminn með öllum vopnum sínum og gengur honum það vel og var stirður mjög. Eftir það lagðist hann þar niður og grefur sig í brúkið og firrir sig svo við kulda.

Og er Sveinki þykist vita að Þorkell er á brottu þá reri hann skipi sínu út til hólmsins og hitti Gunnar og kvað mál vera að veita honum nokkura hjálp. Gunnar var þá mjög dasaður svo að hann gat varla gengið. Sveinki flutti hann heim til sín og var hann þar nokkurar nætur og hvíldi sig.

Þá mælti Sveinki: "Nú munu hér eigi verða langvistir þínar því að eg ber eigi traust til að halda þig hér og því vildi eg senda þig á fund Helga Ásbjarnarsonar vinar míns. Og vil eg að þú komir þar á náttarþeli og skaltu ganga að norðurdyrum að húsi því er Helgi sefur í og er það siðvenja þeirra manna er hann sækja að trausti að klappa á þær dyr. Gengur hann þá sjálfur til dyra. Og oft hafa þessi dæmi orðið."

Síðan vísaði Sveinki Gunnari á leið og sagði hvar hann skyldi fara og skildu við svo búið.

Gunnar fór til þess er hann kom í Mjóvanes. Þar bjó Helgi þá. Gunnar drap á norðurdyr á húsi því er Helgi svaf í.

Helgi vaknaði og mælti: "Skjóls þykist sá þurfa er þar ber."

Helgi gengur út sjálfur og kvöddust þeir. Gunnar segir honum allan sinn málavöxt og orðsending Sveinka og jarteiknir að sanna sögu hans.

Helgi svarar: "Eigi er sá forsjálaus er Sveinki hjálpar. Nú mun eg eigi við þér taka því að mjög standast hugir vorir í móti. En þó á eg margt gott Sveinka að launa og gakk inn í útibúr mitt."

Þar var Gunnar um veturinn og vel haldinn.

6. kafli

Um vorið eftir átti Helgi Ásbjarnarson heimanferð fyrir hendi ofan í fjörðu og mælti áður við Þórdísi konu sína: "Svo er háttað," segir Helgi, "að hér liggur við allt gott okkart vinfengi hversu trú þú ert mér um mál Gunnars meðan eg em í burtu."

Hún kvað þá vitað vera er reynt er. Síðan fór Helgi heiman.

Eitt kveld er það sagt að menn ríða að bænum í Mjóvanesi, tólf. Þórdís húsfreyja gekk út og heimamenn hennar. Og var þar kominn Bjarni Brodd-Helgason bróðir hennar. Hún býður þeim öllum þar að vera.

"Það er vel boðið," segir Bjarni, "en svo er háttað að það er erindi mitt hingað að leita eftir Gunnari Þiðrandabana er drepið hefir frænda vorn og fóstbróður. Er mér svo sagt að hann muni hér vera í útibúri og munum vér brjóta það upp ef þú vilt ekki upp lúka."

Þórdís svarar: "Þú skalt eigi svo að þessu fara bróðir og máttu þó hafa þitt erindi. En ver hér í nátt frændi og er þá frændsamlega gert við mig. Og var mér Þiðrandi svo ásthugaður að mér þætti því betur sem hans væri fyrr hefnt og því hefir Helgi bóndi minn við mér séð í vetur því að hann vissi það að eg vildi Gunnar feigan mann. Og þess skulum við á leita áður þú ferð héðan."

Þeir Bjarni stigu af hestum sínum og voru þar um náttina. Sendir Þórdís tvo menn í byggðina og stefnir að sér mönnum. Um morguninn komu þar þrír tigir manna, nábúar hennar og vinir Helga. Bjarni stendur í klæði sín um morguninn og sagði svo að hann vill að systir sín selji fram Gunnar.

Þórdís svarar: "Eigi veit eg bróðir hví þú vildir með slíku fara að sækja heim systur þína og unna mér svo ills hlutar að selja þann mann undir vopn þín er bóndi minn seldi mér til geymslu og á eg ekki þann mun ykkar að gera. Og mun þér allt annað betur fara en þetta og muntu eigi fá vald á Gunnari að sinni nema þú vinnir fullt til."

Bjarni svarar: "Nú erum vér við brögð um komnir og kanntu annað að mæla frændkona en þér er í skapi."

Fer Bjarni í burt þaðan við svo búið. Þórdís gengur nú til útibúrs þess er Gunnar var í og lýkur upp og spurði hversu hann hygði til að ganga á vald Bjarna. Gunnar svarar og kvað það mundu ekki reynt ef Helgi bóndi væri heima.

Þórdís svarar: "Og eigi skal enn reyna það," segir hún.

Gunnar þakkaði henni. Nú kom Helgi heim og er honum sagt hversu þetta hefir farið.

Helgi svarar: "Vissi eg að eg var vel kvæntur og er það vel að hún sagðist í ætt sína."

Nú var Gunnar þar um sumarið með Helga og það sumar varð hann sekur á þingi og lét Þorkell Geitisson sækja hann til sekta.

Og eigi miklu síðar tókust til skipti þeirra Helga Ásbjarnarsonar og Gríms Droplaugarsonar, að Helgi var veginn, og þá sagði Þórdís að hún vill senda Gunnar vestur til Helgafells til Guðrúnar Ósvífursdóttur til halds og trausts og skildi hún vel við hann. Og kom hann vestur þangað í það mund er Guðrún var föstnuð Þorkeli Eyjólfssyni.

Það sumar er Gunnar reið til Helgafells reið Þorkell Geitisson ofan í Njarðvík og ætlaði að taka upp sektarfé Gunnars. Þeir bræður riðu í mót honum við nokkura menn, Þorkell og Eyjólfur Ketilssynir.

Eyjólfur mælti til Þorkels Geitissonar er þeir fundust: "Þú munt ætla að taka sektarfé Gunnars."

"Það er ætlan," segir Þorkell.

"Bæði er féið mikið og gott," segir Eyjólfur, "en það vil eg segja þér að féið er allt á brottu af Íslandi og skaltu öngvum peningi ná."

Þorkell skilur að þetta mun satt vera og skilja þeir við svo búið.

7. kafli

Nú er að segja frá Þorkeli Eyjólfssyni að hann ríður til brullaups síns til Helgafells og kemur þar margt manna. Og um kveldið er menn taka handlaugar þá heldur Gunnar Þiðrandabani vatni fyrir boðsmönnum og Þorkeli Eyjólfssyni og hefir hatt síðan á höfði. Þorkell þykist kenna manninn og spyr hann að nafni. Hann nefndist því nafni sem honum líkaði en eigi því er hann hét. Þorkell sendir eftir Guðrúnu Ósvífursdóttur. Hann sagði að hann vill að Gunnar Þiðrandabani fari á burt og þeir mundu eigi þar báðir vera.

Og er þessa er getið fyrir Guðrúnu um þetta segir hún að henni þykir jafnvel þótt hún eigi ekki hann Þorkel Eyjólfsson að bónda "og fari hann á burt sem hann kom. En ekki vinn eg það til hans að selja þá menn undir vopn er eg vil halda."

Snorri goði var þar, vinur Guðrúnar, og höfðu þau hundrað manns bæði saman. Sá Þorkell það á sínu ráði að láta vera sem kyrrast. Tókust þá ráð með þeim Þorkeli og Guðrúnu. En Guðrún Ósvífursdóttir kom Gunnari Þiðrandabana utan með fulltingi Snorra goða og leysti hann vel af hendi.

Fór Gunnar utan og kom aldrei til Íslands síðan. Hann sendi góðar gjafir Guðrúnu Ósvífursdóttur og sendi orð Sveinka að hann skyldi fara utan með allt sitt. Og svo gerði hann og tók Gunnar við honum ágæta vel og fékk honum góða kosti og var hann í Noregi til elli ævi sinnar.

Og lýkur hér sögu Gunnars Þiðrandabana.

HALLDÓRS ÞÁTTUR SNORRASONAR HINN FYRRI

Halldór son Snorra goða af Íslandi var með Haraldi konungi Sigurðarsyni meðan hann var utanlands og lengi síðan er hann fékk ríki í Noregi og vel virður af honum.

Það bar að eitt sinn að íslenskur maður sá er Eilífur hét varð fyrir reiði Haralds konungs en hann bað Halldór flytja mál sitt við konung og hann gerði svo. Halldór var stríðmæltur og harðorður en mjög fátalaður. Hann bað konung að Eilífur skyldi fá sætt af honum. Konungur neitti því þverlega. Halldór var þykkjumikill sem aðrir Íslendingar og þótti illa er hann fékk eigi það er hann beiddi.

Hann fer síðan brott frá hirðinni og Eilífur með honum. Þeir komu á Gimsar til Einars þambaskelfis og beiddi Halldór að hann mundi taka við Eilífi og veita honum ásjá. Einar sagðist mundu við honum taka með því móti að Halldór vildi og þar vera með honum.

Halldór mælti: "Hvar vísar þú mér til sætis?"

Einar bað hann sitja í öndvegi gegnt sér.

Einar átti þá konu er Bergljót hét. Hún var dóttir Hákonar jarls illa, Sigurðarsonar Hlaðajarls. Halldór gekk jafnan til Bergljótar og sagði henni mörg ævintýr þau sem utanlands höfðu gerst í ferðum þeirra Haralds konungs.

Maður hét Kali, ungur að aldri og nokkuð skyldur Einari, illgjarn og öfundsjúkur, háðsamur og hávaðamikill. Hann var skósveinn Einars og hafði lengi þjónað honum. Kali var hagur vel á gull og silfur. Því var hann kallaður Gyllingar-Kali. Marga menn rægði hann við Einar og var sundurgerðamaður mikill í orðum, bæði sundurlausum og samföstum. Hann hafði mjög í háði við Halldór og bað aðra menn yrkja um hann en engi varð til þess. Því fékkst Kali í að flimta hann. Halldór varð þess var.

Og einhvern dag gekk hann til skemmu Bergljótar. Og er hann kemur að dyrunum heyrir hann þar inn hámælgi mikla. Var þar inni Kali og margir menn aðrir. Þeir bera þá fram fyrir húsfreyju hróp það er Kali hafði kveðið um Halldór.

Bergljót bað þá þegja og sagði svo: "Það er illa gert að fást á ókunna menn með hrópyrðum og háðsemi og munu þér tröll toga tungu úr höfði. Hefir Halldór meir verið reyndur að frækleik en flestir menn aðrir í Noregi."

Kali mælti: "Ekki erum vér hræddir við hann mörlanda þó að hann hafi mikil metorð af þér því að vér höfum spurt að hann var settur í dýflissu út á Grikklandi og lá þar á ormshala athafnarlaus og ekki megandi."

Halldór þoldi eigi þessi atyrði og hljóp inn í herbergið að Kala og hjó hann banahögg. Og er Bergljót sá það bað hún geyma dyranna svo að engi kæmist fyrr en henni líkaði.

Þá mælti Halldór: "Biðja vil eg yður húsfreyja að þér sjáið eitthvert gott ráð fyrir mér þó að eg hafi nú eigi til þess unnið."

Hún svarar: "Eg á marga frændur náskylda þá sem lendir menn eru og veit eg víslega til hvers þeirra sem eg sendi þig að sá tekur við þér fyrir mínar sakir."

Halldór mælti: "Hugsaðu svo fyrir að með engum manni vil eg á laun vera haldinn sem illræðismenn."

Bergljót segir: "Þeir munu þó fáir menn í Noregi utan sjálfur Haraldur að dugi að halda þig fyrir Einari ef hann vill eftir þér leita því að hann mun vís verða hvar þú kemur niður. Er og til ráð annað," segir hún, "og er það þó eigi hættulaust."

Halldór mælti: "Hvert er það?"

Hún svarar: "Að þú gangir nú þegar inn í stofu sakir þess að nú eru tvö víti á hendi, annað vígsvítið en annað borðavíti því að þú komst eigi til borðs með öðrum mönnum því að nú sitja menn undir borðum. Máttu nú ganga inn fyrir Einar og segja honum tíðindi og færa honum höfuð þitt og friðast svo við hann. En ef hann vill þér eigi grið gefa við það þá mun eigi hægt að forða þér fyrir honum."

Síðan gekk Halldór inn fyrir Einar og mælti: "Eigi hefi eg oft víttur verið um borðatilgöngu. Hefir nú og svo til borið að eg hefi eigi verið sýslulaus."

Einar svarar: "Segir þú víg Kala frænda míns?"

Halldór svarar: "Þeirrar sakar em eg sannur og því vil eg nú færa þér höfuð mitt og ger af slíkt er þér líkar."

"Víg þetta er þig hefir hent er hið versta og mér nær hoggið því að Eindriði son minn mundi svo einn annar drepinn vera að mér mundi meira að þykja."

Halldór svarar: "Það manntjón væri ólíkt."

Einar mælti: "Bræður Kala munu þar sjá til sæmdar er eg em um eftirmál og vígsbætur fyrir hann. Er það og lítilmannlegt að eg láti mér svo þykja sem einn hundur hafi drepinn verið þar sem Kali var. Mun það og þá leiðast öðrum að vinna slík illvirki ef þessa er hefnt eftir maklegleikum. En þó mun hæfa að hafa heilræði Magnúss konungs Ólafssonar frænda míns að gefa upp reiðina fyrst í stað því að oft þykir þá annað sannara er hún líður af en áður hefir fram farið. Nú skaltu Halldór fyrst fá mér sverð þitt því að eg vil það hafa."

Halldór svarar: "Hvað þarf eg að láta laus vopn mín?"

"Því vil eg hafa sverð þitt," segir Einar, "að eg sé ef nokkuð er þröngt þínum kosti að þú munt verja hendur þínar meðan þú mátt ef þú hefir vopn að vega með og er þá eigi óvænt að svo fari fleiri sem Kali hefir farið og mun eg þá eigi betur við una. En það mun þó saman fara ef þú ert sóttur að þú munt hafa mann fyrir þig nema þú hafir fleiri en þó mun eg yfir þig vinna að síðustu. Gakk nú fyrst til borðs með mér en eg mun síðan upp segja víti þín en engum friði heiti eg þér álengdar."

Halldór gerði svo, át og drakk með Einari sem hann ætti ekki um að vera og af hendi fékk hann sverðið. Tók Einar með því. Vinir Halldórs báðu hann brott fara ef hann mætti.

Halldór svarar: "Ekki mun eg leynast frá Einari þar sem eg hefi áður gengið á vald hans."

Og er Halldór var mettur gekk hann fyrir Einar og spurði hvern hann vildi gera hans hlut.

Einar svarar: "Síðar muntu enn það vita."

Halldór gekk þá í brott og sagði Bergljótu hvar komið var.

Hún svarar: "Eigi vænti eg að Einar láti drepa þig. En ef hann vill níðast á þér þá heiti eg þér því að þá skal enn meirum tíðindum gegna."

Og þenna sama dag stefnir Einar fjölmennt þing.

Hann stóð upp á þinginu og sagði svo: "Eg vil nú skemmta yður og segja frá því er fyrir löngu var að eg var á Orminum langa með Ólafi konungi Tryggvasyni.

Eg var þá átján vetra og fyrir lög fram tekinn á Orminn því að engi skyldi á honum vera yngri maður en tvítugur og engi eldri en sextugur. Kolbirni hinum upplenska var þá skipað hjá mér og öðrum manni er Björn hét og var kallaður Flesmu-Björn. Hann var gamall maður og þó hraustur. Níu voru þeir menn er brott komust af Orminum en frá oss þremur kumpánum vil eg nokkuð segja að vér hljópum fyrir borð af Orminum síðan konungurinn var horfinn með ljósi því er yfir honum skein. En Danir, menn Sveins konungs, tóku oss og færðu konungi en hann flutti oss til Jótlands og vorum þar upp leiddir og settir á eina lág og þar fjötraðir. En sá er oss varðveitti vildi selja oss í þrældóm. Hann hét oss afarkostum og limaláti ef vér vildum eigi þjást og í þeim skógi sátum vér þrjár nætur. Þessi maður er oss varðveitti lét móts kveðja og þangað kom mikið fjölmenni og á því móti sást einn mikill maður svo búinn sem munkur í blám kufli og hafði grímu fyrir andliti.

Þessi maður gekk að oss kumpánum og mælti til meistara vors: "Viltu selja mér þann hinn gamla þrælinn?"

Hann svarar: "Hvað skal þér gamall þræll og nenningarlaus?"

Grímumaður svarar: "Hann mun þá ódýrastur af öllum þrælunum?"

"Já," segir meistari vor, "hann skal víst ódýrastur."

"Met hann þá," segir grímumaður.

Meistari mat hann fyrir tólf aura silfurs.

Grímumaður svarar: "Dýr þykir mér þá þrællinn með því að eg sé hann mjög gamlan og forverkslítinn. Er og eigi ólíkt að hann lifi skamma stund. Mun eg gefa fyrir hann mörk silfurs ef þú vilt því kaupa."

Þá gekk grímumaður að mér," segir Einar, "og spurði hver mig hefði keyptan.

"Ekki hefi eg seldan hann," segir meistari, "en þó má hann seljast."

"Hversu dýr skal hann?" segir grímumaður.

Meistari svarar: "Helsti mun þér hann dýr þykja. Kaup hann fyrir þrjár merkur silfurs ef þér líkar."

"Alldýr mun þá vera," segir kuflmaður, "en sjá þykist eg að frændur hans og vinir mundu gjarna kaupa hann við þvílíku verði ef hann væri í sínu landi."

"Eg vissi það," segir meistari, "að þér mundi ægja að kaupa hann svo dýrt sem eg mat."

Síðan sneri kuflmaður í brott og fór víða um torgið ýmsa gripi falandi og með því að hann fékk enga keypt fór hann aftur til vor svo segjandi: "Nú var eg á torgi og því að mér var ekki kauplegt kom eg enn hingað. Vil eg nú fala þann þrælinn er eg hefi áður eigi orði á komið því að eg sé, svo miklir menn og styrkir sem þeir eru, að þeir munu vinna þrír ekki svo lítið ef þeir vilja. Sýnist mér því ráð að kaupa þá alla."

Geymari vor svarar: "Þó þarftu mikils við um mannsman ef þú kaupir einn þrjá þræla."

"Það skaltu þó vita," segir kuflmaður, "að eg hefi haft eigi færri húskarla."

Kolbjörn var metinn fyrir tvær merkur.

"Dýrir eru þrælarnir," segir kuflmaður, "og veit eg eigi gjörla hvað fram fer um peninga mína hvort þeir munu vinnast til verðs þeirra."

Hann steypir þá silfrinu í kyrtilskaut hans og mælti: "Hafðu nú þetta fyrir tölu þína og vænti eg að eigi muni þetta minna."

Og síðan lætur kuflmaður leysa oss og þótti oss þá batna um vorn kost. Grímumaður gekk þá í brott í skóginn og bað oss fylgja sér. Og er vér komum fram í eitt rjóður spurði eg hann að nafni.

Hann svarar: "Ekki varðar þig að vita nafn mitt. En það kann eg þér segja að eg hefi séð þig eitt sinn fyrr og alla yður."

Eg vildi þó vita hvers þræll eg skyldi vera "en ef þú vilt gefa oss frelsi þá vildum vér og vita hverjum vér eigum það að launa."

"Eigi muntu þess vís verða þenna dag," segir hann, "hvað eg heiti."

Þá svara eg," segir Einar: ""Verið mundi það þó hafa að eg mundi ráðið hafa við einn mann og aðrir tveir með mér þó að Danir ætli það eigi."

Kuflmaðurinn svarar og kippti upp líttað hettinum: "Sjá má að eg þjái yður ekki enda mun eg í engu vera yðvar nauðungarmaður þó að þér séuð þrír en eg sé einn. Nú liggur hér stígur er eg mun vísa yður til skips þess er Norðmenn eiga og munu þeir taka við yður og flytja yður til Noregs. En þú Björn," segir hann, "skipt fjárhlut þínum og gef hann svo sem þú hyggur sálu þinni hjálpvænlegast því að þú munt eigi hálfum mánuði lengur lifa síðan þú kemur heim til bús þíns. En þú Kolbjörn munt koma heim á Upplönd og munt þykja merkilegur maður hvar sem þú ert. En þú Einar," segir hann, "munt verða yðvar mestur maður og elstur og vera um fram flesta menn aðra í mörgu lagi. Muntu og fá Bergljótar dóttur Hákonar Hlaðajarls og búa á Gimsum og halda virðingu til dauðadags. En af þér einum vil eg laun hafa fyrir lífgjöfina og frelsið því að þér einum hygg eg að mest þyki vert ef þú ert eigi þræll."

Eg svaraði að óhægra væri að launa er eg vissi eigi hverjum að gjalda var eða hverju launa skyldi.

Hann svarar: "Því skaltu launa ef nokkur maður gerir svo mjög í móti þér að fyrir víst viljir þú hafa hans líf og hefir þú vald yfir honum þá skaltu eigi minna frelsi gefa honum en eg gef þér nú. En það mun inndælt því að fáir munu gera í móti þér sakir ríkdóms þíns og vinsælda."

Og svo talandi lyfti kuflmaðurinn grímunni frá andliti sér og mælti: "Hvað hyggið þér hverjir hér ríða um skóginn og munu ætla að grípa oss?"

En er vér litum allir til og vildum sjá mennina. En er vér litum aftur var grímumaður horfinn og síðan sáum vér hann aldrei. En þenna mann kenndum vér allir fullgjörla að þar var Ólafur konungur Tryggvason því að þegar fyrra sinn er hann kippti kuflshettinum kenndi eg hann fyrir víst. En síðan hann lyfti upp grímunni og sýndi oss sína ásjónu kenndum vér hann allir og töluðum vor í milli að oss hafði mjög óhyggilega til tekist er vér höfðum eigi hendur á honum en þó tjáði oss þá ekki að sakast um orðinn hlut. Síðan gengum vér þann stíg til sjóvar sem hann vísaði oss og fundum þar Norðmanna skip og fór allt eftir því sem hann hafði oss fyrir sagt um vora ævi.

Nú em eg skyldur," segir Einar, "að gera það er Ólafur konungur bað mig. Sýnist mér nú og eigi annað líkara en hann hafi fyrir þér beðið Halldór því að þú ert nú á mínu valdi."

Og áður Einar hafði lokið sögu sinni var Bergljót kona hans komin á þingið með mikla sveit manna. Ætlaði hún að þeir menn skyldu berjast við Einar og verja Halldór ef hann vildi honum eigi grið gefa. Síðan bætti Einar víg Kala frændum hans en hélt vináttu við Halldór. En Eilíf sendi Halldór til Íslands og sætti hann áður við Harald konung og var Halldór með konungi lengi síðan. En sú var sök Eilífs að hann hafði drepið hirðmann Haralds konungs og hafði hann því reiði á honum.

HALLDÓRS ÞÁTTUR SNORRASONAR HINN SÍÐARI

1. kafli

Halldór Snorrason hafði verið út í Miklagarði með Haraldi sem áður er sagt og kom í Noreg með honum austan úr Garðaríki. Hafði hann þá mikla sæmd og virðing af Haraldi konungi. Var hann með konungi þenna vetur er hann sat í Kaupangi.

En er á leið veturinn og vora tók bjuggu menn kaupferðir sínar snemma því að nálega hafði engi eða lítill verið skipagangur af Noregi fyrir sakar ófriðar og aga þess sem verið hafði milli Noregs og Danmerkur. En er á leið vorið fann Haraldur konungur að Halldór Snorrason ógladdist mjög. Konungur spurði einn dag hvað honum bjó í skapi.

Halldór svarar: "Út fýsir mig til Íslands herra."

Konungur mælti: "Margur mundi þó heimfúsari verið hafa eða hver eru fararefni eða hversu verst fénu?"

Hann svarar: "Skjótt ætla eg að verja því að ekki er til nema ígangsklæði mín."

"Lítt er þá launuð löng þjónusta og margur háski og skal eg fá þér skip og áhöfnina. Skal faðir þinn sjá mega að þú hefir mér eigi til engis þjónað."

Halldór þakkaði konungi gjöfina. Fám dögum síðar fann Halldór konung og spurði konungur hversu mjög hann hefði ráðið sér skipverja.

Hann svarar: "Allir kaupsveinar hafa sér ráðið áður skipan en eg fæ enga menn og því ætla eg að eftir mun verða að vera skip það er þér gáfuð mér."

Konungur mælti: "Eigi er þá vinveitt gjöfin og skulum við enn bíða hvað úr ráðist um háseta."

Annan dag eftir var blásið til móts í bænum og sagt að konungur vill tala við bæjarmenn og kaupmenn. Konungur kom seint til mótsins og sýndist með áhyggjusvip þá er hann kom.

Hann mælti: "Það heyrum vér sagt að ófriður muni kominn í ríki vort austur í Vík. Ræður Sveinn Danakonungur fyrir Danaher og vill oss vinna skaða en vér viljum með engu móti upp gefa vor lönd. Fyrir því leggjum vér bann fyrir hvert skip að úr landi fari fyrr en eg hefi slíkt sem eg vil af hverju skipi, bæði af liði og vistum, nema einn knörr eigi mikill er á Halldór Snorrason skal ganga til Íslands. En þótt yður þyki þetta nokkuð strangt er áður hafið búið ferðir yðrar þá ber oss nauðsyn til slíkra álaga en betra þætti oss að um kyrrt væri að sitja og færi hver sem vildi."

Eftir það sleit mótinu. Litlu síðar kom Halldór á konungs fund. Konungur spurði hvað þá liði um búnaðinn, hvort hann fengi nokkura háseta.

Halldór svarar: "Helsti marga hefi eg nú ráðið því að miklu fleiri koma nú til mín og beiða fars en eg megi öllum veita og veita menn mér mikinn atgang að drjúgum eru brotin hús til mín svo að hvorki nótt né dag hefi eg ró fyrir ákallsi manna hér um."

Konungur mælti: "Haltu nú þessum hásetum sem þú hefir tekið og sjáum enn hvað í gerist."

Næsta dag eftir var blásið og sagt að konungur vill enn tala við kaupmenn. Nú var eigi sein aðkoma konungs til mótsins því að hann kom í fyrsta lagi. Var hann þá blíðlegur í yfirbragði.

Hann stóð upp og mælti: "Nú eru góð tíðindi að segja. Það er ekki nema upplost og lygi er þér heyrðuð sagt um ófriðinn fyrra dag. Viljum vér nú leyfa hverju skipi úr landi að fara þangað sem hver vill sínu skipi halda. Komið aftur að hausti og færið oss gersemar. En þér skuluð hafa af oss í mót gæði og vingan."

Allir kaupmenn er þar voru urðu þessu fegnir og báðu hann tala konunga heilastan.

Fór Halldór til Íslands um sumarið og var þann vetur með föður sínum. Hann fór utan eftir um sumarið og þá enn til hirðar Haralds konungs og er svo sagt að Halldór var þá eigi jafnfylginn konungi sem fyrr og sat hann eftir um aftna þá er konungur gekk að sofa.

2. kafli

Maður hét Þórir Englandsfari og hafði verið hinn mesti kaupmaður og lengi í siglingum til ýmissa landa og fært konungi gersemar. Þórir var hirðmaður Haralds konungs og þá mjög gamall.

Þórir kom að máli við konung og mælti: "Eg er maður gamall sem þér vitið og mæðist eg mjög. Þykist eg nú eigi til fær að fylgja hirðsiðum, minni að drekka eða um aðra hluti þá sem til heyra. Mun nú annars leita verða þótt þetta sé best og blíðast að vera með yður."

Konungur svarar: "Þar er okkur hægt til úrræða vinur. Ver með hirðinni og drekk ekki meira en þú vilt í mínu leyfi."

Bárður hét maður upplenskur, góður drengur og ekki gamall. Hann var með Haraldi konungi í miklum kærleikum. Voru þeir sessunautar, Bárður, Þórir og Halldór.

Og eitt kveld er konungur gekk þar fyrir er þeir sátu og drukku, í því bili gaf Halldór upp hornið. Það var dýrshorn mikið og skyggt vel. Sá gjörla í gegnum að hann hafði drukkið vel til hálfs við Þóri en honum gekk seint af að drekka.

Þá mælti konungur: "Seint er þó menn að reyna Halldór," segir hann "er þú níðist á drykkju við gamalmenni og hleypur að vændiskonum um síðkveldum en fylgir eigi konungi þínum."

Halldór svarar engu en Bárður fann að honum mislíkaði umræða konungs. Fór Bárður þegar um myrgininn snemma á fund konungs.

"Þó ert þú nú árrisull Bárður," segir konungur.

"Em eg nú kominn," kvað Bárður, "að ávíta yður herra. Þér mæltuð illa og ómaklega í gærkveld til Halldórs vinar yðvars er þér kennduð honum að hann drykki sleitilega því að það var horn Þóris og hafði hann unnið og ætlaði að bera til skapkers ef eigi drykki Halldór fyrir hann. Það er og hin mesta lygi er þér mæltuð að hann færi að léttlætiskonum en kjósa mundu menn að hann fylgdi þér fastara."

Konungur svarar og lét að þeir mundu semja þetta mál með sér þá er þeir Halldór fyndust.

Hittir Bárður Halldór og segir honum góð orð konungs til hans og kvað einsætt vera að hann léti sér einskis þykja um vert orðaframkast konungs og á Bárður hinn besta hlut að með þeim.

Líður fram að jólum og er heldur fátt um með þeim konungi og Halldóri. Og er að jólum kemur þá eru víti upp sögð sem þar er tíska til. Og einn morgun jólanna er breytt hringingum. Gáfu kertisveinar klokkurum fé til að hringja miklu fyrr en vant var og varð Halldór víttur og fjöldi annarra manna og settust í hálm um daginn og skyldu drekka vítin. Halldór situr í rúmi sínu og færa þeir honum eigi að síður vítið en hann lést eigi drekka mundu. Þeir segja þá konungi til.

"Það mun eigi satt," segir konungur, "og mun hann við taka ef eg færi honum," tekur síðan vítishornið og gengur að Halldóri.

Hann stendur upp í móti honum. Konungur biður hann drekka vítið.

Halldór svarar: "Eg þykist ekki víttur að heldur þó að þér setjið brögð til hringinga til þess eins að gera mönnum víti."

Konungur svarar: "Þú munt drekka skulu vítið þó eigi síður en aðrir menn."

"Vera má það konungur," segir Halldór, "að þú komir því á leið að eg drekki. En það kann eg þó segja þér að eigi mundi Sigurður sýr fá nauðgað Snorra goða til" og vill seilast til hornsins sem hann gerir og drekkur af en konungur reiðist mjög og gengur til rúms síns.

Og er kemur hinn átti dagur jóla var mönnum gefinn máli. Það var kallað Haraldsslátta. Var meiri hlutur kopars, það besta kosti að væri helmings silfur. Og er Halldór tók málann hefir hann í möttulsskauti sínu silfrið og lítur á og sýnist eigi skírt málasilfrið, lýstur undir neðan annarri hendi og fer það allt í hálm niður.

Bárður mælti, kvað hann illa með fara: "Mun konungur þykjast svívirður í og leitað á við hann um málagjöfina."

"Ekki má nú fara að slíku," segir Halldór, "litlu hættir nú til."

3. kafli

Nú er frá því sagt að þeir búa skip sín eftir jólin. Ætlar konungur suður fyrir land.

Og er konungur var mjög svo búinn þá bjóst Halldór ekki og mælti Bárður: "Hví býstu eigi Halldór?"

"Eigi vil eg," segir hann, "og ekki ætla eg að fara. Sé eg nú að konungur þokkar ekki mitt mál."

Bárður segir: "Hann mun þó að vísu vilja að þú farir."

Fer Bárður síðan og hittir konung, segir honum að Halldór býst ekki: "Máttu svo ætla að vandskipaður mun þér vera stafninn í stað hans."

Konungur mælti: "Seg honum að eg ætla að hann skuli mér fylgja og þetta er ekki alugað, fæð sjá er með okkur er um hríð."

Bárður hittir Halldór og lætur að konungur vilji einskis kostar láta hans þjónustu og það ræðst úr að Halldór fer og halda þeir konungur suður með landi.

Og einhverja nótt er þeir sigldu þá mælti Halldór til þess er stýrði: "Lát ýkva," segir hann.

Konungur mælti til stýrimanns: "Halt svo fram," segir hann.

Halldór mælti öðru sinni: "Lát ýkva."

Konungur segir enn á sömu leið.

Halldór mælti: "Beint stefnið þér skerið."

Og að því varð þeim. Því næst gekk undan skipinu undirhluturinn og varð þá að flytja til lands með öðrum skipum og síðan var skotið landtjald og bætt að skipinu.

Við það vaknar Bárður er Halldór bindur húðfat sitt. Bárður spyr hvað hann ætlist fyrir.

En Halldór kvaðst ætla á byrðing er lá skammt frá þeim "og kann vera að nú leggi sundur reyki vora og er þetta fullreynt. Og eigi vil eg að konungur spilli oftar skipum sínum eða öðrum gersemum mér til svívirðingar og að mér beri þá verr en áður."

"Bíð enn," segir Bárður, "eg vil enn hitta konung."

Og er hann kemur mælti konungur: "Snemma ertu á fótum Bárður."

"Svo er nú þörf herra. Halldór er í brautbúnaði og þykir þú óvingjarnlega til sín gert hafa og er nokkuð vant að gæta til með ykkur. Ætlar hann nú í brott og ráðast til skips og fara út til Íslands með reiði og fer þá ómaklega ykkar skilnaður. Og það hygg eg að varla fáir þú þér annan mann jafntraustan honum."

Konungur lét að þeir mundu enn sættast og kvað sér ekki mundu að þessu þykja.

Bárður hittir Halldór og segir honum vingjarnleg orð konungs.

Halldór svarar: "Til hvers skal eg honum þjóna lengur? Þatgi að eg fái mála minn falslaust."

Bárður mælti: "Get eigi þess. Vel máttu þér það líka láta er lendra manna synir hafa og ekki fórstu að því með vægð næsta sinni er þú slóst niður í hálm silfrinu og ónýttir. Og máttu víst vita að konungi þykir það svívirðlega til sín gert."

Halldór svarar: "Eigi má eg það vita að neitt sinn hafi jafnmjög logist í um fylgdina mína sem í málagjöfina konungs."

"Satt mun það vera," segir Bárður, "biðleika, enn vil eg hitta konung."

Og svo gerði hann.

Og er Bárður hitti konung mælti hann: "Fá Halldóri mála sinn skíran því að verður er hann að hafa."

Konungur svarar: "Líst þér eigi nokkur svo djörfung í að krefja Halldóri annars mála en taka lendra manna synir og með slíkri svívirðing sem hann fór með málanum næstum?"

Bárður svarar: "Á hitt er að líta herra er miklu er meira vert, drengskap hans og vináttu ykkra er lengi hefir góð verið og þar með stórmennsku þína. Og veistu skap Halldórs og stirðlæti og er það þinn vegur að gera honum sóma."

Konungur mælti: "Fáið honum silfrið."

Var nú svo gert.

Kemur Bárður til Halldórs og færir honum tólf aura brennda og mælti: "Sérð þú eigi að þú hefir slíkt er þú brekar af konungi og hann vill að þú hafir slíkt af honum sem þú þykist þurfa?"

Halldór svarar: "Eigi skal eg þó oftar vera á konungsskipinu og ef hann vill hafa mitt föruneyti lengur þá vil eg hafa skip til stjórnar og eignast það."

Bárður svarar: "Það samir eigi að lendir menn láti skip sín fyrir þér og ertu of framgjarn."

Halldór kvaðst eigi fara mundu ellegar.

Bárður segir konungi hvers beitt er af Halldórs hendi "og ef hásetar þess skips eru jafntraustir sem stýrimaður þá mun vel hlýða."

Konungur mælti: "Þótt þetta þyki framarla mælt vera þá skal þó af nakkvað gera."

Sveinn úr Lyrgju, lendur maður, stýrði skipi. Konungur lét hann kalla á mál við sig.

"Þannug er farið," segir konungur, "sem þú veist að þú ert maður stórættaður. Vil eg fyrir því að þú sért á mínu skipi en eg mun þar fá annan mann til skipstjórnar. Þú ert maður viskur og vil eg einkum hafa þig við ráð mín."

Hann segir: "Meir hefir þú aðra menn haft við þínar ráðagerðir hér til og til þess em eg lítt fær eða hverjum er þá skipið ætlað?"

"Halldór Snorrason skal hafa," segir konungur.

Sveinn segir: "Eigi kom mér það í hug að þú mundir íslenskan mann til þess velja en taka mig frá skipstjórn."

Konungur mælti: "Hans ætt er eigi verri á Íslandi en þín hér í Noregi og eigi hefir enn alllangt síðan liðið er þeir voru norrænir er nú byggja Ísland."

Nú fer það fram sem konungur vill að Halldór tekur við skipi og fóru síðan austur til Ósló, tóku þar veislur.

4. kafli

Það er sagt einnhvern dag er þeir konungur sátu við drykkju og var Halldór þar í konungsstofunni að sveinar hans komu þar, þeir er skipið skyldu varðveita, og voru allir votir og sögðu að þeir Sveinn höfðu tekið skipið en rekið þá á kaf. Halldór stóð upp og gekk fyrir konung og spurði hvort hann skyldi eiga skipið og haldast það er konungur hafði mælt. Konungur svarar og kvað það að vísu haldast skyldu, kvaddi til síðan hirðina að þeir skyldu taka sex skip og fara með Halldóri og hafa þrenna skipun á hverju.

Þeir snúa nú eftir þeim Sveini og lætur hann eltast að landi og þegar hljóp Sveinn á land upp en þeir Halldór tóku skipið og fóru til konungs.

Og er veislum var lokið fer konungur norður með landi og til Þrándheims er á líður sumarið.

Sveinn úr Lyrgju sendi orð konungi að hann vill gefa upp allt málið og leggja á konungs vald að hann skipi með þeim Halldóri sem hann vill og vildi þó helst kaupa skipið ef konungi líkaði. Og nú er konungur sér það að Sveinn skýtur öllu máli undir hans dóm þá vill hann nú svo til bregða er báðum mætti líka, falar skipið að Halldóri og vill að hann hafi verð sæmilegt en Sveinn hafi skip og kaupir konungur skip og á Halldór við hann um verð og gelst allt upp nema hálf mörk gulls stendur eftir. Heimtir Halldór lítt enda galst það ekki og fer svo fram um veturinn.

Og er vora tók segir Halldór konungi að hann vill til Íslands um sumarið og kvað sér vel koma að þá gyldist það sem eftir var skipverðsins. En konungur fer heldur undan um gjaldið og þykir ekki betur er hann heimtir en ekki bannar hann Halldóri útferð og býr hann skip sitt um vorið í ánni Nið og leggur út síðan við Bröttueyri.

Og er þeir voru albúnir og byrvænlegt var þá gengur Halldór upp í bæinn með nokkura menn síð um aftan. Hann var með vopnum. Gengu þar til er þau konungur og drottning sváfu. Förunautar hans stóðu úti undir loftinu en hann gengur inn með vopnum sínum og verður glymur og skark af honum og vakna þau konungur við og spyr konungur hver þar brjótist að þeim um nætur.

"Hér er Halldór kominn og búinn til hafs og kominn á byr og er nú ráð að gjalda féið."

"Ekki má það nú svo skjótt," segir konungur, "og munum vér greiða fé á morgun."

"Nú vil eg þegar hafa," segir Halldór, "og munkat eg nú erindlaust fara. Kann eg og skap þitt og veit eg hversu þér mun líka þessi för mín og fjárheimta hvegi sem þú lætur nú. Mun eg lítt trúa þér héðan frá enda er ósýnt að við finnumst svo vilgis oft að mitt sé vænna og skal nú neyta þess og sé eg að drottning hefir hring á hendi því hófi mikinn. Fá mér þann."

Konungur svarar: "Þá verðum við fara eftir skálum og vega hringinn."

"Ekki þarf þess," segir Halldór, "tek eg hann fyrir hlut minn enda muntu nú ekki prettunum við koma að sinni og sel fram títt."

Drottning mælti: "Sérð þú eigi," segir hún, "að hann stendur yfir þér uppi með víghug?"

Tekur síðan hringinn og fær Halldóri.

Hann tekur við og þakkar þeim báðum gjaldið og biður þau vel lifa "og munum vér nú skilja."

Gengur nú út og mælti við förunauta sína, biður þá hlaupa sem tíðast til skipsins "því að ófús em eg að dveljast lengi í bænum."

Þeir gera svo, koma á skipið og þegar vinda sumir upp segl, sumir eru að báti, sumir heimta upp akkeri og bergst hver sem má. Og er þeir sigldu út skorti eigi hornblástur í bænum og það sáu þeir síðast að þrjú langskip voru á floti og lögðu eftir þeim en þó ber þá undan og í haf. Skilur þar með þeim og byrjaði Halldóri vel út til Íslands en konungsmenn hurfu aftur er þeir sáu er Halldór bar undan og í haf út.

5. kafli

Halldór Snorrason var mikill maður vexti og fríður sýnum, allra manna styrkastur og vopndjarfastur. Það vitni bar Haraldur konungur Halldóri að hann hefði verið með honum allra manna svo að síst brygði við voveiflega hluti hvort sem að höndum bar mannháska eða fagnaðartíðindi þá var hann hvorki að glaðari né óglaðari. Eigi neytti hann matar eða drakk eða svaf meira né minna en vandi hans var til hvort sem hann mætti blíðu eða stríðu. Halldór var maður fámæltur, stuttorður, bermæltur, stygglyndur og ómjúkur, kappgjarn í öllum hlutum við hvern sem hann átti um. En það kom illa við Harald konung er hann hafði nóga aðra þjónustumenn. Komu þeir því lítt lyndi saman síðan Haraldur varð konungur í Noregi. En er Halldór kom til Íslands gerði hann bú í Hjarðarholti.

Nokkurum sumrum síðar sendi Haraldur konungur orð Halldóri Snorrasyni að hann skyldi ráðast enn til hans og lét að eigi skyldi verið hafa hans virðing meiri en þá ef hann vildi farið hafa og engan mann skyldi hann hærra setja í Noregi ótiginn ef hann vildi þetta boð þekkjast.

Halldór svarar svo er honum komu þessi orð: "Ekki mun eg fara á fund Haralds konungs héðan af. Mun nú hafa hvor okkar það sem fengið hefir. Mér er kunnigt skaplyndi hans. Veit eg gjörla að hann mundi það efna sem hann hét að setja engan mann hærra í Noregi en mig ef eg kæmi á hans fund því að hann mundi mig láta festa á hinn hæsta gálga ef hann mætti ráða."

Og er á leið mjög ævi Haralds konungs þá er sagt að hann sendi Halldóri orð til að hann skyldi senda honum melrakkabelgi, vildi gera láta af þeim yfir rekkju sína því að konungur þóttist þá þurfa hlýs.

Og er Halldóri kom sjá orðsending konungs þá er sagt að hann skyti því orði við í fyrstu: "Eldist árgalinn nú," sagði hann en sendi honum belgi.

En ekki fundust þeir sjálfir síðan er þeir skildust í Þrándheimi þó að þá yrði nokkuð með stytti því sinni. Bjó hann í Hjarðarholti til elli og varð maður gamall.

HRAFNS ÞÁTTUR GUÐRÚNARSONAR

1. kafli

Þorgrímur hét maður. Hann bjó að Stað í Hrútafirði. Hann var féríkur og lítill búþegn. Þorgerður hét kona hans. Synir þeirra voru Kálfur og Grímur, mannaðir að hófi, ágangsamir og ótrúir í skapi sem faðir þeirra.

Maður hét Sighvatur. Hann bjó á Melum í Hrútafirði. Guðrún hét kona hans, skýr og sköruglynd. Hrafn hét sonur þeirra, ungur að aldri, vænn og mikill vexti.

Sighvatur hafði fé sitt mjög í kostnaði. Hann átti land gott en eyddust lausafé. Á einu sumri sagði hann konu sinni að selja mundi verða land þeirra til skulda og búfjár.

Hún svarar: "Þar liggur fyrir annað ráð. Sel heldur gullhring minn til skulda en eigi landið."

Sighvatur svarar: "Þá mun verða að finna Þorgrím. Hann skortir eigi kvikfé."

Hún svarar: "Letja vil eg þig að eiga kaup við Þorgrím. Hann er slægur og óheill."

Sighvatur fór allt að einu til fundar við Þorgrím og mælti: "Það er mitt erindi að kaupa að þér kvikfé nokkur."

Þorgrímur svarar: "Það er vel fallið."

Sighvatur mælti: "Gullhringur þessi er til verðs látinn."

Þorgrímur svarar: "Það er ódrengilegt bragð að selja gripi konu sinnar. Sel mér heldur eng það er þú kallar Grænateig. Eg þarf bæði hey og útbeit en þú hefir þó meir en nógar engjar eftir."

Sighvatur svarar: "Selja mun eg þér teiginn en engra vil eg annarra manna beit í land mitt."

"Sé þessu nú keypt," segir Þorgrímur.

Sighvatur kom heim og sagði húsfreyju kaupið.

Hún svarar: "Ókeypt mundi þessu ef eg hefði ráðið. Brátt mun hann beita upp land vort þegar hann þykist nokkurn spotta í eiga."

Annan dag var þangað rekið kvikfé það er Sighvatur hafði keypt.

En er á leið sumarið mælti Þorgrímur: "Nú höfum vér heldur aukið engjar vorar en eg heyri það af konum að málnytu verði hagfátt og dugi lítt. Nú skal reka búfé vort í land Sighvats til beitar. Mér hefi eg nú helgað það land."

Var nú svo gert.

En er Guðrún sá það mælti hún: "Eigi fór fjarri getu minni. Mér var lítið um kaup þetta. Hefir og illa gefist því að Þorgrímur fær nú til þræla sína að beita upp engjum vorum og heyjum."

Sighvatur svarar: "Oftreynt er það að Þorgrímur launar illu gott."

Einn dag gekk Sighvatur til og keyrði naut Þorgríms úr sæti sínu.

Þorgrímur kom þá að og mælti: "Djarfur gerist þrælsjafninginn nú."

Hann lagði með spjóti í gegnum Sighvat svo að hann fékk þegar bana. Þorgrímur fór þegar heim.

Guðrún varð skjótt vör við þessi tíðindi og lét veita gröft bónda sínum og fór með hljóðlega. Hrafn sonur þeirra var þá fjögurra vetra. Hann nafntogaði oft föður sinn og spurði hvar hann væri. Móðir hans sagði að hann var dauður og hefði orðið bráðsjúkur.

Litlu síðar kom Þorgrímur til fundar við Guðrúnu og mælti: "Þér mun eg þykja hafa gert þér nokkurt skjótræði. Nú vil eg bæta þér manninn og gjalda mig í mót. Og ef þú vilt mína umsjá þekkjast þá mun þig fátt skorta."

Hún svarar: "Það er líkast að sér búi hvort okkart. Em eg ekki svo manngjörn að eg mundi taka til mín bóndabana minn þótt þú værir kvonlaus."

2. kafli

Hrafn óx þar upp með móður sinni. Hann var mikill og sterkur, blíður og vinsæll við alþýðu og gleðimaður mikill. Hann fór oft til leika til Staðar. Þorgrímur var vel við hann en Hrafn þekktist það vel. Þeir Kálfur sonur Þorgríms lékust jafnan við. Þá var Hrafn fimmtán vetra. Kálfur var eldri og óstyrkari. Fékk hann þungt af Hrafni því að hann var kappgjarn í leikinum.

Einn dag er þeir höfðu við leikist mælti Kálfur: "Illa kanntu Hrafn að stilla afli þínu og munt þú hafa farar föður þíns."

Hrafn svarar: "Margtítt er það að menn deyi og svo mun mér verða."

Kálfur mælti: "Leyndur ert þú hvað honum varð að bana. Hann var drepinn og gerði það faðir minn en eg mun drepa þig."

Hrafn sneri þá brott og svaraði engu. Hann kom heim um kveldið ókátur. Móðir hans spurði hverju það gegndi.

Hann svarar: "Þú sagðir mér að faðir minn hefði orðið sóttdauður en Kálfur brá mér því í dag að hann hefði verið drepinn. En mér þykir undarlegt er þú leyndir mig því."

Hún svarar: "Það gekk mér til að mér þótti þú ungur en ríkir menn til móts. En nú varðar eigi þótt sá seyðir rjúki er þeir hafa hreyft."

Hrafn mælti: "Hvar er búið um föður minn?"

Hún kvað þar nú vallgróið yfir.

Hrafn mælti: "Koma skal eg þó þar til og mun eg nú vera glaður er eg veit hið sanna og væri mikið undir að hann ætti harðan son."

Fór hann nú til leika sem áður og fann engi maður á honum ógleði.

Liðu nú stundir fram þar til er hann var átján vetra.

Þá var það einn dag er Hrafn var kominn í klæði sín eftir leik að Kálfur mælti: "Betra þykir Hrafni að herða knúa að knetti en hefna föður síns."

Hrafn svarar: "Nú skal brátt."

Snaraðist hann þá í mót Kálfi og hjó hann banahögg.

Þorgrímur mælti: "Þetta fór sem von var. En þó hæfir oss eigi að láta kyrrt."

Hrafn kom heim og sagði móður sinni vígið.

Hún sagði það mundu vera dýrgilt: "Mun eg nú," sagði hún, "láta soninn sem fyrr bóndann. Far nú brott því að eg má þér enga hjálp veita."

Gekk hún þá út með honum og bað hann fara með sér í útibúr er stóð í túninu. Þar var jarðhús mikið og vel um búist. Gekk hann í jarðhúsið og skorti hann ekki það er hann þurfti.

Um morguninn eftir kom Þorgrímur þar við tólfta mann. En Guðrún hafði safnað að sér mönnum um nóttina af næstum bæjum og hafði hún mannfleira fyrir en Þorgrímur.

Þorgrímur mælti: "Það er erindi vort að leita eftir Hrafni syni þínum og sel þú hann fram."

Guðrún svarar: "Það er vorkunn að þú leitir eftir sonarbana þínum en eigi er hann hér. Var eigi þess von að eg mundi hafa afla eða dirfð til að halda hann fyrir þér í næsta húsi."

Hann svarar: "Von þykir mér að þú segir ekki í hávaða þótt hann sé hér og viljum vér rannsaka bæ þinn."

Hún svarar: "Ekki var eg hér til með þjófum talin og munt þú ekki rannsaka meðan þú hefir færri menn til en eg hefi fyrir."

Lét hún þá drífa út mannfólk sitt.

Þorgrímur mælti: "Eigi ert þú ráðlaus."

Reið hann brott við svo búið.

Á næsta sumri gerði Þorgrímur Hrafn sekan skógarmann á alþingi. Kaupskip var búið í Hrútafirði til hafs, er þetta gerðist, er áttu norrænir menn. Hét annar Einar, naumdælskur maður. Annar hét Bjarni. Einar var auðigur, drengur góður og kær vinur Magnúss konungs góða. Bróðir Einars hét Sigurður er á skipi var með honum. Sigurður var á ungum aldri og hinn mannvænlegasti.

Þorgrímur reið til skips þegar hann kom af þingi. Þá voru kaupmenn mjög albúnir.

Hann mælti til þeirra: "Eg vil yður kunnigt gera að eg á einn skógarmann er heitir Hrafn og vil eg vara yður við að þér flytjið hann eigi um Íslandshaf þótt hann sé yður boðinn."

Þeim kvaðst þykja sér vandalaust að vísa af höndum öllum illmennum.

Litlu síðar komu þau mæðgin til skips og kölluðu á land Einar stýrimann.

Og er þau hittust mælti Guðrún: "Hér fer eg með son minn er hitt hefir í vandkvæði og munu sumir menn kalla honum drengsbót í sínu tiltæki. En eg verð þó nú vanafli til að halda hann fyrir Þorgrími því að hann er sekur orðinn. Vildi eg að þér flyttuð hann utan. Vænti eg að þér virðið meira í þessu máli frændur hans göfga í Noregi og málaefni heldur en ofurkapp og ósæmd Þorgríms er hann drap saklausan bónda minn, föður Hrafns, og lagði ógildan."

Einar mælti: "Lítt er þessi maður leyfður fyrir oss og er mér ekki um að flytja seka menn."

Þá mælti Sigurður bróðir hans: "Hví sýnist þér það ráð að vísa honum af hendi? Hyggur þú ekki að hversu vænlegur maðurinn er eða hversu drengilega hann hefir rekið sinna harma? Nú far þú til mín Hrafn þótt það sé minna traust en með bróður mínum og gakk þegar út á skip því að vér erum albúnir en veður byrvænlegt. Eða hverja áttu frændur í Noregi?"

Hrafn svarar: "Það segir móðir mín að Sighvatur skáld sé bróðir hennar."

Sigurður mælti: "Njóta skalt þú hans frá mér."

Hratt hann þegar út bryggjunni, drógu síðan upp akkeri og sveif skipinu frá landi.

Í því bili kom Þorgrímur af landi ofan og mælti við kaupmenn: "Það hygg eg að þér hafið mér nú lausmálir orðið."

Sigurður mælti: "Sýn þú þig nú Hrafn. Hæfilega er Þorgrímur nú nær."

Hrafn hljóp upp á búlkann og mælti: "Þá væri hann hæfilega nær ef öx mín tæki til hans."

Bjarni bað þá flytja Hrafn til lands.

Sigurður mælti: "Það mundi eg vilja ef hann væri fenginn nauðigur í vald Þorgríms að nokkurir gengju stopalt að því starfi og sýnist mér meiri nauðsyn að vinda segl."

Og var svo gert. Þeim byrjaði vel og tóku Þrándheim.

3. kafli

Ketill hét maður og kallaður rípur er þar hafði bæjarsýslu af hendi konungs. Signý hét kona hans en Helga dóttir. Hún var væn og vel að sér.

En er kaupmenn drifu frá skipi hver til síns heima þá mælti Einar til Hrafns: "Það mun til liggja að gera vel til þín þótt eg hafi eigi verið svo bráðfengur sem Sigurður. Vilt þú að eg taki þér hér vist í bænum en eg skal gefa fé fyrir þig? Þykir mér þetta nú auðveldara fyrst en þú farir með mér."

Hrafn svaraði: "Eg vil vera auðráður þinni forsjá ef þú vilt mér vel. Ætla eg á engan mann að leita fyrri en gjalda grimmlega mótgerðir og vansæmd."

Eftir þetta hittu þeir Ketil og mælti Einar: "Þenna mann fæ eg þér í hendur og ger vel til hans. En þú kom til mín Hrafn þá er þér líkar og tími er til."

Hrafn var með Katli. Hann var hljóður og fáskiptinn en þó kátur við menn þá er orða ortu á hann. Löngum talaði hann við Helgu dóttur Ketils. Lét hann sér það vel líka um hríð því að Hrafn fór með sér vel.

Nú leið eigi langt áður Ketill sneri sínu skapi eftir sinni ódyggð og eiginlegri hugarlund. Hann tjáði þá fyrir konu sinni og dóttur að Hrafn væri óskapgæfur en nennti ekki að starfa og væri við þær of fjölræðinn.

Þær svöruðu báðar að það væri hæfilega og meinalaust: "Eru hans hættir þvílíkir nú," sögðu þær, "sem þá er þér líkaði vel til hans. Kann hann vel að vera með góðum mönnum."

Ketill kvað þær heillaðar. Lagði hann fæð á Hrafn og orti um hann heldur hæðilega. Hrafn lét sem hann vissi það eigi.

Þar voru komnir kaupmenn til bæjarins vestan um haf og voru þá mjög brott búnir. Einn dag kom Ketill til þeirra og kvaðst hafa þræl einn að selja þeim. Þeir létu sér það vel gegna.

Hann mælti: "Ekki skal eg pretta yður í þessu kaupi. Hann er bæði lyginn og að mörgu öðru annmarkafullur og þurfið þér í fyrstu að taka hann fast og láta kenna harðinda."

Mörgu keyptu þeir öðru.

Gekk Ketill þá heim í garð sinn og mælti til Hrafns: "Vilt þú ganga til skips með mér og skemmta þér?"

Hrafn svarar: "Fús em eg að fylgja þér ef þú ert í góðum hug."

Og þegar er kaupmenn sáu Hrafn runnu þeir móti honum og gripu til hans. Hrafn hafði hendur fyrir sér og spurði hvað sjá leikur skyldi. Þeir sögðu hann varan mundu við verða. Hann varð þeim harður fyrir og sópaði þeim af sér. Þeir sögðu þenna þræl ofkátan.

Hrafn svarar: "Er nú svo þá. Þetta er mér þrælsverkið skapfelldast, að glíma, og hefi eg þó eigi fyrr jafnmikið að unnið."

Tók hann þá einn þeirra og varðist með þar til er sá vissi ekki til sín. Ketill sneri þá upp í bæinn. Hrafn hljóp upp eftir honum og veitti honum banasár. En er kaupmenn sáu þetta bjuggust þeir brott sem hvatast því að þeir hræddust að þeim mundi kennt vígið.

Hrafn lýsti víginu sér á hendur. Gekk hann eftir það upp í garðinn er Ketill hafði átt og fann þær mæðgur og sagði nú það að gert að þeim mundi lítið um samvistur við hann. Þær sögðu illa hafa til borið en létu þó slíkt helst vorkunnarverk. Fengu þær honum bæði klæði og vist og báðu hann meir forðast konungs reiði en sína. Síðan gekk hann á merkur og skóga huldu höfði.

4. kafli

Magnús konungur kom litlu síðar til bæjarins og spurði þessi tíðindi.

Hann varð reiður við og mælti: "Slíkt eru firn mikil að Íslendingar skuli til þess fara hingað í land að drepa umboðsmenn vora eða sýslumenn og skal þann mann gera útlægan sem verkið hefir unnið."

Einar Naumdæll var þá með konungi og mælti: "Búa má maður herra svo illa sína sök til að hann hafi fyrirgert sér."

Litlu síðar var það að konungur fór á veiðar einn dag með haukum og hundum og dreifðust menn frá honum svo að hann varð einn saman staddur. Þá kom að honum úr skóginum maður mikill í loðkápu og bað hann ásjá.

Konungur mælti: "Hver vandi er mér á við þig?"

Hann svarar: "Engi annar en frændur mínir eru vinir þínir og enn drengskapur þinn að þú synjar engum manni ásjá er þig biður."

Konungur mælti: "Kolur heitir maður er býr suður í Þauskadal. Þangað skal þig senda til vistar. Eða hver ert þú?"

Hann svarar: "Spellvirki hefi eg verið en eg vil nú af því láta. Á eg sökótt við fólkið og beiði eg því ásjá. Nú ef þér viljið mig þangað senda til Kols þá fáið mér skýrar jarteignir að hann taki við mér og mun eg þar vera í vetur."

Konungur mælti: "Ger þú svo og mun eg þar koma viku eftir páska."

Tók konungur þá fingurgull af hendi sér og dró á spjótsoddinn og rétti svo að honum því að hann gekk ekki nærri.

Konungur mælti til hans: "Hvað hyggur þú að hann Hrafn útlaginn geri af sér?"

Hann svarar: "Herra, hann mun sækja á fund Einars hins naumdælska vinar þíns og hafið þér þá þegar vald á honum."

Tók hann þá gullið af spjótsoddinum og hvarf jafnskjótt í skóginn.

Þá mælti konungur: "Lék hann mig nú Hrafn og gabbaði."

Hrafn kom til Kols og sýndi honum jarteignir konungs til viðtöku.

Kolur mælti: "Þetta mál fer undarlega. Þú hefir sannar jarteignir konungs en hefir áður óvingast við hann."

Hrafn var þar um veturinn og líkaði hverjum manni vel við hann. En eigi vildi hann þar bíða konungs og fór brottu laugardag í páskaviku.

En er konungur kom þar mælti hann til Kols: "Hvar er Hrafn Guðrúnarson? Hann verð eg að finna."

Kolur svarar: "Brottu er hann nú herra."

Konungur mælti: "Það er illa. En viti það allir menn að hann er nú útlægur og friðlaus. Þykir mér meiri vera svívirðing mín er hann hefir gabbað mig en vígið og því legg eg nú þrjár merkur silfurs til höfuðs honum. Skal nú og engum manni tjá að biðja honum líknar eða lífsgriða."

Hélt konungur þá miklum her suður með landi og ætlaði til Danmerkur því að í þenna tíma var hið mesta stríð með þeim Sveini Úlfssyni.

5. kafli

Þá er hálfur mánuður var af sumri kom Hrafn úr mörkum fram til sjóvar einhvers staðar. Hann sá þar skipaflota mikinn. Hann sneri þar að sem sveinar bjuggu mat á landi.

Hann gekk heldur óframlega og spurði: "Hver á þenna mikla skipaflota?"

Þeir svöruðu: "Þú munt vera ófróður maður og heimskur. Magnús konungur liggur hér því að honum gefur eigi byr að sigla til Danmerkur."

Hrafn spurði: "Hvað er hér virðingamanna með konungi?"

Þeir sögðu að þar var fyrir Einar hinn naumdælski vinur konungs og Einar þambarskelfir með þrettán skipum "en Sighvatur skáld er á konungs skipi."

Hrafn mælti: "Segið þér Sighvati að maður á skylt erindi við hann á landi."

Þeir gerðu svo. Hrafn stóð við skóginn meðan.

Sighvatur kom á fund hans og mælti: "Hver er þessi hinn mikli maður?"

"Sjá heitir Hrafn," segir hann.

Sighvatur mælti: "Forða þér. Eigi mun eg taka fé til höfuðs þér og eigi vil eg segja til þín þótt eg hafi fundið þig."

Hrafn svarar: "Eigi er það svo einsætt. Þú ert kallaður maður fégjarn en mér er lítið lífs að missa og verður margur maður meira að vinna til minna fjár. En þótt þú segir til mín og öx konungs sé langskeft þá mun hún þó eigi taka í skóginn til mín. En ef þú vilt mér gagn gera þá samir þér það og allvel því að þú ert móðurbróðir minn."

Hann svarar: "Við kennist eg frændsemi þína en eigi hefi eg traust til að veita þér lið. Nú bíð þú mín hér."

Hrafn svarar: "Eg vil ganga með þér á skipið út. Þykir mér betra að vera þar drepinn hjá þér og eigi munt þú minna leggja til við mig."

Sighvatur svarar: "Þú ert vandræðamaður. Eigi hæfir að eg selji þig svo undir öxi því að þetta mætti okkur eigi endast þótt eg hefði hér til allra manna lið og bænafullting. Ger nú sem eg beiði. Bíð mín hér meðan eg hitti vini mína."

Hrafn svarar: "Gera skal sem þú beiðir um litla stund. Þó mun eg skjótt koma eftir þér því að eigi skal bæði bíða þungan banann og hyggja lengi til."

Sighvatur hitti Einar hinn naumdælska og mælti: "Nú er svo félagi að í vandkvæði er slungið. Hér er nú kominn Hrafn og vill ekki annað en ganga á vald óvina sinna. Eða hvað skal eg þar eiga er þú ert?"

Hann svarar: "Ógiftumaður er hann en skyldir erum vér að forða honum við bana en berjast eigi fyrir hann móti konungi við lítinn afla. Mun konungur síðan aldrei vort lið þiggja ef vér göngum nú í móti honum."

Því næst gekk Sighvatur fyrir Einar þambarskelfi og mælti: "Skal eg nokkuð traust eiga þar er þú ert Einar?"

Hann svarar: "Hvers þarftu við?"

Sighvatur mælti: "Hér er kominn Hrafn frændi minn."

Einar mælti: "Eigi em eg þess búinn að berjast við konung fyrir hann. Það var einn tíma er eg hélt þann mann sem konungur hafði reiði á og var við sjálft að eg mundi eigi í þrift komast. Nú höfum við Eindriði hér þrettán skip til forráða og ætlum til bardaga við Dani með konungi. Nú vísa þú manninum á brott að hann forðist og lát hann eigi komast á vor skip að hann sé þar drepinn, því að eg kann kappi Magnúss konungs að heldur mun hann missa vors liðs en taka af oss afarkosti."

En meðan þeir áttu þetta við að talast gekk Einar hinn naumdælski á land til fundar við Hrafn og mælti: "Ger svo vel félagi, snú eigi öllu fólki í vanda. Far heldur brott að mínu ráði. Eg vil senda þig norður til Hítar til bús míns. Þar munt þú hólpinn um hríð."

Hrafn svarar: "Finna vil eg Sighvat áður."

Gekk Einar brott en Sighvatur kom þar litlu síðar.

Hrafn mælti: "Hversu gefst nú höfðingjatraustið?"

Hann svarar: "Ekki mjög og ert þú eigi gæfudrjúgur eða hvað munt þú nú ráða taka?"

Hann svarar: "Slíkt sem eg hefi áður sagt, ganga út á konungsskipið með þér."

Sighvatur mælti: "Hví vilt þú svo hrapa til dauðans?"

Hrafn svarar: "Því að mér þykir betra að deyja en fella konungs reiði á yður alla er varir hafið orðið við mig sem vís von er þegar hann spyr að þér hafið mér undan skotið."

Sighvatur svarar: "Drengilega er slíkt talað. Er og enn eftir fulltrúinn minn og skal nú þangað leitað traustsins sem enn hefir aldrei bilað en það er hinn heilagi Ólafur konungur."

Lagðist hann þá til bænar og hét á Ólaf konung. Eftir það gengu þeir út á konungsskipið. Magnús konungur hafði sofnað í lyftinginni og vaknaði í því er þeir Sighvatur voru komnir í fyrirrúmið.

Hann spratt upp hart og kallaði: "Upp allir mínir menn, byr er á kominn en vís sigurinn er vér komum til Danmerkur."

Bjó þá hver sitt skip og sigldu þegar þeir voru búnir. En er þeir komu til Danmerkur gekk allt fólk á land af skipum. Var þar fyrir mikill Danaher og tókst hin mesta orusta. Magnús konungur var í framanverðri fylking en Hrafn Guðrúnarson gekk fram fyrir konung og barðist allfræknlega. En engi maður mælti orð við hann. Í þeim bardaga sáu nokkurir menn hinn heilaga Ólaf konung með liði Magnúss konungs og fékk hann þann dag fagran sigur.

6. kafli

Þeir komu aftur til skipa um kveldið og þökkuðu guði sigur sinn.

En er þeir voru á skip komnir mælti konungur: "Hvar er hann nú Hrafn? Gangi hann nú fram og felist eigi."

Einar og Sighvatur mæltu til konungs: "Gefið manninum frið herra, svo frækn sem hann er."

Konungur svarar: "Engu heiti eg um það en sjá vil eg hann."

Þá gekk Einar hinn naumdælski til Hrafns og mælti: "Nú skalt þú ganga fyrir konung og ger þig við hann mjúkorðan og þó djarfmæltan. Seg honum satt og greinilega það sem hann spyr þig."

Hrafn gekk fyrir konung og kvaddi hann.

Konungur mælti: "Hví fluttir þú Einar sekan mann af Íslandi?"

Hann svarar: "Herra, því, að hann var um það sekur ger er hann hefndi föður síns er drepinn var meir en saklaus."

Konungur mælti: "Hví drapstu Ketil, Hrafn?"

Hann svarar: "Því, herra, að hann níddi mig í kveðskap en síðan seldi hann mig í þrældóm. Og þá er eg hafði drepið hann kvað eg um hann erfiflokk lítt vandaðan."

"Lát heyra hann," sagði konungur.

"Það skal svo sem þér viljið," sagði Hrafn, "en hlýða verðið þér þá og öðru kvæðinu."

Konungur mælti: "Hvert er það kvæði?"

"Það er ort um yður," sagði Hrafn.

"Kveð þú þá," sagði konungur.

Hann gerði svo.

Og er lokið var báðum mælti konungur: "Misjöfn kvæði. Hví kvaðstu um mig svo gott kvæði en eg vildi bana þér?"

"Því, að þú varst góðs kvæðis verður," segir Hrafn.

Konungur mælti: "Hví komstu til mín á skóginum?"

Hrafn svarar: "Því, að eg vænti þaðan gæfunnar sem nú gafst er þér voruð en áður mjög þröngt kostinum er mér var engi dugnaðarmaður hér í ókunnu landi en hitt í þung tilfelli að drepa ríkan mann þótt mér þætti eigi fyrir sakleysi."

Konungur mælti: "Nú er rannsakað allt þitt mál. En nú skal segja það er til mín heyrir. Þá er eg var sofnaður á skipinu kom að mér Ólafur konungur faðir minn og mælti styggt: "Þar liggur þú Magnús konungur og gefur meira gaum að drepa frænda skálds míns fyrir litla sök en að fá fagran sigur á Dönum, óvinum þínum, því að byr er á kominn. Taktu við öllum þeim vel sem nú eru á skipinu ella mun liggja á þér víti þessa heims svo að þér mun eigi duga." Og þegar eg vaknaði sá eg þá báða í fyrirrúminu, Sighvat og Hrafn, en miklu var eg hræddari orðinn við heitanarorð föður míns en eg geymdi þá drápsins Ketils eða annarra saka Hrafns. Nú skalt þú Hrafn vera hér með oss velkominn. Svo vill faðir minn. Og til yfirbóta við þig er eg hefi þér ónáðir gert skal eg gifta þér Helgu Ketilsdóttur með miklu fé."

Hrafn svarar: "Þetta vil eg með þökkum þiggja. En út vil eg í sumar til Íslands og frelsa mig undan sekt og sökum en sækja síðan yðvarn fund sem skjótast og fara tvívegis í sumar ef svo vill takast."

Konungur bað hann svo gera. Þá sagði Sighvatur skáld konungi að hann hafði heitið á Ólaf konung til fulltings Hrafni þá er hann hafði ekki traust af félögum sínum.

Konungur mælti: "Mikils virðir faðir minn vingan þína er hann veitir þér slíkt og annað það er þú biður hann, svo nú sem þá er hann lifði hér í heimi."

Hrafn fór út um sumarið og kom til Íslands um alþingi. Var þá þegar færð fram sýkna hans. Síðan fór hann utan og móðir hans. Gekk Hrafn að eiga Helgu og gaf konungur þeim miklar eignir. Hrafn var jafnan síðan með Magnúsi konungi meðan konungur lifði. Þótti Hrafn röskur maður í öllum raunum.

Og lýkur þar nú frá honum að segja.

HREIÐARS ÞÁTTUR

1. kafli

Þórður hét maður. Hann var Þorgrímsson, Hreiðarssonar, þess er Glúmur vó. Þórður var lítill maður vexti og vænn. Hann átti sér bróður er Hreiðar hét. Hann var ljótur maður og varla sjálfbjargi fyrir vits sökum. Hann var manna frávastur og vel að afli búinn og hógvær í skapi og var hann heima jafnan. En Þórður var í förum og var hirðmaður Magnúss konungs og mast vel.

Og eitt sinni er Þórður bjó skip sitt í Eyjafirði þá kom Hreiðar þar bróðir hans. Og er Þórður sá hann spurði hann hví hann væri þar kominn.

Hreiðar segir: "Eigi nema erindið væri."

"Hvað viltu þá?" segir Þórður.

"Eg vil fara utan," segir Hreiðar.

Þórður mælti: "Ekki þykir mér þér fallin förin. Vil eg heldur það til leggja við þig að þú hafir föðurarf okkarn og er það hálfu meira fé en það er eg hefi í förum."

Hreiðar svarar: "Þá er lítið vit mitt," segir hann, "ef eg tek þenna fjárskakka til þess að gefa mig svo upp sjálfan og láta þína umsjá og mun þá hver maður draga af mér fé okkað alls eg kann engi forræði þau er nýt eru. Og era þér þá betra hlut í að eiga ef eg ber á mönnum eða geri eg aðra óvísu þeim er um fé mitt sitja að lokka af mér en eftir það sé eg barður eða meiddur fyrir mínar tilgerðir enda er það sannast í að þér mun torsótt að halda mér eftir er eg vil fara."

"Vera kann það," segir Þórður, "en get ekki þá um ferð þína fyrir öðrum mönnum."

Því hét hann. Og þegar er þeir bræður eru skildir þá segir Hreiðar hverjum er heyra vill að hann ætlar utan að fara með bróður sínum. Og firna allir Þórð um ef hann flytur utan afglapa.

2. kafli

Og er þeir eru búnir sigla þeir í haf og verða vel reiðfara, koma við Björgyn og þegar spyr Þórður eftir konungi og var honum sagt að Magnús konungur var í bænum og hafði skömmu áður komið og vildi eigi láta kæja sig samdægris, þóttist þurfa hvíldar er hann var nýkominn.

Brátt litu menn Hreiðar að hann var afbragð annarra manna. Hann var mikill og ljótur, ómállatur við þá er hann hitti.

Og snemma um morguninn áður menn væru vaknaðir stendur Hreiðar upp og kallar: "Vaki þú bróðir. Fátt veit sá er sefur. Eg veit tíðindi og heyrði eg áðan læti kynleg."

"Hverju var líkast?" spyr Þórður.

"Sem yfir kykvendum," segir Hreiðar, "og þaut við mjög en aldrei veit eg hvað látum var."

"Lát eigi svo undarlega," segir Þórður. "Það mun verið hafa hornblástur."

"Hvað skal það tákna?" spyr Hreiðar.

Þórður svarar: "Blásið er jafnan til móts eða til skipdráttar."

"Hvað táknar mótið?" spyr Hreiðar.

"Þar eru dæmd vandamál jafnan," segir Þórður, "og slíkt talað sem konungur þykist þurfa að fyrir alþýðu sé upp borið."

"Hvort mun konungur nú á mótinu?" spyr Hreiðar.

"Það ætla eg víst," svarar Þórður.

"Þangað verð eg þá að fara," segir Hreiðar, "því að eg vildi þar koma fyrst er eg sæi sem flesta menn í senn."

"Þá skýtur í tvö horn með okkur," segir Þórður. "Mér þætti því betur er þú kæmir þar síður er fjölmennt væri og vil eg hvergi fara."

"Ekki tjáir slíkt að mæla," segir Hreiðar, "fara skulum við báðir. Muna þér betra þykja að eg fari einn en ekki færð þú mig lattan þessarar farar."

Hleypur Hreiðar á brott. En Þórður sér nú að fara mun verða og fer hann eftir er Hreiðar fer hart undan og er mjög langt milli þeirra.

Og er Hreiðar sér að Þórður fór seint þá mælti hann: "Það er þó satt, að illt er lítill að vera þá er aflið nær ekki. En þó mætti vera fráleikurinn en lítið ætla eg þig af honum hafa hlotið. Og væria þér verri vænleikur minni og kæmist þú með öðrum mönnum."

Þórður svaraði: "Eigi veit eg mér verr fara óknáleik minn en þér afl þitt."

"Handkrækjumst þá bróðir," segir Hreiðar.

Og nú gera þeir svo, fara um hríð og er svo að Þórði tekur að dofna höndin og lætur hann laust, þykir eigi verða vinveitt að þeir haldist á við álpun Hreiðars. Hreiðar fer nú undan svo við fót og nemur stað síðan á hæð nakkvarri og er allstarsýnn, sér þaðan fjölmennið þangað sem mótið var.

Og er Þórður kemur eftir mælti hann: "Förum nú báðir saman bróðir."

Og Hreiðar gerir svo.

3. kafli

Og er þeir koma á þingið kenna margir menn Þórð og fagna honum vel og verður konungur áheyrsli. Og þegar gengur Þórður fyrir konung og kveður hann vel og tekur konungur blíðlega kveðju hans. Þegar skildi með þeim bræðrum er þeir komu til þingsins og verður Hreiðar skauttogaður mjög og færður í reikuð. Hann er málugur og hlær mjög og þykir mönnum ekki að minna gaman að eiga við hann og verður honum nú förin ógreið. Konungur spyr Þórð tíðinda og síðan spyr hann hvað þeirra manna væri í för með honum er hann vildi að til hirðvistar færi með honum."

"Þar er bróðir minn í för, segir Þórður.

"Sá maður mun vel vera," segir konungur, "ef þér er líkur."

Þórður segir: "Ekki er hann mér líkur."

Konungur mælti: "Þó má enn vel vera eða hvað er ólíkast með ykkur?"

Þórður mælti: "Hann er mikill maður vexti. Hann er ljótur og heldur ósýknlegur, sterkur að afli og lundhægur maður."

Konungur mælti: "Þó má honum vel vera farið að mörgu."

Þórður segir: "Ekki, ekki var hann kallaður viskumaður á unga aldri."

"Að því fer eg meir," segir konungur, "sem nú er eða hvort má hann sjálfur annast sig?"

"Ekki dála er það," segir Þórður.

Konungur mælti: "Hví fluttir þú hann utan?"

"Herra," segir Þórður, "hann á allt hálft við mig en hefir öngar nytjar fjárins og engi afskipti sér veitt um peninga, beiðst þessa eins hlutar að fara utan með mér og þótti mér ósannlegt að eigi réði hann einum hlut þars hann lætur mig mörgum ráða. Þótti mér og líklegt að hann mundi gæfu af yður hljóta ef hann kæmi á yðarn fund."

"Sjá vildi eg hann," segir konungur.

"Svo skal og," segir Þórður, "en brottu er hann nú rjáður nokkur."

Konungur sendi nú eftir honum. Og er Hreiðar heyrði sagt að konungur vildi hitta hann þá gengur hann uppstert mjög og nær á hvað sem fyrir var og var hann því óvanur að konungur hefði beiðst fundar hans. Hann var á þá leið búinn að hann var í hökulbrókum og hafði feld grán yfir sér. Og er hann kemur fyrir konung þá fellur hann á kné fyrir konung og kveður hann vel.

Konungur svaraði honum hlæjandi og mælti: "Ef þú átt við mig erindi þá mæl þú skjótt slíkt er þú vilt. Aðrir eiga enn nauðsyn að tala við mig síðan."

Hreiðar segir: "Mitt erindi þykir mér skyldast. Eg vildi sjá þig konungur."

"Þykir þér nú vel þá," segir konungur, "er þú sérð mig?"

"Vel víst," segir Hreiðar, "en eigi þykist eg enn til gjörla sjá þig."

"Hvernug skulum við nú þá?" segir konungur, "vildir þú að eg stæði upp?"

Hreiðar svarar: "Það vildi eg," segir hann.

Konungur mælti er hann var upp staðinn: "Nú munt þú þykjast gjörla sjá mig mega?"

"Eigi enn til gjörla," segir Hreiðar, "og er nú þó nær hófi."

"Viltu þá," segir konungur, "að eg leggi af mér skikkjuna?"

"Það vildi eg víst," segir Hreiðar.

Konungur mælti: "Við skulum þar þó nokkuð innast til áður um það málið. Þér eruð hugkvæmir margir Íslendingar og veit eg eigi nema þú virðir þetta til ginningar. Nú vil eg það undan skilja."

Hreiðar segir: "Engi er til þess fær konungur að ginna þig eða ljúga að þér."

Konungur leggur nú af sér skikkjuna og mælti: "Hyggðu nú að mér svo vandlega sem þig tíðir."

"Svo skal vera," segir Hreiðar.

Hann gengur í hring um konunginn og mælti oft hið sama fyrir munni sér: "Allvel, allvel," segir hann.

Konungur mælti: "Hefir þú nú séð mig sem þú vilt?"

"Að vísu," segir hann.

Konungur spurði: "Hversu líst þér nú á mig þá?"

Hreiðar svarar: "Ekki hefir Þórður bróðir minn ofsögum frá þér sagt það er vel er."

Konungur mælti: "Máttu nokkuð að finna um það er þú sérð nú og það er eigi sé í alþýðu viti?"

"Ekki vil eg að finna," segir hann, "og ekki má eg þegar því að þannug mundi hver sig kjósa sem þú ert þó að sjálfur mætti ráða."

"Mikinn tekur þú af," segir konungur.

Hreiðar svarar: "Háttung er öðrum á þá," segir hann, "að lofgjarnlega sé við mælt ef þú átt þetta eigi að sönnu sem mér líst á þig og eg sagði áðan."

Konungur mælti: "Finn til nokkuð þó að smátt sé."

"Það helst þá herra," segir hann, "að auga þitt annað er litlu því ofar en annað."

"Það hefir einn maður fyrr fundið," segir konungur, "en sá er Haraldur konungur frændi minn. Nú skal jafnmæli með okkur," segir konungur. "Skaltu nú standa upp og leggja af þér skikkju og vil eg sjá þig."

Hreiðar fleygir af sér feldinum og hefir saurgar krummur, maðurinn hentur mjög og ljótur, en þvegnar heldur latlega. Konungur hyggur að honum vandlega.

Og þá mælir Hreiðar: "Herra," segir hann, "hvað þykist þú nú mega að mér finna?"

Konungur segir: "Það ætla eg að eigi fæðist ljótari maður upp en þú ert."

"Slíkt verður mælt," segir Hreiðar. "Er nokkuð þá," segir hann, "að til fríðinda sé um mig að því sem þú leggur ætlun á?"

Konungur mælti: "Það sagði Þórður bróðir þinn að þú værir lundhægur maður."

"Það er satt og," sagði Hreiðar, "og þykir mér það illt er svo er."

"Þú munt reiðast þó," sagði konungur.

"Mæl heill herra," segir Hreiðar, "eða hve langt mun til þess?"

"Eigi veit eg það gjörla," segir konungur, "helst á þessum vetri að því er eg get til."

Hreiðar mælti: "Seg heill sögu."

Konungur mælti: "Ertu nokkuð hagur?"

Hreiðar segir: "Aldregi hefi eg reynt, má eg því eigi vita."

"Til þess þætti þó ekki ólíklegt," segir konungur.

"Seg heill sögu," kvað Hreiðar. "Svo mun vera jafnt þegar er þú segir það. En veturvistar þættist eg þurfa."

Konungur sagði: "Heimil er mín umsjá. En betur þykir mér þér þar vistin felld vera er heldur er fátt manna."

Hreiðar svaraði: "Svo er það og," segir hann. "En eigi mun svo mannfátt vera að eigi komi það þó upp er mælt verður, allra helst það er hlægi þykir í, en eg maður ekki orðvar og jafnan ber mér mart á góma. Nú kann vera að þeir reiði orð mín fyrir aðra menn og spotti mig og drepi það að ferlegu er eg hefi að gamni eða mæli eg. Nú sýnist mér hitt viturlegra að vera heldur hjá þeim er um mig hyggur sem Þórður er bróðir minn þótt þar sé heldur fjölmenni en hinnug þótt menn séu fáir og sé þar engi til umbóta."

Konungur mælti: "Ráð þú þá og farið báðir bræður til hirðarinnar ef ykkur líkar það betur."

Þegar hljóp Hreiðar á brott er hann heyrði þessi orð konungs og segir hverjum manni er á vill hlýða að hans för hefir allgóð orðið á konungs fund, segir og einkum Þórði bróður sínum að konungur hefir leyft honum að fara til hirðvistar.

Þá mælti Þórður: "Bú þig þá sæmilega að klæðum eða vopnum því að það eitt samir og skortir okkur ekki til þess og skipast margir menn vel við góðan búning enda er vandara að búa sig í konungs herbergi en annarstaðar og verður síður athlægi ger af hirðmönnum."

Hreiðar svarar: "Eigi getur þú allnær að eg muni skrúðklæðin á mig láta koma."

Þórður mælti: "Skerum vaðmál þá til."

Hreiðar svarar: "Nær er það," segir hann.

Svo er nú gert við ráð Þórðar og lætur Hreiðar eftir leiðast. Hefir hann nú vaðmálsklæði og fágar sig og þykir nú þegar allur annar maður, sýnist nú maður ljótur og greitt vasklegur. Svo er þó mót á manninum er þeir Þórður eru með hirðinni að Hreiðar verður í fyrstu fyrir miklum ágang af hirðmönnum og breyttu þeir marga vega orðum við hann og fundu að hann var ómállatur. Kom við sem mátti og hentu þeir mikið gaman að því að eiga við hann og var hann jafnan hlæjandi við því er þeir mæltu og lagði hvern þeirra fyrir, svo var hann leikmikill, bæði um mælgina og allra helst ... En fyrir því að hann var rammur að afli og er þeir finna að hann gefst ekki að grandi þá þvarr það allt af þeim hirðmönnum ... nú með hirðinni.

4. kafli

Í þetta mund voru þeir báðir konungar yfir landi, Magnús konungur og Haraldur konungur, en þá höfðu sakar gerst ... hirðmaður Magnúss konungs hafði vegið hirðmann Haralds konungs og var lagður til sáttarfundur að konungar skyldu sjálfir finnast og skipa málinu.

Og er Hreiðar heyrir þetta að Magnús konungur skal fara til móts við Harald konung þá fer hann á fund Magnúss konungs og mælti: "Sá hlutur er," segir hann, "er eg vildi þig biðja."

"Hver er sá?" sagði konungur.

Hreiðar mælti: "Að fara til sáttarfundar. Em eg ekki víðförull en mér er mikil forvitni á að sjá tvo konunga senn í einum stað."

Konungur svarar: "Satt segir þú að þú ert ekki víðförull en þeygi mun eg leyfa þér þessa förina því að ekki er þér fellt að ganga í greipur mönnum Haralds konungs. Og beri svo til að þér verði að því ólið eða öðrum og em eg um það hræddur að þá sæki þig heim reiðin er þú langar til en mér þætti best að við bærist."

Hreiðar svarar: "Nú mæltir þú gott orð. Þá skal að vísu fara ef eg veit þess vonir að eg reiðist."

Konungur segir: "Muntu fara ef eg leyfi eigi?"

Hreiðar svarar: "Eigi þá síður."

"Ætlar þú að þér muni þvílíkt við mig að eiga sem við Þórð bróður þinn því að þar hefir þú jafnan þitt mál?"

Hreiðar segir: "Því öllu betra mun mér við yður að eiga sem þú ert vitrari en hann."

Konungur sér nú að hann mun fara þó að hann banni eða hann fari eigi í hans föruneyti og þykir eigi það best ef hann kemur annarstaðar til föruneytis og þykir þá í reiðingum vera hversu honum eirir ef hann vélir einn um og leyfir honum nú heldur að fara með sér og er Hreiðari fenginn hestur til reiðar. Og þegar er þeir voru á ferð komnir þá reið hann mjög og ætlaði sér varla hóf um og þraut hestinn undir honum.

Og er konungur verður þess var mælti hann: "Nú gefur vel til. Fylgið nú Hreiðari heim og fari hann eigi."

Hann segir: "Eigi heftir þetta ferðina mína þótt hesturinn sé þrotinn. Kemur mér til lítils fráleikurinn ef eg fæ eigi fylgt yður."

Fara þeir nú og lögðu margir fram hjá honum hesta sína og þótti gaman að reyna fráleik hans svo gropasamlega sem hann sjálfur tók á. En svo gafst að hann þreytti hvern hest er frammi var lagður og lést eigi verður að koma til fundarins ef hann gæti eigi fylgt þeim. Og fyrir þetta sátu nú margir af sínum hestum.

5. kafli

Og er þeir koma þar er konungar skulu finnast þá mælti Magnús konungur við Hreiðar: "Ver þú mér nú fylgjusamur og ver á aðra hönd mér og skilst ekki frá mér. En miðlung segir mér hugur um hversu fer þá er menn Haralds konungs koma og sjá þig."

Hreiðar kvað svo vera skyldu sem konungur mælti "og þykir mér því betur er eg geng yður nær."

Nú finnast konungar og ganga þeir á tal og ræða mál sín. En menn Haralds konungs gátu líta hvar Hreiðar gekk og höfðu heyrt getið hans og þótti þeim um hið vænsta. Og er konungar töluðu þá gengur Hreiðar í flokk Haralds manna og höfðu þeir hann til skógar er skammt var þaðan, skauttoguðu hann mjög og hrundu honum stundum. En þar lék á ýmsu. Stundum fauk hann fyrir sem vindli en stundum var hann fastur fyrir sem veggur og hrutu þeir frá honum. Nú dregst þó svo leikurinn að þeir gera honum nakkvað harðleikið, létu ganga honum öxarsköft og skálpana og námu naddar af sverðskónum í höfði honum og skeindist hann af og svo lét hann sem honum þætti hið mesta gaman að og hló við jafnan. Og er svo hafði fram farið um hríð þá tók leikurinn ekki að batna af þeirra hendi.

Þá mælti Hreiðar: "Nú höfum vér átt góðan leik um stund og er nú ráð að hætta því að nú tekur mér að leiðast. Förum nú til konungs yðvars og vil eg sjá hann."

"Það skal verða aldrei," sögðu þeir, "svo fjandlegur sem þú ert, að þú skulir sjá konung vorn og skulum vér færa þig til heljar."

Honum finnst þá fátt um og þykist sjá að það mun fram fara og er nú þar komið að honum rennur í skap og reiðist hann, fer höndum þann mann er mest sótti að honum og verst lék við hann og vegur á loft og færði niður að höfðinu svo að heilinn var úti og er sá dauður. Nú þykir þeim hann trautt mennskur maður að afli og stukku þeir nú í víginu, fara og segja Haraldi konungi að drepinn var hirðmaður hans.

Konungur svarar: "Drepið þann þá er það hefir unnið."

"Eigi er það enn hægra," segja þeir, "hann er nú í brottu."

Það er nú frá Hreiðari að segja að hann hittir Magnús konung.

Konungur mælti: "Veistu nú hvernug það er að reiðast?"

"Já," segir hann, "nú veit eg."

"Hvernug þótti þér?" segir konungur, "hitt fann eg að þér var forvitni á."

Hreiðar svarar: "Illt þótti mér," segir hann, "þess var eg fúsastur að drepa þá alla."

Konungur mælti: "Það kom mér jafnt í hug," segir konungur, "að þú mundir illa reiður verða. Nú vil eg senda þig á Upplönd til Eyvindar, lends manns míns, að hann haldi þig fyrir Haraldi konungi því að eg treystist eigi að þín verði gætt ef þú ert með hirðinni, því að vér finnumst, en Haraldur frændi er brögðóttur og er vant við að sjá. Kom þá aftur til mín er eg sendi eftir þér."

Nú fer Hreiðar í brott uns hann kemur á Upplönd og tekur Eyvindur við honum eftir orðsending konungs.

Konungar höfðu sáttir orðið á það mál er áður var milli þeirra og var því sætt. En hér verða þeir eigi ásáttir. Þykir Magnúsi konungi þessir menn hafa sjálfir fyrirgert sér og valdið öllum sökum og þykir hirðmaður fallið hafa óheilagur en Haraldur konungur beiðir bóta fyrir hirðmann sinn og skildust nú með öngri sætt.

6. kafli

Eigi liðu langar stundir áður Haraldur konungur spyr hvar Hreiðar er niður kominn, gerir síðan ferð sína og kemur á Upplönd til Eyvindar, hefir með sér sex tigu manna. Hann kemur þar um morgun snemma og ætlaði að koma á óvart. En það var þó eigi því að Eyvindur þóttist vita fyrir að hann mundi koma og var hann á öngri stundu vanbúinn við. Hafði hann stefnt liði að sér af launungu og var það í skógum þeim er nálægir voru bænum. Skyldi Eyvindur gefa þeim mark ef Haraldur konungur kæmi og þóttist hann liðs þurfa.

Það er sagt einhverju sinni áður Haraldur konungur kæmi að Hreiðar beiddist að Eyvindur skyldi fá honum silfur og nokkuð gull.

"Ertu hagur?" segir hann.

Hreiðar svarar: "Það sagði Magnús konungur mér. En eigi má eg annað til vita því að eg hefi aldrei við leitað. En því mundi hann það segja að hann mundi vita og því trúi eg er hann sagði."

Eyvindur mælti: "Þú ert undarlegur maður," segir hann, "nú mun eg fá þér efnin. Skaltu fá mér silfrið ef ónýtt verður smíðað en njót sjálfur ellegar."

Hreiðar er byrgður í einu húsi og er hann þar að smíðinni. Og áður en gert verði það er Hreiðar smíðaði þá kemur Haraldur konungur og er nú sem eg gat áður að Eyvindur er að öngu óbúinn og gerir hann konungi veislu góða.

Og nú er þeir sitja í drykkju þá fréttir konungur eftir ef Hreiðar sé þar "og muntu hafa vináttu af mér í móti ef þú selur oss manninn."

Eyvindur svarar: "Eigi er hann hér nú," segir hann.

"Eg veit," segir konungur, "að hann er og þarftu eigi dylja."

Eyvindur mælti: "En þótt það sé þá geri eg eigi þann mun ykkar Magnúss konungs að eg selji þann mann í hendur þér er hann vill skýla láta," gekk út síðan úr stofunni.

Og er hann kemur út þá brýst Hreiðar á hurðina og kallar að hann vill á brott.

"Þegi þú," segir Eyvindur. "Haraldur konungur er hér kominn og vill drepa þig."

Hreiðar brýst út eigi að síður og lést hitta vildu konung.

Eyvindur sér þá að hann mun brjóta upp hurðina, gengur til og lýkur upp og mælti: "Gramir munu taka þig," segir hann, "er þú gengur til banans."

Hreiðar gengur inn í stofuna og fyrir konung og kveður hann og mælti: "Herra tak af mér reiðina því að eg em þér vel felldur fyrir margs sakir að gera það er þú vilt gera láta þó að eigi sé allríflegt í mannraunum eða því er við ber og mun eg þess ólatur er þú vilt mig til hafa sendan. Hér er nú gripur er eg vil gefa þér," setur á borðið fyrir hann en það var svín gert af silfri og gyllt.

Þá mælti konungur er hann leit á svínið: "Þú ert hagur svo að trautt hefi eg séð jafnvel smíðað með því móti sem er."

Nú fer það með manna höndum.

Segir konungur að hann mun taka sættir af honum "og er gott að senda þig til stórvirkja. Þú ert maður sterkur og ófælinn að því er eg hygg."

Nú kemur svínið aftur fyrir konung.

Tekur hann þá upp og hyggur að smíðinni enn vandlegar og sér þá að spenar eru á og það var gyltur, fleygir þegar í brott og sér að til háðs var gert og mælti: "Hafi þig allan tröll. Standi menn upp og drepi hann."

En Hreiðar tekur svínið og gengur út og fer þegar á brott þaðan og kom á fund Magnúss konungs og segir honum hvað í hefir gerst. En í öðru lagi standa menn upp og út eftir honum og ætla drepa hann og er þeir koma út þá er Eyvindur þar fyrir og hefir fjölmenni mikið svo að ekki máttu þeir eftir Hreiðari halda og skilja þeir Eyvindur og Haraldur konungur við svo búið og líkar konungi illa.

Og er þeir hittast Magnús konungur og Hreiðar fréttir konungur eftir hvernug farið hefir. En Hreiðar segir frá hið sanna og sýnir konungi svínið.

Magnús konungur mælti þá er hann hugði að svíninu: "Geysihaglega er þetta smíðað en hefnt hefir Haraldur konungur frændi vor mjög minni háðungar en í þessu er og eigi ertu alláræðislítill og þó með öllu hugkvæmur."

7. kafli

Hreiðar var nú þar nakkvara stund með Magnúsi konungi.

Og eitthvert sinn kemur hann að máli við konung og mælti: "Það vildi eg konungur að þú veittir mér það er eg mun biðja þig."

"Hvað er það?" spyr konungur.

"Það herra," segir Hreiðar, "að þér hlýdduð kvæði er eg hefi ort um yður."

"Hví skal eigi það?" segir konungur.

Nú kveður Hreiðar kvæðið og er það allundarlegt, fyrst kynlegast en því betra er síðar er.

Og er lokið er kvæði mælti konungur: "Þetta kvæði sýnist mér undarlegt og þó gott að nestlokum. En kvæðið mun vera með þeim hætti sem ævi þín. Hún hefir fyrst verið með kynlegu móti og einrænlegu en hún mun þó vera því betur er meir líður á. Hér eftir skal eg og velja kvæðislaunin. Hér er hólmur einn fyrir Noregi sá er eg vil þér gefa. Hann er með góðum grösum og er það gott land þó að eigi sé mikið."

Hreiðar mælti: "Þar skal eg samtengja með Noreg og Ísland."

Konungur mælti: "Eigi veit eg hversu það fer. Hitt veit eg að margir menn munu búnir að kaupa að þér hólminn og gefa þér fé fyrir en ráðlegra ætla eg vera að eg leysi til mín að eigi verði að bitbeini þér eða þeim er kaupa vilja. Er nú og ekki vel felld vist þín vilgis lengi hér í Noregi því að eg þykist sjá hvern Haraldur konungur vill þinn hlut ef hann á að ráða sem hann mun ráða ef þú ert lengi í Noregi."

Nú gaf Magnús konungur honum silfur fyrir hólminn og vill nú eigi þar hætta honum og fór Hreiðar út til Íslands og bjó norður í Svarfaðardal þar sem síðan heitir á Hreiðarsstöðum og gerist mikill maður fyrir sér. Og fer hans ráð mjög eftir getu Magnúss konungs að þess betur er er meir líður fram hans ævi og hefir hann gert sér að mestum hluta þau kynjalæti er hann sló á sig hinn fyrra hlut ævinnar. Bjó hann til elli í Svarfaðardal og eru margir menn frá honum komnir.

Og lýkur hér þessi ræðu.

HRÓMUNDAR ÞÁTTUR HALTA

1. kafli

Eyvindur sörkvir hét maður er út kom með Ingimundi gamla. Hann nam Blöndudal vestur frá Skagafirði og vildi eigi lifa eftir Ingimund og réð sér sjálfur bana. Hann átti son við ambátt sinni í elli er Hrómundur hét. Hann átti Auðbjörgu dóttur Márs Jörundarsonar háls. Hún var ambáttardóttir. Hrómundur var löngum með Mávi á Mársstöðum. Er hann barðist við sonu Ingimundar um Deildarhjalla, þar vó Hrómundur Högna son Ingimundar og varð fyrir það héraðssekur milli Jökulsár í Skagafirði og Hrútafjarðarár. Hrómundur varð sár á fæti og var jafnan haltur síðan. Af því var hann kallaður Hrómundur halti. Hann keypti Fagrabrekkuland fyrir vestan Hrútafjarðará og bjó þar um hríð. Hann gerði virki mikið um bæ sinn og var hinn vænsti maður og mikill fyrir sér.

Son hans hét Þorbjörn þyna og var Auðbjörg móðir hans. Hann átti Guðrúnu dóttur Þorkels á Kerseyri er nam sunnan Hrútafjarðarháls. Þeirra son var Þorleifur er Hrómundarfóstri var kallaður. Hallsteinn hét son Hrómundar. Allir voru þeir frændur miklir menn og sterkir.

Son Þorkels á Kerseyri hét Þórir, bróðir Guðrúnar konu Þorleifs. Hann bjó að Melum hið næsta. Helga hét dóttir hans og var fríð kona sjónum og skörungur mikill.

2. kafli

Það bar til tíðinda eitt sumar að skip kom af hafi í Hrútafirði á Borðeyri. Sleitu-Helgi hét stýrimaður en Jörundur bróðir hans. Þeir voru tólf menn á skipi. Þeir voru ósvífir menn og illorðir og áttu menn lítt kaup við þá og fóru heldur utanhéraðs til kaupa til annarra skipa. Fréttu menn að þeir voru víkingar og ránsmenn en höfðu ekki nema ránsfé.

Og er á leið sumarið komu menn ekki til þeirra.

Þá mælti Helgi: "Þess vil eg nú fýsa að þér séuð eigi illfengir og hafið hið betra skaplyndi hér við sveitarmenn og takið yður vistir með bóndum því að mér líst fólk þetta muni torsveigt verða og kunna illa ágang. Hefi eg spurt að menn eru hér sterkir og afætur miklar."

Og er hálfur mánuður leið voru þrír menn vistaðir.

Þá mælti Helgi: "Eigi eru menn hér fúsir að taka við oss og er það vorkunn og látum enn sveigjast til við þá."

Og svo gerðu þeir en svo hafði lag á lagst að eigi tóku menn við þeim.

Eitthvert sinn reið Þórir frá Melum til skips og hitti Helga. Helgi tók allglaðlega við honum og spurði hverju hann vildi kaupa.

Þórir kvað sér nauðsyn á vera að kaupa við "því að hús mín liggja við velli."

Helgi kveðst mundu gera honum kost á því að kaupa við svo mikinn sem hann þyrfti "og tak við oss öllum til veturvistar."

Hann kveðst eigi til þess fær "en vöru skortir mig eigi fyrir að gefa. Eruð þér og ekki vinsælir menn taldir."

Hann taldist undan að taka við þeim.

Helgi mælti: "Allmjög sýna menn sig hér í styggleik við oss og er það þó líkast að þú setjir eigi undan bóndi öllum auvisla við oss ef þú tekur eigi við oss."

Þórir kvað það valda er þeir höfðu fávingað.

Helgi svarar að hann skyldi fyrir kostum ráða ef hann tæki við þeim "ella er ósýnt hvort þú ferð tvívegis."

Og er svo var komið mælti Þórir bóndi: "Nú er þú skorar svo mjög á mig um þetta þá skaltu eiða vinna að vorum landslögum fyrir yður alla að þér skuluð öngan ójafnað gera í vetur neinum manni eða þær sakir að lögmætar eru, hvorki við mig né aðra, eigi við hjón mín né nábúa. Mun eg veita yður hús en þér skuluð sjálfir fæða yður."

Helgi mælti: "Þú skalt ráða bóndi."

Síðan fóru þeir þangað og mötuðust einir í húsi og sváfu þar. Ekki var þetta mjög þokkað af sveitarmönnum fyrir Þóri og þótti honum þetta ofráð vera.

Og er þeir höfðu þar verið um hríð þá bar oft saman fundi þeirra stýrimanns og bóndadóttur og reittist á um tal og kossa og kneikingar með alvöru og blíðu og fylgdi framkvæmd byrgisskapar.

Þórir mælti: "Það vildi eg Helgi að þú efndir heit þín við mig og gerðir mér öngva skömm né óvirðing og lát af tali við Helgu dóttur mína og halt eiða þína við mig."

Helgi kvaðst ætla að eigi mundi skjótt hrinda mega ást þeirra Helgu "og er þér engi óvirðing í bóndi ef eg bið konunnar með réttum landslögum þeim sem hér ganga og með slíku fé sem þér líkar."

En er bónda þótti ósýnt til bóta en menn ósvífir þá réð hann það af að hann gifti Helgu dóttur sína Sleitu-Helga og er gert brúðhlaup þeirra snemma vetrar og þaðan af voru þeir eigi stórilla við menn ef ekki var til gert við þá.

3. kafli

Það bar til um veturinn að Hrómundi hurfu stóðhross fimm saman og voru þau öll stórmjög feit. Um það voru margar getur hvað af hrossunum mundi orðið. Synir Hrómundar kváðust ætla að menn mundu etið hafa er hvergi spurðist til en hrossin spök vön að vera.

Hrómundur sagði: "Það er mér sagt um Austmenn þessa að þeir hafi stærri slátur á borðum en aðrir menn viti vonir til kaupa þeirra. Er og illt orð á þeim um hotvetna. Nú eru tveir kostir til, að láta öngva umræðu á koma og mun þá ekki illt af hljótast eða hætta á hvað eftir kemur og ganga að sínu."

Þeir kváðu það víst betra og það eitt til liggja að leita eftir.

Hrómundur fann þá Miðfjarðar-Skeggja er þá bjó á Skeggjastöðum í Miðfirði og höfðingi var yfir þeim sveitum og réðst um við hann hversu með skyldi fara.

Skeggi svarar: "Svo spyrst mér til að Austmenn þessir séu harðir í horn að taka og vil eg heita yður minni forsjá hvað sem í gerist."

Síðan fór hann og fóru þeir feðgar Hrómundur og synir hans litlu eftir þetta til Mela og voru saman tíu. Austmenn voru sumir úti en sumir gengu út í því er þeir riðu að. Þeir höfðu litlar kvaðningar hvorirtveggju.

Þá mælti Hrómundur: "Svo er háttað Helgi," sagði hann, "að mér hafa hross horfið og er það áhugi minn að hér séu niður komin."

Helgi mælti: "Ekki hafa menn slíkt við oss mælti fyrri og skal hér fjandskapur í móti koma svo mikill sem vér megum mestan yður gjalda."

Hrómundur mælti: "Það er víkinga háttur að afla fjár með ránum eða svörfum en það er þjófa háttur að leyna eftir."

Hrómundur leitaði við Þóri hvað satt væri eða hvað hann vissi af. Þórir lést hvorki vita þá sanna né ósanna að þessu. Hrómundur kvað honum lítilmannlega fara. Síðan biður Hrómundur menn sína stefna þeim og var ráðinn maður til að stefna hverjum þeirra. Síðan fóru stefnur fram og voru Austmenn málóðir og hlaupóðir og kváðust þessa hefna skyldu. Öngir urðu áverkar með mönnum á þeim fundi. Skilja við svo búið.

4. kafli

Hrómundur og hans menn riðu nú heim.

Og er þeir höfðu litla hríð heima verið talaði Hrómundur: "Vér skulum auka þremur mönnum og láta bæta virki vort er mjög er hrörnað og látum sem þeir muni efna það er þeir hétu eigi góðu og þann fjandskap allan er þeir hétu munu þeir eigi láta undan ganga."

Síðan sendu þeir málin öll til meðferðar Skeggja í Miðfjörð og fóru mál þessi til alþingis og urðu Austmennirnir allir sekir um hrossastuld. En Hrómundur og synir hans sátu heima um þingið en Austmenn bjuggust í burt frá Melum og mæltu vel til Þóris. Þeir ætluðu að búa skip sitt og lá leið þeirra um Fagrabrekku og voru þeir Hrómundur úti feðgar.

Helgi mælti: "Það skyldi verða að yður stæði gott ekki af virki þessu og þá skyldi yður síst lið að því verða er yður lægi mest við og vel mætti eg sjá þig blóðgan Hrómundur og sonu þína."

Hrómundur mælti: "Ekki grunum vér illvilja yðvarn en það ætlum vér að nokkurir eigi rauðu að snýta áður vér séum við velli lagðir."

Nú skildu þeir að sinni.

5. kafli

Það bar að einn morgun að hrafn settist á ljóra og skrækti hátt.

Hrómundur var í rekkju sinni og vakti og kvað vísu:

Út heyri eg svan sveita

sáraþorns, er morgnar,

bráð vekr borginmóða,

blájallaðan gjalla.

Svo gól fyrr þá er feigir

fólknárungar váru

Gunnar haukr, er gaukar

Gauts bragða spá sögðu.

Og enn kvað hann:

Hlakkar hagli stokkinn,

hræs er kemr að sævi,

móðr krefr morgunbráðar,

már valkastar báru.

Svo gól endr, þá er unda,

eiðs af fornum meiði

hræva gaukr, er haukar

hildinga mjöð vildu.

Og nokkuru síðar risu upp húskarlar bónda og gáðu eigi að láta aftur virkisdyrnar eftir sér. Og þann sama morgun komu Austmenn og voru saman tólf. Þeir komu litlu síðar en húskarlar voru farnir frá virkinu.

Þá mælti Helgi: "Nú verður vel. Göngum nú í virkið og minnumst háðulegra orða og svo gerða og vil eg að virkið verði þeim að gagni alls öngu ef eg má ráða."

Þorbjörn þyna vaknaði við mælgi þeirra og hljóp upp þegar og til hurðar þeirrar er var fyrir skálanum og sá út um glugg einn er á var skorinn hurðunni að fornum sið og kenndi Austmennina að þeir voru komnir í virkið og gekk inn aftur.

Og þá mælti Hrómundur: "Hvað er tíðinda frændi?"

Þorbjörn svaraði: "Það hygg eg að Austmenn séu komnir í virkið með ófriði og ætli að hefna orða þeirra er vér höfum talað við þá. En það veit eg eigi hversu að þeir hafa í virkið komist."

Hrómundur spratt upp og mælti: "Upp vér þá og rekum vanmenni þessi af hendi og kaupum á oss gott orð og dugum drengilega."

Hann eggjaði þá sonu sína og svo Þorleif fóstra sinn og var hann fimmtán vetra gamall, bæði mikill og rösklegur að sjá. Hann bjóst og til útgöngu en konur sögðu hann of ungan og kváðu hann mundu feigan en Hrómund of gamlan vörn að veita.

Hrómundur kvað þá vísu:

Varat mér í dag dauði,

draugr flatvallar bauga,

búumst við Ilmar jalmi

áðr, né gær of ráðinn.

Ræki eg lítt þó að leiki

litvöndr Héðins fitjar,

áðr var oss of markaðr

aldr, við rauða skjöldu.

Síðan tóku þeir frændur vopn sín allir fjórir, Hrómundur halti og Þorleifur, Þorbjörn þyna og Hallsteinn, og gengu út þær dyr er á voru enda hússins og fóru fyrir ofan þvertré en læstu hinar dyrnar er á voru hliðvegginum. Austmenn hlupu upp í vegginn og skutu að þeim mjög harðfengilega því að Helgi var manna best vígur, mikill og sterkur og vasklegur. Var hann nú æfur mjög og allir voru þeir illir viðureignar og harðir, kváðu þá Hrómund minni skyldu eiga til að reka og þeir skyldu þá muna þjófsnafnið. Hrómundur kvað þá nógt mundu til vinna ef þeir sæktu í virkið. Vörðust þeir þá eigi síður með hlífum og trjám en vopnum en Austmenn börðu grjóti og skotum og sóttu að hið harðasta. En hinir vörðust allvel og voru eigi fleiri fyrir en fjórir. Þeir sendu og ofan stórt grjót og þótt Hrómundur væri aldraður gekk hann vel fram og var stórhöggur og með fulltingi sona sinna og Þorleifs fóstra síns féllu sex Austmenn og í þeirri hríð féll og Hrómundur og Þorleifur fóstri hans.

Austmenn þeir er eftir lifðu hrukku úr virkinu allir en Þorbjörn þyna hljóp eftir þeim og elti úr virkinu alla þá er eftir lifðu. En er Þorbjörn vildi aftur lúka hurðina þá skaut Helgi spjóti til hans og kom á hann miðjan. Hann tók sjálfur spjótið úr sárinu og sendi aftur til Austmanna og kom á Jörund miðjan, bróður Helga. Helgi þreif hann upp þegar hann féll til jarðar og kastaði á bak sér og hljóp úr virkinu og með honum allir hans félagar, þeir fimm er eftir lifðu.

Hallsteinn hljóp eftir þeim en þeir undan þar til er þeir komu að læk einum þeim er út er frá Fagrabrekku. Þar vildi Helgi yfir hlaupa með Jörund bróður sinn en hávir bakkar voru að tveim megin og varð honum aflfátt og skriðnaði Jörundur aftur af herðum honum og var þá dauður. Helgi snaraðist þá við og í því kom Hallsteinn að honum og hjó af honum höndina og þá héldu Austmenn undan en Hallsteinn starfaði að Jörundi og fann að hann var dauður og því bar þá undan og sá Hallsteinn það og sneri þá aftur. Varð hann þess vís að faðir hans var dauður og Þorbjörn þyna. Þorleifur var eigi örendur. Hann bar hann inn. Konur spurðu hversu farist hefði. Hann sagði sem var.

Þeir Helgi létu út hinn sama dag og týndust allir fyrir Skriðinsenni.

Þorleifur var græddur og bjó að Fagrabrekku og þótti góður bóndi en Hallsteinn fór utan og kom á fund Ólafs Tryggvasonar. Konungur boðaði honum trú og var það auðsótt. Gerðist Hallsteinn þá konungsmaður og var með honum síðan og var hinn fræknasti drengur og öruggur í framgöngu og vel virður af Ólafi konungi og svo er sagt að hann hafi fallið á Orminum langa og sýnt þar áður hreystilega vörn og aflað sér svo góðan orðstír.

Og lýkur hér frá honum að segja.

ÞORVARÐAR ÞÁTTUR KRÁKUNEFS

Þorvarður hét maður krákunef, vestfirskur maður að kyni, auðigur maður og drengur góður. Hann fór milli landa og mast vel þar sem hann kom.

Hann kemur nú eitthvert sumar skipi sínu norður í Niðarós og var Haraldur konungur í bænum og Eysteinn orri mágur hans, sonur Þorbergs Árnasonar, er allra manna var vaskastur og mest virður af konungi. Þorvarður ruddi skip sitt og leigði sér skemmu. Síðan gekk hann á fund Haralds konungs þar sem hann drakk, kemur svo að stofunni að konungur var úti.

Og er hann vill inn snúa mælti Þorvarður: "Heill herra. Hér er segl eitt niðri á skipinu er eg vildi að þér þægjuð."

Konungur var nakkvað svo brúnvölvi og segir: "Eitt sinni þá eg segl að yður Íslendingum," segir hann, "og bjóst þá til að mér mundi það verða að skaða. Gekk það í sundur í siglingu og vil eg eigi þiggja."

Eysteinn mælti: "Gakk til herra," segir hann, "og sjá og kann vera að yður sýnist vel og þess er meiri von að þér þiggið þá hluti er óvirðilegri eru, því mun hann þér ætlað hafa."

Konungur segir: "Eg sé ráð fyrir mér en þú fyrir þér," snýr síðan inn í stofuna og má ekki festa orð á honum.

Þorvarður biður þá Eystein þiggja seglið "og gakk með mér," segir hann.

Eysteinn gerir svo og þykist eigi séð hafa meiri gersemi í einu segli og þakkar vel gjöfina og mælir að hann skuli koma til hans um veturinn og sjá bæ hans á Norðmæri í Giska. Er nú kyrrt of vetrin.

Og er vorar býr Þorvarður skip sitt og heldur suður fyrir land frá Sólskel og leggja þar til hafs. Og einn dag sjá þeir hvar skip brunar fram hjá og var alskipað með stöfnum. Þar stendur upp í stafninum maður vænn og listulegur. Sá var í skarlatskyrtli rauðum. Hann spyr ef Þorvarður væri þar. Hann svarar og fagnar vel Eysteini.

Eysteinn mælti: "Seinn varstu að sækja mig heim og stíg nú á skip með oss með svo marga menn sem þú vilt sjálfur því að nú er ekki byrvænlegt."

Hann gerir nú svo, fer með nakkverja menn og róa nú til eyjarinnar Giska og er þar fagnaður mikill og veisla ger. Þar voru hús stór og góð.

Og er á leið kveldið og nóttina og morgna tekur þá vaknar Þorvarður og sér að Eysteinn var á fótum og mælti: "Ekki er veður byrvænlegt. Verið með oss í dag og látið mig veðrið sjá fyrir yður og skuluð þér eigi að heldur byrina sitja."

Og of daginn er þeir drukku og voru kátir þá mælti hann Eysteinn: "Fyrir það er þú fórst með mér frá skipi þínu búnu og sóttir hingað heimili, þigg að mér kyrtil þenna."

Hann var allur hlöðum búinn og skorinn af nýju skarlati. Þorvarður þakkar honum gjöfina.

Eysteinn mælti: "Ekki skulu þetta vera segllaunin."

Sitja þá of daginn og skortir eigi góðan drykk.

Og annan morgun eftir mælir Eysteinn við Þorvarð: "Kyrrir skuluð þér vera í dag," segir hann, "því að þetta er engi byr."

Þorvarður segir: "Þér skuluð nú fyrir sjá."

Nú er allt meira við haft of drykk og allan fagnað og þá lætur Eysteinn bera fram skikkju. Það voru algrá skinn og vönduð sem mest og skarlatsmöttull yfir.

Þá mælti Eysteinn: "Þessa skikkju skaltu þiggja og er nú launað seglið því að þannig mun skikkjan bera sig með velflestum öðrum sem seglið ber af velflestum seglum."

Þorvarður þakkar nú vel gjöfina.

Líður af nóttin og of morguninn snemma er Þorvarður vakiður og er þar kominn Eysteinn og mælti: "Nú skal ekki dvelja yður því að nú er byr á kominn."

Tóku nú snæðing og drukku áður þeir fóru.

Þá mælti Eysteinn: "Eigi varð það auðið að konungur þægi seglið að þér en þess get eg ef hann hefði þegið að hann mundi þannig svo launa sem eg. En þó hefir þú nú ekki fyrir það er nú gaf eigi konungur þér launin. En þar má eg ekki að því hafa þó að eg sé ótignari en konungur. En fyrir mismuna okkarrar tignar skaltu þiggja gullhring þenna" og dró af hendi sér.

Þorvarður þakkar honum hringinn og fara eftir það til skips og gefur byri vel og fer út til Íslands og gerist mikill maður fyrir sér.

Og nú of sumarið þá er þeir sigldu fyrir land fram, Haraldur konungur og Eysteinn, og siglir Eysteinn meira og of fram þá mælti konungur: Hvaðan kom þér segl það hið góða er þú hefir?"

"Eysteinn svarar: "Hér er nú það seglið er þér neittuð herra."

Konungur mælti: "Eg sá aldrei betri segl og hefi eg þar góðu nítt."

Eysteinn mælti: "Viltu flensa í milli segla herra?"

Konungur mælti og brosti að: "Hví eigi?" segir hann, gekk upp síðan hjá siglunni.

Eysteinn mælti: "Ger þig eigi að undri og haf segl hvort er þú vilt og er vel að þú vitir hverju þú níttir."

Konungur þakkaði honum og hafði þetta segl yfir sínu skipi og stóðst það eigi þessu konungsskipinu í kappsiglingum því að skip var mikið en þó þótti það vera hin mesta gersemi.

ÞÓRARINS ÞÁTTUR NEFJÓLFSSONAR

1. kafli

Þórarinn Nefjólfsson hafði verið með Knúti konungi hinum ríka um vetur og sá maður er Þorsteinn hét og var Ragnhildarson. Þeir gerðust vinir og mæltu til vináttu og sögðu svo ef þeir væru samlendir að þeir skyldu einn stað byggja.

Nokkuru síðar kom Þorsteinn skipi sínu í Eyjafjörð og bauð Guðmundur hinn ríki honum á Möðruvöllu. Þorsteinn segir hvað þeir Þórarinn höfðu við mælst. Þá bauð Einar bróðir Guðmundar honum til Þverár með hinn fjórða mann. Hann svarar hinu sama. Margir mæltu að hann færi í geitarhús ullar að biðja um vistartekjuna því að Þórarinn var sjaldan örbýll og bjó við útsker norður á Tjörnesi.

En þegar Þórarinn spurði útkomu Þorsteins þá rak hann fjölda hesta til Eyjafjarðar. Þórarinn var allvinsæll. Hann bauð Þorsteini til sín með alla skipshöfn sína. Þeir voru átján menn saman. Fór Þorsteinn heim með Þórarni. Þá lét Þórarinn höggva upp allt kvikt fé sitt og skorti vætta um veturinn. Þorsteinn léði konu Þórarins húsbúning góðan.

Um vorið spurði Þorsteinn verkstjóra Þórarins hvað kostað hafði þá ó...lilegu drykkju er þar hafði verið um veturinn. Hann kveðst ætla að miklu hefði kostað. Ekki fannst Öxfirðingum um það þó að menn lofuðu risnu Þórarins. Þorsteinn keypti síðan jafnmikið kvikfé með sínum ráðum og gaf Þórarni. Húsfreyju gaf hann húsbúninginn. Skipið hálft gaf hann Þórarni og bað hann utan fara með sér. Þórarinn þakkaði honum gjafirnar.

Þeir fóru utan um sumarið. Ólafur konungur bauð Þórarni til vistar með sér þegar er þeir hittust. Þórarinn kveðst það þiggja mundu og beiddi Þorstein til vistar með sér.

Konungur kvað þá Knút hinn ríka ekki hafa senst menn á meðal en kvað Þorstein sagðan góðan dreng "og mun það vel ráðið ef Þorsteinn þjónar oss svo sem Knúti konungi" og bað Þórarin ráða.

En er Þórarinn segir hirðvistarboð við þá báða svarar Þorsteinn: "Þér mun boðin hafa verið en þú munt beðið hafa til handa mér og er betra að hafa beðna vist með Ólafi konungi en boðna með öðrum konungum."

Síðan vísaði konungur þeim til sætis. Helgi og Þórir hétu þeir menn er næstir sátu utar frá þeim Þórarni og urðu þeir að þoka undan og þótti þeim sér óvirðing ger í þessu.

Hinn fyrsta aftan var Þórarinn út kallaður. Bjarni nefndist sá maður er hann kallaði út og kveðst vera systurson Þórarins og kominn af skipsbroti norður við Hálogaland og bað Þórarin ásjár. Þórarinn bauð að taka hann í vist að bónda nokkurs. Vera þótti Bjarna frændsemi til þó að þeir væru báðir á einni vist. Þórarinn kveðst eigi deili á honum vita hvort hann væri hans frændi eða eigi. Bjarni gekk þegar á hæla honum og fyrir konung. Þórarinn sagði konunginum um þenna mann.

Konungur kvað hann hans frænda vera mundu "en ábyrgstu að óþrjóskur sé og ráð sjálfur hirðvist hans."

Konungur bað hann sitja á annan bekk og var honum vel skipað. Bjarni settist niður utar frá Þorsteini, nær á herðar Helga. Þórarinn kvað honum mundu vanda verða hirðvistina við þrjósku hans og bað hann eigi neina kvittu kveikja í hirð konungs. Þorsteinn var fámálugur og fylgjusamur konungi og svo Bjarni.

Og er á leið veturinn hafði Bjarni sofnað eitt kveld svo að allir menn voru brott úr höllunni þá er hann vaknaði og til aftanssöngs farið er hann sprettur upp og gekk út eftir strætinu og var myrkt orðið og sá þá Helga og Loft í skemmu einni með sveit sína og var þar ljós.

Helgi kveðst þeim ill tíðindi kunna að segja að konungur þeirra var svikinn og Knútur konungur hefði ráðið svik við hann og sendi hann því Þorstein til Íslands að gefa Þórarni stórgjafir að hann skyldi véla konunginn en skyldi vinna á honum og Þórarinn hefði þegið gullhring að Knúti til þess "og þann hefir hann á vinstri hendi og ber leynilega en þann ber hann opinberlega á hægri hendi er Ólafur konungur hefir gefið honum svo að allir sjá."

Bjarni gekk til aftanssöngs og gat hann ekki um þetta.

Þeir Helgi tóku ekla til matar um kveldið. Konungurinn spurði hvort þeir væru sjúkir. Helgi kvað þeim verra en sótt og kveðst eigi segja mundu fyrr en annan dag á málstefnu og þá sögðu þeir þetta allt konungi. Hann kveðst eigi trúa mundu fyrr en hann reyndi um hringinn Knútsnaut.

Ólafur konungur gekk til handlauga og tók um ermi Þórarins og þá fann hann gullhringinn undir skyrtuermi hans sem Helgi hafði sagt og trúði hann þá svikum við sig og spurði þá með reiði hvaðan sá hringur væri að kominn. Þórarinn sagði að Knútur hefði átt og gefið honum sem var.

"Hví berð þú hann svo leynilega," sagði konungur, "eða á annan veg en þann sem eg gaf þér?"

Þórarinn svarar: "Því ber eg hann leynilega herra og á vinstri hendi að gjafamunurinn er fjarri. En þann gullhring ber eg á hægri hendi er mér gaf hinn merkilegasti konungur, sá vér þjónum nú."

Ekki vildi konungur á hlýða nú hvað Þórarinn sagði og lét taka þá alla, Þórarin og Þorstein og Bjarna, og setja í myrkvastofu og kallaði þá drottins svika. Mörgum mönnum þóttu þetta ill tíðindi. Biskup fór að skrifta þeim og sagði konungi að engi voru svik af þeirra hendi og beiddi konung að skírsla væri ger um þetta mál og bæri guð vitni um þetta hvorir satt segðu.

Það fékkst að biskup gerði skírslu. Bjarni bar járn hraustlega og karlmannlega. Bóla var á hendi Bjarna þá er skírsla var sén. Kallaði konungur hann brunninn en biskup veitti engin atkvæði.

Konungur bað Þórarin sjá en hann svarar: "Þó að þér kallið Bjarna eigi skíran þá gjöldum vér aldregi þess er þér berið á oss hér um."

Konungur bað Þorstein sjá.

Þorsteinn mælti í því er hann sá höndina: "Þar er og svona."

Konungur innti til: "Hví kvaðstu svo að?"

Þorsteinn kvað þeim mundu of lengi frestast uppfesting þeirra ef hann segði áður söguna. Konungur kvað þessa vera skyldu dvölina.

2. kafli

Þorsteinn hóf svo þetta mál: "Ríkarður hét faðir minn en Ragnhildur móðir. Þau voru göfug að kyni. Faðir minn andaðist þá er eg var barn. Móðir mín giftist þeim manni er hét Þrándur. Björn og Þrándur hétu synir þeirra og var lítið miseldri á millum okkar bræðra. Björn andaðist brátt og fór Ragnhildur heim til Svíþjóðar en Þrándur réð fyrir föðurleifð sinni. Eg var í förum og fór eg í Austurveg og allt til Jórsala og tók eg þar skírn og kom eg norður hingað til Svíþjóðar. Þá vildi eg kenna móður minni rétta trú og hún vildi það eigi og þóttist týnt hafa syni sínum er eg hafði trú tekið. Þau urðu málalok að við sættumst að því að það skyldi eftir öðru líkja eða víkja er goðin ætti rammari. Síðan voru goð hennar sett í hverfing úti og vel búin og kastað járni glóanda á kné því er máttkast var og tók þegar að loga hvert að öðru og brunnu að köldum kolum. Síðan var heitt það sama járn og gert glóanda og bar eg níu fet eftir dæmum kristinna manna óvígt járn svo að öngvir klerkar voru hjá og var höndin leyst eftir þrjár nætur. En á hinni þriðju nótt dreymdi mig að bjartleitur maður kæmi til mín og ávítaði mig um dirfð mína en kvað mig njóta skyldu góðvilja míns er eg kenndi móður minni rétta trú og kvað fegri mundu hönd mína en heila þá er til væri leyst "og muntu hafa síðan glófa á hendinni og hrósa eigi dýrð minni" og kvað mig skyldu gjalda hér í heimi svo að eg mundi rægður við konung og bað mig þá sýna höndina ef líf mitt lægi við. Og er höndin var leyst var sem gullpeningur lægi í lófanum þar sem járnið hafði legið og rauður þráður um utan og var þar hærra holdið en annarstaðar. Móðir mín tók kristni og allir vinir okkrir af þessi jarteign. Eg hefi og eigi sýnda mína hönd."

Síðan dró Þorsteinn af sér glófann og sýndi á sér höndina og kveðst ætla að svo nokkuru mundi Bjarni hafa að goldið fyrir sakir fávisku sinnar í skírslunni sem hann mundi ef hann fengi eigi þessa jarteign. Konungur sefaðist þá og leitaði að við Bjarna og þeir biskup hvers hann mundi að hafa goldið. Þá sagði Bjarni hver svik að hann hafði heyrt og leynt og kvað Þórarin það hafa boðið sér að reifa öngvan hlut eða kvittu í konungs höll.

Þá voru þeir Helgi teknir og fjötraðir og neyddir til sagna. Gengu þeir þá við um rógið. Konungur vildi að þeir Þórarinn réðu hegningu þeirra og væru þeir drepnir. En Þórarinn gerði þá úr Noregi og tók af þeim fé allmjög svo og kallaði Þórarinn þetta konungs gæfu er hið sanna var vitað um þetta mál.

Þórarinn var með Ólafi konungi alla stund síðan og féll með honum.

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Bæjarbók)

Þá er Ólafur kóngur lá í Sóleyjum kom á fund kóngs Óttar svarti. Hann hafði verið með Ólafi Svíakóngi en hann hafði andast áður um veturinn og var þá Önundur Ólafsson kóngur yfir Svíþjóð. Óttar hafði ort mansöngsdrápu um Ástríði drottningu Ólafs kóngs. Og er Óttar færði kvæðið mislíkaði kónginum mjög því að honum þótti mjög á vikið í kvæðinu að honum líkaði vel til drottningarinnar og því lét hann taka Óttar og setja hann í járn og ætlaði að láta drepa hann.

Sighvatur skáld var hinn mesti vin Óttars. Hann fór um náttina til myrkvastofunnar að finna Óttar og er hann kom þangað þá spurði hann Óttar hversu honum líkaði.

Óttar kveðst verið hafa kátari "en kóngur þessi gefur mér ranga sök. Eg var með Ólafi Svíakóngi í góðu yfirlæti. Líkaði mér til allra barna hans vel. En eigi hefi eg Ástríði elskað framar en báðum okkur er það sektalaust við Ólaf kóng."

Sighvatur mælti: "Það mun satt vera en bið eg að þú kveðir mér kvæði þetta sem þú hefir kveðið um drottningina."

Óttar gerði svo.

Og er hann hafði lokið kvæðinu mælti Sighvatur: "Mjög þykir mér að vikið um ástarþokka meðal ykkar drottningar og eigi er það undarlegt þó að kónginum mislíkaði. Nú skulum við snúa þeim vísum er mest eru ortar í kvæðinu. En síðan skaltu yrkja kvæði annað um Ólaf kóng því að kóngurinn mun ekki annað vilja en þú kveðir kvæði það er þú hefir ort um drottningina áður þú sért drepinn. Og þegar þú hefir það kveðið hef upp skjótt drápu kóngsins og kveð hana djarflega meðan þú mátt og kóngurinn þolir."

Óttar gerði sem honum var boðið af Sighvati. Hann orti á þremur náttum þeim er hann var í myrkvastofunni drápu um Ólaf kóng og þá lét Ólafur kóngur leiða hann fyrir sig. Og er Óttar kom fyrir kónginn kvaddi hann hann en kóngur þagði.

Og litlu síðar mælti kóngur: "Kveð nú Óttar kvæði drottningar áður en þú sért drepinn því að drottning skal heyra hróður þann er þú hefir ort um hana."

Óttar settist niður fyrir fætur kóngi og kvað kvæðið skjótt og skiljanlega. En svo er sagt að kóngurinn roðnaði við er hann kvað en ekki lagði hann til meðan. Og er lokið var kvæðinu þá lét hann eigi niður falla kveðandina heldur hóf hann upp drápuna kóngs þá sömu sem hann hafði þá nýort um kónginn. En hirðmenn kóngs báðu flimtarann þegja.

Sighvatur skáld mælti þá: "Það mun líklegt þykja að kóngurinn eigi alls kostar við Óttar það sem hann vill að gera þó að vér þolum að hann kveði kvæði þetta. Megið þér og vita að kóngurinn hlýðir, af því hlýðum vel lofi kóngs vors því að það er gott að heyra."

Hirðmenn þögnuðu við þessi orð Sighvats en Óttar kvað út drápuna til þess er lokið var. Kóngurinn þagði meðan hann kvað. Sighvatur skáld lofaði mjög kvæðið og kallaði allgott.

Kóngurinn mælti þá: "Það mun ráð Óttar að þú þiggir höfuð þitt að sinni fyrir drápu þína."

Óttar svarar: "Sú gjöf þykir mér góð þó að höfuðið sé eigi fagurt."

Kóngurinn dró gullhring af hendi sér og gaf Óttari.

Ástríður drottning renndi fingurgulli á gólfið til Óttars og mælti: "Tak þú gneista þann til þín skáld og eig."

Kóngurinn mælti þá: "Enn máttir þú eigi bindast að sýna vinfengi þitt við Óttar."

Drottning mælti: "Eigi megið þér kunna mig herra þó að eg vilji launa mitt lof eigi síður en þér yðvart."

Kóngur mælti: "Svo skal og vera að eg mun engar sakir yður gefa fyrir þetta og skal Óttar héðan af velkominn með oss."

Og svo var að kóngurinn hélt af Óttari mikið tal og þeim Sighvati báðum.

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Bergsbók)

Hann hafði þá áður verið með Ólafi Svíakonungi. Hann hafði þá ort drápu eða kvæði um Ástríði er þá var drottning Ólafs konungs Haraldssonar. Það kvæði var svo mjög ort að hélt við væningar og mislíkaði konunginum mjög kvæðið og lét setja Óttar í myrkvastofu sem hann kom heim til Noregs og ætlaði honum dauða.

Sem Sighvatur skáld vissi Óttar vera í varðhaldi kom hann til myrkvastofunnar og hitti hann, spyrjandi hversu honum þætti að fara.

Óttar svaraði: "Hvað mun nú gera, líf lasta? En verið hefir stundum kátara."

"Lát mig heyra kvæðið félagi það sem þú hefir ort til Ástríðar," sagði Sighvatur.

Óttar kvað sem Sighvatur beiddi.

Og er það var úti mælti Sighvatur: "Illa er ort kvæðið og er vorkunn að konungur taki þér lítt. Nú skulum við snúa þeim vísum er mest eru ortar. En síðan far til sem þriflegast og ort drápu um konunginn. Eg þykist vita að hann mun vilja heyra kvæðið af þér áður þú sért drepinn. En er þú hefir úti drápuna, byrja þegar og þótt þú sért beðinn hætta, halt fram til enda."

Óttar gerir sem Sighvatur bað, yrkir drápu í myrkvastofunni á þrem nóttum. Síðan var Óttar leiddur á konungs fund.

Óttar heilsar á konung en konungur tók eigi kveðju hans heldur tók hann svo til orða: "Það er nú næst Óttar að þú látir heyrast hróður þann er þú hefir kveðið til Ástríðar drottningar."

Hún sat til annarrar handar konungi. Óttar settist niður fyrir fætur konungi og kvað kvæðið djarflega. Var konungur mjög rjóður í andliti en lagði ekki til. Og er kvæðið var úti byrjar Óttar upp drápuna en hirðmenn kölluðu og mæltu að flímberinn skyldi þegja.

Sighvatur mælti: "Það er nú líkast að konungur skipi málum Óttars sem honum líkar þótt drápan heyrist. En eigi mun ósannlegt þykja að hlýða sæmdarorðum konungsins ef vér gáfum gaum að þeim orðum er miður voru vönduð."

Hirðmenn þögnuðu en Óttar flutti út drápuna til enda. Konungur þagði á meðan.

En að lyktaðri drápunni segir Sighvatur: "Þetta kvæði er vel kveðið og þeim heyrilegt er til er kveðið."

Konungur mælti þá: "Satt er það Sighvatur að þú vilt sinna Óttari landa þínum og er það drengilegt. Nú er líkast Óttar að þú þiggir höfuð þitt undan bana í þessu sinni og í drápulaun."

Óttar svarar: "Sú gjöf þykir mér fé betri herra."

Ólafur konungur dró gullhring af hendi sér og gaf honum.

En er drottning sá það renndi hún fingurgulli af hendi sér niður á gólfið og mælti til Óttars: "Tak þann litla gneista skáld og eignast."

Konungur mælti til drottningar: "Eigi máttu alls í bindast að sýna vináttu við Óttar."

Drottning svarar: "Vel mun mér það sýnast sóma herra að ganga eftir yðrum dæmum. Þér gáfuð Óttari gullhring og það er miklu var meira er lífið var fyrir það er hann sæmdi yður með drápu. Nú mun sýnast mikill munur kvæðanna en meiri launanna þótt hann taki af mér lítið fingurgull í umbun sinna verka."

"Svo er nú og líkast," segir konungur, "að eg virði eigi þér þessa gerð til þunga. En vant mun ykkur að halda vináttunni ef mér skal vel líka."

Drápa sú er Óttar orti um Ólaf konung var kölluð Höfuðlausn. Var Óttar lengi síðan með Ólafi konungi í góðri virðing. Þann vetur áður en Óttar kom til Ólafs konungs hafði andast Ólafur Svíakonungur.

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Flateyjarbók)

Óttar hét maður íslenskur. Hann var skáld gott. Hann var nokkura stund í hirð með Ólafi Svíakonungi. Hann orti mansöngsdrápu um Ástríði dóttur Ólafs Svíakonungs. Það kvæði mislíkaði mjög Ólafi konungi hinum helga. Það kvæði var mjög ort og hélt við væningar. En er Óttar kom til Noregs þá lét Ólafur konungur hinn helgi taka hann og setja í myrkvastofu og ætlaði að láta drepa hann.

Sighvatur skáld var mikill vin Óttars. Hann fór um nátt til myrkvastofunnar. Og er hann kom þar þá spyr hann hversu honum líkaði. Óttar svarar og segir að verið hafi honum kátara. Sighvatur bað hann þá kveða kvæðið það er hann hafði ort um Ástríði. Óttar kvað kvæðið sem Sighvatur beiddi.

Og er hann hafði lokið kvæðinu þá mælti Sighvatur: "Mjög er kvæðið ort og eigi er undarlegt þótt konunginum mislíki kvæðið. Nú skulum við snúa þeim vísum sem mest eru á kveðin orð í kvæðinu. Síðan skaltu yrkja kvæði annað um konunginn en að vísu mun hann heimta að þér kvæðið áður þú sért drepinn. Nú er þú hefir það kvæðið kveðið þá skaltu eigi láta falla kveðandina heldur skaltu þegar hefja kvæðið það er þú hefir um konunginn ort og kveða meðan þú mátt."

Óttar gerði svo sem Sighvatur mælti. Hann orti á þrem nóttum, þeim er hann var í myrkvastofunni, drápu um Ólaf konung. Og er Óttar hafði þrjár nætur verið í myrkvastofunni þá lét Ólafur konungur leiða hann á sinn fund.

Og er Óttar kom fyrir konunginn þá kvaddi hann Ólaf konung en konungurinn tók eigi kveðju hans heldur mælti hann til Óttars: "Það er nú ráð," segir konungur, "að þú kveðir Óttar kvæði það er þú hefir ort um drottningina áður þú sért drepinn því að drottningin skal heyra hróður þann er þú hefir ort um hana."

Ástríður drottning sat í hásætinu hjá konunginum þá er þeir Óttar töluðust við. Óttar settist niður á gólfið fyrir fætur konunginum og kvað kvæðið. Konungurinn roðnaði við er hann kvað. Og er lokið var kvæðinu þá lét Óttar eigi niður falla kveðandina heldur hóf hann upp drápuna, þá er hann hafði ort um konunginn, en hirðmenn konungs kölluðu og mæltu að flímberinn skyldi þegja.

Sighvatur mælti þá: "Það er líkast," sagði hann, "að konungurinn eigi vald á að drepa Óttar þegar hann vill þó hann kveði kvæði þetta fyrst og hlýðum vér vel kvæðinu því að oss er gott að heyra lof konungs vors."

Hirðin þagnaði við þessi orð Sighvats en Óttar kvað drápuna til enda. En er því var lokið þá lofaði Sighvatur mjög kvæðið og kallaði vel ort.

Ólafur konungur mælti þá: "Það mun ráð Óttar að þú þiggir höfuð þitt í þessu sinni fyrir drápuna."

Óttar svarar: "Þessi gjöf þykir mér allgóð herra þótt höfuðið sé eigi fagurt."

Ólafur konungur dró gullhring af hendi sér og gaf Óttari.

Ástríður drottning renndi fingurgulli á gólfið til Óttars og mælti: "Taktu skáld gneista þann og eig."

Ólafur konungur mælti: "Var svo, að þú máttir eigi alls bindast að sýna þitt vinfengi við Óttar."

Drottning svarar: "Eigi megið þér kunna mig um það herra þó eg vilji launa mitt lof sem þér yðvart."

Konungurinn svarar: "Svo skal nú og vera í þessu sinni að eg skal þér eigi sakir fyrir gefa þessa fjárgjöf en þó megið þið svo til ætla að mér mun lítil gæft vera um vinfengi ykkað héðan í frá af þeim skáldskap er Óttar hefir ort um þig."

Nú var Óttar lengi með konungi í góðri virðingu. Sjá drápa er kölluð Höfuðlausn er Óttar orti um Ólaf konung fyrir því að Óttar þá höfuð sitt frá bana að kvæðislaunum.

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Tómasskinnu)

Óttar hafði verið með Ólafi Svíakonungi. Hann hafði ort mansöngsdrápu um Ástríði dóttur Ólafs svenska. Það kvæði mislíkaði Ólafi konungi Haraldssyni því að kvæðið var mjög kveðið svo að hélt við væningar. En er Óttar kom til Noregs lét Ólafur konungur taka hann og setja í myrkvastofu.

Sighvatur skáld var náfrændi Óttars og vinur hans mikill. Sighvatur fór um nótt til myrkvastofunnar að finna Óttar og spurði hversu honum líkaði. Óttar kveðst verið hafa kátari. Sighvatur bað hann kveða sér kvæði það er hann hafði ort um Ástríði drottningu. Óttar gerði svo.

Þá mælti Sighvatur: "Mjög er kvæðið ort og er eigi undarlegt að konunginum líki eigi vel kvæðið. Nú skulum við snúa vísum þeim er næst eru kveðnar í kvæðinu. En síðan skaltu yrkja annað kvæði um konunginn því að hann mun vilja heyra það er ort var um drottningu áður en þú ert drepinn. En þegar úti er drápan þá skaltu hefja upp það kvæði er þú hefir ort um konunginn og kveða á meðan þú mátt."

Óttar gerði sem Sighvatur kenndi ráð til. Hann orti drápu um Ólaf konung á þeim þremur nóttum er hann var í myrkvastofunni. Eftir það lét Ólafur konungur leiða Óttar á sinn fund.

Hann kvaddi konunginn en konungur tók eigi kveðju hans heldur mælti hann til Óttars: "Það er nú ráð Óttar að þú látir fram kvæði það er þú hefir ort um Ástríði drottningu því að hún skal nú heyra hróður sinn."

Ástríður sat á aðra hönd konunginum. Óttar settist niður fyrir fætur konunginum á meðan hann flutti kvæðið en konungur roðnaði við.

En er lokið var kvæðinu þá lét Óttar eigi dvína kveðandina og hóf þegar upp drápuna þá er hann hafði ort um konunginn og er þetta upphaf:

Hlýð, manngöfugur, minni

myrkblás því að eg kann yrkja.

Finnum yðr og annan,

allvaldr, konung fallinn.

Það tel eg grams og, Gauta,

glaðnistanda, misstag

döglings, verk að dýrka,

dýr þengill, mitt lengi.

Þá kölluðu hirðmenn og mæltu að Óttar skyldi þegja.

Þá mælti Sighvatur: "Það er öllum auðsýnt mönnum að konungur má gera af ráði Óttars það sem hann vill þó eð hann skýrði um kvæði þetta. En oss er gott að heyra lof konungs vors."

Hirðmenn þögnuðu en Óttar kvað drápuna. Konungur þagði á meðan Óttar kvað drápuna. En er lokið var kvæðinu þá lofaði Sighvatur mjög kvæðið.

Þá mælti konungur: "Það mun best Óttar að þú þiggir höfuð þitt fyrir drápu þína."

Óttar svaraði: "Sú gjöf þykir mér góð þó að höfuðið sé eigi fagurt."

Konungur dró gullhring af hendi sér og gaf Óttari. Ástríður renndi fingurgulli af hendi sér og gaf Óttari.

Þá mælti konungur við drottningu: "Skaltu lengi halda á vingjöfunum við Óttar?"

Ástríður svaraði: "Eigi munuð þér kunna mig um þetta herra þó að eg vilji launa mitt lof sem þú þitt."

Konungur mælti: "Svo skal vera."

Óttar var lengi með konunginum í góðri virðing. Sjá drápa heitir Höfuðlausn er Óttar orti um Ólaf konung. Þenna vetur hinn næsta áður hafði andast Ólafur konungur hinn svenski.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÍÐU - HALLSSONAR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

Svo er sagt að eitt sinni er Þorsteinn Hallsson af Síðu kom úr kaupferð af Dyflinni og var það ekki að konungsleyfi. En það var ekki í þann tíma að menn færu úr landi kaupferðir utan konungur gæfi leyfi til og var sök á hverjum er hann færi ólofað. Svo og höfðu þeir eigi goldið landaura er gjaldkerinn heimti og lést Þorsteinn eigi skyldur að gjalda er hann var konungs hirðmaður. Þorsteinn þóttist og heimilt eiga að fá eigi gjald fyrir þá menn er með honum voru og varð eigi fyrir það fast að gengið að heimta frekara er menn vissu það satt vera að Þorsteinn var hirðmaður Magnúss konungs. Hann fór út til Íslands um sumarið til bús síns.

Magnús konungur spyr þetta nú allt jafnt saman og líkar stórilla, lést veitt mundu honum hafa Þorsteini sjálfum landaura en eigi mönnum hans en kvað þó þykja meira vert er hann tók Dyflinnarferð á sig svo að hann hafði ekki leyfi til og gerir konungur Þorstein útlægan og úr öllum hirðmannalögum fyrir þetta og kvaðst svo skyldu leiða fleirum lagabrotin þótt að mikils væru verðir.

Og annað sumar kom Þorsteinn út af Íslandi og hafði þá ekki spurt þetta. Hann flutti utan með sér stóðhross ágætleg. Nú kemur Þorsteinn norður við Þrándheim og styggðust menn við honum þótt áður hefðu látið líklega til hans fyrir sakir ummæla Magnúss konungs, og kom þar að því sem mælt er að dýrt er drottins orð. Sat Þorsteinn jafnan nú einn í herbergi og félagar hans. Þetta þykir honum þó harðla dauflegt er öngvir menn vilja eiga gleði við þá. Stóðhrossin voru fyrir ofan bæinn í haga á Íluvöllum og fór Þorsteinn jafnan að líta yfir þau.

2. kafli

Þeir voru þá í bænum Einar þambaskelfir og Indriði son hans. Og einn dag gengur Einar út á Íluvöllu, kemur nú að hrossunum og lítur á um stund og lofar allfast. Og er þeir ætla brott að ganga þá kemur Þorsteinn þar og heilsar Einari og spyr hversu honum líst á hrossin. Hann svarar og kveðst vel á lítast.

"Þá vil eg að þér þiggið," segir Þorsteinn.

En Einar lést eigi þiggja vilja.

"Það veit eg," segir Þorsteinn, "að þú munt þiggja gjafir að þvílíkum mönnum sem eg er."

"Satt er það," segir Einar, "en ærið mikið þykir oss á liggja fyrir þér og þínu máli félagi," segir hann, "og berjum vér þar nú augum í."

"Svo verður það að vera," segir Þorsteinn og skiljast við það.

Og litlu síðar gengur Indriði til að sjá hrossin og lofaði mjög og spurði hver ætti. Þorsteinn kom þá að og heilsar honum vel og segir að hann vill gjarna að hann þiggi hrossin ef honum þykja nokkuru neyt. Indriði tók við og þakkaði honum gjöfina og skiljast við það.

En er þeir feðgar finnast þá segir Einar að hann mundi mikið hafa til gefið að Indriði hefði eigi tekið við hrossunum. Indriði kveðst eigi svo á lítast og kvað vera gott mannkaup í Þorsteini.

Einar segir: "Eigi mun eg því í móti mæla en eigi muntu þá gjörla kunna skaplyndi Magnúss konungs fóstra míns ef þú ætlar það auðsótt að sættast við hann á þetta mál þar sem hann hefir áður gert hann útlægan en þó muntu mega það. En ætla munum vér oss minna en það að beitast birni við Magnús konung og það vinn eg til einskis en eg veit að það mun hér á liggja því að ekki gerir hann þetta að barnamálum."

Skildu þeir feðgar nú við þetta í styttingi. Indriði býður Þorsteini til sín og fór hann þangað og situr hann hið næsta honum um veturinn í góðu yfirlæti.

3. kafli

Magnúsi konungi líkar þetta þungt er hann fréttir þetta og mæla margir fyrir honum að eigi sé allsæmilegt þeirra handar að gera slíkt, svo mikla sem hann gerði þá feðga í öllum Þrændalögum, og nú skulu þeir halda útlaga konungs er slík lagabrot hafði gert og konungur hafði reiði á. Konungur svarar þeim fám orðum er slíkt töluðu fyrir honum, lét nær sem hann heyrði eigi en hugsaði þó fyrir sér að eigi væri víst hvort þeir væru svo miklu traustari eða heilli er slíkt báru til eyrna honum ef hann þyrfti nokkurs með.

Svo er sagt að Einari var fátt til Þorsteins um veturinn og segir að Indriði mundi bjóða góða sætt konungi fyrir hann. Þeir feðgar voru vanir að drekka jól með Magnúsi konungi og segir Indriði föður sínum að enn mun hann svo gera.

"Þú ræður," segir Einar, "en heima mun eg sitja og ráðlegra þætti mér að þú gerðir svo."

Eigi býst Indriði að síður og Þorsteinn með honum, fara nú heiman og voru saman tólf og komu á einn lítinn bæ, voru þar um nóttina.

Og um morguninn sér Þorsteinn út og kemur inn aftur og segir Indriða að menn ríða að bænum "og er alllíkt föður þínum."

"Já," segir Indriði, "það bætir mikið vora ferð en hann vill nokkuð fylla vorn flokk."

Og svo var að Einar kom þar og mælti til Indriða: "Allkynleg er þín ætlan og eigi sýnist mér viturleg, að þú ætlar að sækja heim Magnús konung og hafa Þorstein með þér og er slíkt meir gert af kappi en álitum. Far nú heldur heim á Gimsar en eg vil hitta konung og vita hvað af skapist. Eg kann skaplyndi ykkars konungs að ekki munuð þið svo stilla ykkrum orðum að það muni vel hlýða og er mér þá ekki betra um að tala ef áður verður meira að."

Svo gera þeir nú að Indriði fór heim fyrir bæn föður síns en Einar kom til bæjarins á konungs fund og tekur konungur blíðlega við honum, tala nú mart og situr Einar hjá konungi á aðra hönd sem hann átti vanda til.

Og hinn fjórða dag jóla vekur Einar til við konung um málið Þorsteins Hallssonar "og vildi eg gjarna herra að þér tækjuð sættum við hann" og kvað gott mannkaup í honum vera og kvaðst ekki til vildu spara það er hann ætti völd á ef þá væri nær en áður.

Konungur segir: "Ekki þurfum við þar um að ræða því að mér þykir mikið fyrir að gera þig reiðan."

Hættir Einar þessu og þykir horfa helsti þunglega og er konungur þegar kátur er þeir taka annað að tala.

Líður svo framan til jóla. Og hins átta dags þá vekur Einar hið sama málið við konung og fer rétt á sömu leið og fær ekki af konungi og að síður vill hann ekki um tala.

Og nú kemur hinn þrettándi dagur.

Þá biður Einar að konungur taki sættum við Þorstein "og vænti eg að þér munuð nokkuð gera fyrir mína skuld því að mér þykir þetta allmiklu skipta."

Konungur segir þá allstutt: "Ekki er hér um að tala," segir hann, "og kynlegt þykir mér að þér haldið þann mann er eg hefi reiði á."

"Eg ætlaði," segir Einar, "að mér mundi stoða orð mín um einn mann og þann er eigi hefir meira saka til að bera en þessi maður því að hvorki hefir hann drepið frændur yðra né vini og ekki hefir hann neina svívirðing gert yður svo að þér þurfið neinn heiftarhug á honum að hafa fyrir það. Nú viljum vér yðra virðing gera í öllu og svo þykjumst vér gera jafnan og var þetta meir ráð Indriða frænda en mín í fyrstu að taka við Þorsteini en þó allt að einu mun eg ekki hann fyrr fyrirláta en sjálfan mig. En það ætla eg að mikið muni á liggja áður en Þorsteinn er drepinn því að eg kann skaplyndi Indriða í því að eina leið fara þeir báðir ef hann má ráða. Nú em eg þá vant við kominn er þið eigið saman sonur minn og þér. Og viljir þú heldur berjast við Indriða en að taka sættum fyrir Þorstein þá mun það heldur horfa til þurrðar ríki þínu en til framgagns. En eigi mun eg þó berjast í móti þér og eigi þykir mér þú nú mjög á það minnast er eg sótti þig í Garða austur og styrkti eg síðan ríki yðvart í öllu því er eg mátti svo að eg sit fyrir því í nokkurri hættu af öðrum. Og veit eg að þeim þætti eigi allilla þótt þann veg færi vor félagskapur. Hefi eg að því hugað hverja stund síðan eg gerðist fósturfaðir þinn að þín sæmd mætti verða sem mest. Nú skal eg fara af landi í brott og verða þér hvorki að gagni né meini síðan en mæla munu það sumir menn að lítið vinnir þú á í þessu."

Einar sprettur þá upp úr sætinu og er allreiður og snýr nú utar eftir höllunni.

Magnús konungur rís þá upp og eftir honum og leggur hendur um háls Einari og mælti: "Kom heill og sæll fóstri," segir hann, "það skal aldrei verða ef eg má ráða að okkra ástsemd skilji og tak mann í frið svo sem þér líkar."

Einar sæfist nú við þetta og er Þorsteinn nú í sætt tekinn við konung. Fór Einar nú heim eftir það og segir þeim Indriða hvað hann hefir á orkað og þakka þeir honum forkunnar vel.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÍÐU-HALLSSONAR (eftir Morkinskinnu)

1. kafli

Svo er sagt að eitt sinni er Þorsteinn Hallsson kom úr kaupferð af Dyflinni og var það ekki að konungs vilja né leyfi er hann hafði farið. Svo og höfðu þeir eigi goldið landaura er gjaldkerinn átti að heimta og heimt hafði hann en Þorsteinn lést eigi skyldur að gjalda er hann var konungs hirðmaður og þóttist heimilt eiga og um þá fimmtán menn er honum fylgdu að gefa upp gjaldið og varð fyrir því eigi fast eftir gengið. Hann fór út um sumarið og til bús síns.

Konungur spyr þetta allt og lést veitt mundu hafa Þorsteini sjálfum landaura en eigi mönnum hans, kveðst og ekki muna að hann hefði því heitið en kvað sér hitt þykja þó meira vert er hann tók Dyflinnarferð á sig svo að hann hafði ekki konungs leyfi til og gerir nú Magnús konungur Þorstein fyrir þetta útlagan og lést svo skulu leiða öðrum lagabrotið þó að mikils séu verðir.

Og annað sumar kom Þorsteinn utan og hefir stóðhross ágæta góð, komu norður í Þrándheim og styggðust menn nú við Þorstein fyr sakir ummæla konungs. Sat hann jafnan einn í herbergi með sínum mönnum. Stóðhrossin voru í haga fyr ofan bæinn á Íluvöllum. Fór Þorsteinn þangað til að sjá.

2. kafli

Þeir voru þá í bænum feðgar, Einar og Eindriði. Og einn dag gengur Einar um bæinn og út á Íluvöllu, kemur að hrossunum og sér og lofar mjög. Og er þeir ætla brott að snúa og ræða um með sér hver eiga muni hrossin þá kemur Þorsteinn að og heilsar Einari og spyr ef honum þyki góð hrossin en hann svarar og kveðst vel á lítast.

"Þá vil eg að þú þiggir," segir Þorsteinn.

En Einar lést eigi þiggja vilja.

"Það veit eg," segir Þorsteinn, "að þú munt þiggja gjafar að slíkum svo mönnum."

"Satt er það," segir Einar, "en mikið liggur nú á þínu máli og berjum vér nú þar augum í."

"Svo verður þá að vera," segir Þorsteinn og skiljast nú.

Og litlu síðar gekk Eindriði að sjá hrossin og lofaði mjög og spyr hver eiga mundi, kveðst eigi séð hafa vænlegra hest. Þorsteinn kemur þá að og heilsar honum vel og segir að hann vill gjarna að hann þiggi hrossin. Eindriði tók við og þakkaði honum gjöfina og nú skiljast þeir.

Og er þeir feðgar finnast segir Einar að mikið mundi hann til hafa gefið að Eindriði hefði eigi tekið við hrossunum. Eindriði segir, kveðst það ekki svo sýnast, kveðst þykja gott mannkaup í manninum.

Einar segir: "Eigi veistu allglöggt kapp fóstra míns, Magnúss konungs, ef þú ætlar það auðsótt að sættast við hann en þó muntu mega það."

Eindriði býður Þorsteini til sín og fór hann þangað og situr hið næsta Eindriða um veturinn í góðu yfirlæti.

3. kafli

Magnúsi konungi líkar þungt og mæla menn það fyr honum að eigi sé allsæmilegt, svo mikla sem hann gerði þá feðga yfir öllum Þrándheimi, að nú skuli þeir halda þá menn er lagabrot gera og hann hefir reiði á. Konungur svarar þeim fám orðum.

Það er frá sagt að Einar lét sér fátt um finnast við Þorstein um veturinn og segir að Eindriði mun góða sætt bjóða fyr hann og kvað þetta nú ekki til sín koma. Þeir feðgar drukku jafnan jól með Magnúsi konungi og segir Eindriði föður sínum að hann mun enn svo gera.

"Þú ræður því," segir Einar, "en heima mun eg sitja og ráðlegra sýnist mér að þú gerir svo."

Eigi býst Eindriði að síður og Þorsteinn með honum og voru saman tólf og komu á einn lítinn bæ og voru þar um nóttina.

Og um morguninn hafði Þorsteinn séð út og ... og segir Eindriða að menn riðu þar að garði "og er alllíkt föður þínum."

Og svo var.

Kemur Einar þar og mælir til Eindriða: "Allkynleg er þín ætlun, sækja heim Magnús konung og Þorsteinn með þér. Far heim heldur á Gimsar en eg mun hitta konung og mun eg alls við þurfa að sættir verði teknar. En eg kann hvorntveggja ykkarn konung að ekki munuð þið svo stilla ykkrum orðum að það mundi hlýða og er mér ekki þá betra um að ræða."

Svo gera þeir nú að Eindriði fer heim en Einar kemur til bæjarins. Konungur tekur við honum blíðlega, hjala mart. Situr Einar hið næsta konungi.

Og hinn fjórða dag jóla vekur Einar við konung um málið Þorsteins og lést vildu sættum við koma og kallar gott mannkaup í Þorsteini, kveðst ekki vilja til spara.

Konungur segir: "Ekki þurfum við um það að ræða. Mér þykir mikið að gera þig reiðan."

Hættir Einar þessu og er konungur þegar kátur er þeir tala annað.

Líður nú til átta dags. Þá vekur Einar öðru sinni enn sama mál og fer á sömu leið og kemur hinn þrettándi dagur jóla.

Þá biður Einar að konungur taki sættum "og vætti eg," segir hann, "að þú munir virða orð mín til þess."

Konungur segir: "Ekki er þar um að tala," segir hann, "og kynlegt þykir mér er þér hélduð þann mann er eg hafði reiði á."

"Eg ætlaði," segir Einar, "að þér munduð stoða mín orð um einn mann og þína virðing viljum vér gera í öllu og svo þykjumst vér jafnan gert hafa og var þetta meir Eindriða ráð en mitt. En því trúi eg að mikið mun á liggja fyrr en hann sé drepinn og em eg þá herra vant við kominn er þið eigið saman sonur minn og þú og viltu eigi taka fé fyr Þorstein og berjast heldur við son minn. En eigi mun eg þó berjast móti þér og eigi þykir mér þú nú mjög á það minnast er eg sótti þig austur í Garða og styrkti eg ríki þitt og gerðist fósturfaðir þinn. Hygg eg að því hverja stund hversu eg má þína sæmd mesta gera. En nú skal eg fara á braut úr landi og veita þér aldrei síðan. Munu sumir menn mæla að þú vinnir þér lítið í þessu öllu saman."

Einar sprettur nú upp reiður og snýr utar eftir höllinni.

Konungur rís upp og eftir honum og leggur hönd á háls Einari og mælir: "Kom heill og sæll fóstri," segir hann, "það skal aldregi verða að okkra vináttu skilji og tak mann í frið svo sem þér líkar."

Og sefast Einar nú en Þorsteinn er í sættum við konung.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SKELKS

1. kafli

Það er sagt um sumarið eftir að Ólafur konungur fór að veislum austur um Víkina og víðara annarstaðar. Tók hann veislu á þeim bæ er á Reimi heitir. Hann var mjög fjölmennur. Sá var maður þá með konungi er Þorsteinn hét Þorkelsson, Ásgeirssonar æðikolls, Auðunarsonar skökuls, íslenskur maður, og hafði komið til konungs um veturinn áður.

Um kveldið er menn sátu yfir drykkjuborðum talaði Ólafur konungur að engi maður af hans mönnum skyldi einn saman fara í salerni um náttina því að hver sem ganga beiddist skyldi með sér kalla sinn rekkjufélaga ella kvað hann eigi mundu hlýða. Drekka menn nú vel um kveldið en er ofan voru drykkjuborð gengu menn að sofa.

Og er á leið náttina vaknaði Þorsteinn Íslendingur og beiddi að ganga af sæng en sá svaf fast er hjá honum lá svo að Þorsteinn vildi víst eigi vekja hann. Stendur hann þá upp og kippir skóm á fætur sér og tekur yfir sig einn feld þykkvan og gengur til heimilishúss. Það var stórt hús svo að ellefu menn máttu sitja hvoru megin. Sest hann á ystu setu. Og er hann hefir setið nokkura stund sér hann að púki kemur upp á innstu setu og sat þar.

Þorsteinn mælti þá: "Hver er þar kominn?"

Dólgurinn svarar: "Hér er kominn Þorkell hinn þunni er féll á hræ með Haraldi konungi hilditönn."

"Hvaðan komst þú nú að?" kvað Þorsteinn.

Hann sagðist nú nýkominn að úr helvíti.

"Hvað kanntu þaðan að segja?" spurði Þorsteinn.

Hinn svarar: "Hvers viltu spyrja?"

"Hverjir þola best píslir í helvíti?"

"Engi betur," kvað púki, "en Sigurður Fáfnisbani."

"Hverja písl hefir hann?"

"Hann kyndir ofn brennanda," sagði draugurinn.

"Ekki þykir mér það svo mikil písl," segir Þorsteinn.

"Eigi er það þó," kvað púki, "því að hann er sjálfur kyndarinn."

"Mikið er það þá," kvað Þorsteinn, "eða hver þolir þar verst píslir?"

Draugurinn svarar: "Starkaður hinn gamli þolir verst því að hann æpir svo að oss fjandunum. Er það meiri pína en flest allt annað svo að vér megum fyrir hans ópi aldrei náðir hafa."

"Hvað pínu hefir hann þess," kvað Þorsteinn, "er hann þolir svo illa, svo hraustur maður sem hann hefir sagður verið?"

"Hann hefir ökklaeld."

"Ekki þykir mér það svo mikið," sagði Þorsteinn, "slíkum kappa sem hann hefir verið."

"Ekki er þá rétt á litið," kvað draugur, "því að iljarnar einar standa upp úr eldinum."

"Mikið er það," kvað Þorsteinn, "og æp þú eftir honum nokkuð óp."

"Það skal vera," kvað púki.

Hann sló þá í sundur á sér hvoftunum og setti upp gaul mikið en Þorsteinn brá feldarskautinu að höfði sér.

Honum varð mjög ósvipt við óp þetta og mælti: "Æpir hann þetta ópið mest svo?"

"Fjarri fer um það," kvað draugur, "því að þetta er óp vort drýsildjöflanna."

"Æp þú eftir Starkaði líttað," kvað Þorsteinn.

"Það má vel," kvað púki.

Tekur hann þá að æpa í annan tíma svo öskurlega að Þorsteini þótti firn í hversu mikið sjá fjandi jafnlítill gat gaulað. Þorsteinn gerir þá sem fyrr að hann vafði feldinum að höfði sér og brá honum þó svo við að ómegin var á honum svo að hann vissi ekki til sín.

Þá spurði púkinn: "Hví þegir þú nú?"

Þorsteinn ansaði er af honum leið: "Því þegi eg að eg undrast hve mikil ógnarraust að liggur í þér, eigi meiri púki en mér sýnist þú vera eða er þetta hið mesta óp Starkaðar?"

"Eigi er nærri því. Þetta er," segir hann, "heldur hið minnsta óp hans."

"Drag þú eigi undan lengur," kvað Þorsteinn, "og lát mig heyra hið mesta ópið."

Púki játtaði því. Þorsteinn bjóst þá við og braut saman feldinn og snaraði hann svo að höfði sér og hélt að utan báðum höndum. Draugurinn hafði þokað að Þorsteini um þrjár setur við hvert ópið og voru þá þrjár einar á milli þeirra. Púkinn belgdi þá hræðilega hvoftana og sneri um í sér augunum og tók að gaula svo hátt að Þorsteini þótti úr hófi keyra og í því kvað við klukkan í staðnum en Þorsteinn féll í óvit fram á gólfið.

En púkanum brá svo við klukkuhljóðið að hann steyptist niður í gólfið og mátti lengi heyra yminn niður í jörðina. Þorsteinn raknaði skjótt við og stóð upp og gekk til sængur sinnar og lagðist niður.

2. kafli

En er morgnaði stóðu menn upp. Gekk konungur til kirkju og hlýddi tíðum. Eftir það var gengið til borða. Konungur var ekki forað blíður.

Hann tók til orða: "Hefir nokkur maður farið einn saman í nátt til heimilishúss?"

Þorsteinn stóð þá upp og féll fram fyrir konung og sagðist af hafa brugðið hans boði.

Konungur svarar: "Ekki var mér þetta svo mikil meingerð, en sýnir þú það sem talað er til yðvar Íslendinga að þér séuð mjög einrænir en varðst þú við nokkuð var?"

Þorsteinn sagði þá alla sögu sem farið hafði.

Konungur spurði: "Hví þótti þér gagn að hann æpti?"

"Það vil eg segja yður herra. Eg þóttist það vita með því að þér höfðuð varað alla menn við að fara þangað einir saman, en skelmirinn kom upp, að við mundum eigi klakklaust skilja en eg ætlaði að þér munduð vakna við herra er hann æpti og þóttist eg þá hólpinn ef þér yrðuð varir við."

"Svo var og," sagði konungur, "að eg vaknaði við og svo vissi eg hvað fram fór og því lét eg hringja að eg vissi að eigi mundi þér ella duga. En hræddist þú ekki þá er púkinn tók að æpa?"

Þorsteinn svarar: "Eg veit ekki hvað það er, hræðslan, herra."

"Var engi ótti í brjósti þér?" sagði konungur.

"Eigi var það," sagði Þorsteinn, "því að við hið síðasta ópið skaut mér næsta skelk í bringu."

Konungur svarar: "Nú skal auka nafn þitt og kalla þig Þorstein skelk héðan af og er hér sverð að eg vil gefa þér að nafnfesti."

Þorsteinn þakkaði honum.

Svo er sagt að Þorsteinn gerðist hirðmaður Ólafs konungs og var með honum síðan og féll á Orminum langa með öðrum köppum konungs.

SNEGLU - HALLA ÞÁTTUR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

Það er upphaf þessar frásagnar að Haraldur konungur Sigurðarson réð fyrir Noregi. Það var í þann tíma er Magnús konungur frændi hans var andaður. Svo er sagt að Haraldur konungur var allra manna vitrastur og ráðugastur. Varð það og flest að ráði er hann lagði til. Hann var skáld gott og jafnan kastaði hann háðyrðum að þeim mönnum er honum sýndist. Þoldi hann og allra manna best þótt að honum væri kastað klámyrðum þá er honum var gott í skapi. Hann átti þá Þóru dóttur Þorbergs Árnasonar. Honum þótti mikið gaman að skáldskap og hafði jafnan þá með sér er kveða kunnu.

Þjóðólfur hét maður. Hann var íslenskur og ættaður úr Svarfaðardal, kurteis maður og skáld mikið. Hann var með Haraldi konungi í hinum mestum kærleikum. Kallaði konungur hann höfuðskáld sitt og virti hann mest allra skálda. Hann var ættsmár og menntur vel, öfundsjúkur við þá er til komu.

Haraldur konungur elskaði mjög Íslendinga. Gaf hann til Íslands marga góða hluti, klukku góða til Þingvallar. Og þá er hallæri það hið mikla kom á Ísland er ekki hefir slíkt komið annað þá sendi hann út til Íslands fjóra knörru hlaðna með mjöl, sinn í hvern fjórðung, og lét flytja í brott fátæka menn sem flesta af landinu.

2. kafli

Bárður hét maður og var hirðmaður Haralds konungs. Hann sigldi til Íslands og kom út að Gásum og vistaðist þar um veturinn.

Sá maður tók sér far með honum er Halli hét og var kallaður Sneglu-Halli. Hann var skáld gott og orðgreppur mikill. Halli var hár maður og hálslangur, herðilítill og handsíður og ljótlimaður. Hann var ættaður úr Fljótum.

Þeir sigldu þegar þeir voru búnir og höfðu langa útivist, tóku Noreg um haustið norður við Þrándheim við eyjar þær er Hítrar heita og sigldu síðan inn til Agðaness og lágu þar um nótt. En um morguninn sigldu þeir inn eftir firðinum lítinn byr. Og er þeir komu inn um Rein sáu þeir að langskip þrjú reru innan eftir firðinum. Dreki var hið þriðja skipið. Og er skipin reru hjá kaupskipinu þá gekk maður fram úr lyftingunni á drekanum í rauðum skarlatsklæðum og hafði gullhlað um enni, bæði mikill og tigulegur.

Þessi maður tók til orða: "Hver stýrir skipinu eða hvar voruð þér í vetur eða hvar tókuð þér fyrst land eða hvar láguð þér í nótt?"

Þeim varð næsta orðfall kaupmönnum er svo var margs spurt en Halli svarar þá: "Vér vorum í vetur á Íslandi en ýttum af Gásum en Bárður heitir stýrimaður en tókum land við Hítrar en lágum í nótt við Agðanes."

Þessi maður spurði, er reyndar var Haraldur konungur Sigurðarson: "Sarð hann yður ei Agði?"

"Eigi enna," segir Halli.

Konungurinn brosti að og mælti: "Er nokkur til ráðs um að hann muni enn síðar meir veita yður þessa þjónustu?"

"Ekki," sagði hann Halli, "og bar þó einn hlutur þar mest til þess er vér fórum enga skömm af honum."

"Hvað var það?" segir konungur.

Halli vissi gjörla við hvern hann talaði.

"Það herra," segir hann, "ef yður forvitnar að vita að hann Agði beið að þessu oss tignari manna og vætti yðvar þangað í kveld og mun hann þá gjalda af höndum þessa skuld ótæpt."

"Þú munt vera orðhákur mikill," segir konungur.

Ei er getið orða þeirra fleiri að sinni. Sigldu þeir kaupmennirnir inn til Kaupangs og skipuðu þar upp og leigðu sér hús í bænum.

Fám nóttum síðar kom konungur inn aftur til bæjar og hafði hann farið í eyjar út að skemmta sér. Halli bað Bárð fylgja sér til konungsins og kveðst vilja biðja hann veturvistar. En Bárður bauð honum með sér að vera. Halli bað hann hafa þökk fyrir en kveðst með konunginum vilja vera ef þess væri kostur.

3. kafli

Einn dag gekk Bárður til konungs og Halli með honum. Bárður kvaddi konung. Konungur tók vel kveðju hans og spurði margs af Íslandi eða hvort hann hefði flutt utan nokkra íslenska menn.

Bárður sagðist flutt hafa einn íslenskan mann "og heitir hann Halli og er nú hér herra og vill biðja yður veturvistar."

Halli gekk þá fyrir konunginn og kvaddi hann.

Konungurinn tók honum vel og spurði hvort hann hefði svarað honum á firðinum "er vér fundumst."

"Sjá hinn sami," segir Halli.

Konungurinn sagðist ei spara mundu mat við hann og bað vera að búi sínu nokkru. Halli kveðst með hirðinni vera vilja eða leita sér annars ella.

Konungurinn kvað svo fara jafnan "að mér er um kennt ef vor vinskapur fer ei vel af hendi þó að mér þyki varla svo vera. Eruð þér einráðir Íslendingar og ósiðblandnir. Nú ver ef þú vilt og ábyrgst þig sjálfur hvað sem í kann gerast."

Halli kvað svo vera skyldu og þakkaði konunginum. Var hann nú með hirðinni og líkaði hverjum manni vel til hans. Sigurður hét sessunautur Halla, gamall hirðmaður og gæfur.

Sá var siður Haralds konungs að eta einmælt. Var fyrst borin vist fyrir konung, sem von var, og var hann þá jafnan mjög mettur er vistin kom fyrir aðra. En þá er hann var mettur klappaði hann með hnífskafti sínu á borðið og skyldi þá þegar ryðja borðin og voru margir þá hvergi nærri mettir.

Það bar við eitt sinn er konungur gekk úti um stræti og fylgdin með honum og voru margir þá hvergi nærri mettir. Þeir heyrðu í eitt herbergi deild mikla. Þar voru að sútari og járnsmiður og þar næst flugust þeir á. Konungurinn nam staðar og sá á um stund.

Síðan mælti hann: "Göngum brott. Hér vil eg öngvan hlut að eiga en þú Þjóðólfur yrk um þá vísu."

"Herra," segir Þjóðólfur, "ei samir það þar sem eg er kallaður höfuðskáld yðvart."

Konungur svarar: "Þetta er meiri vandi en þú munt ætla. Þú skalt gera af þeim alla menn aðra en þeir eru. Lát annan vera Sigurð Fáfnisbana en annan Fáfni og kenn þó hvern til sinnar iðnar."

Þjóðólfur kvað þá vísu:

Sigurðr eggjaði sleggju

snák válegrar brákar

en skapdreki skinna

skreið af leista heiði.

Mönnum leist ormr áðr ynni

ilvegs búinn kilju,

nautaleðrs á naðri

neflangr konungr tangar.

"Þetta er vel kveðið," segir konungur, "og kveð nú aðra og lát nú vera annan Þór en annan Geirröð jötun og kenn þó hvern til sinnar iðnar."

Þá kvað Þjóðólfur vísu:

Varp úr þrætu þorpi

Þórr smiðbelgja stórra

hvofteldingum höldnu

hafra kjöts að jötni.

Hljóðgreipum tók húðar

hrökkviskafls af afli

glaðr við galdra smiðju

Geirröðr síu þeirri.

"Ekki ertu mæltur um það," segir konungur, "að þú ert úrleysingur til skáldskapar."

Og lofuðu allir að vel væri ort. Ekki var Halli við þetta.

Og um kveldið er menn sátu við drykk kváðu þeir fyrir Halla og sögðu hann ei mundu svo yrkja þótt hann þættist skáld mikið.

Halli kveðst vita að hann orti verr en Þjóðólfur "enda mun þá firrst um fara ef eg leita ekki við að yrkja enda sé eg ekki við," segir Halli.

Þetta var þegar sagt konungi og snúið svo að hann þættist ei minna skáld en Þjóðólfur.

Konungur kvað honum ei að því verða mundu "en vera kann að vér fáum þetta reynt af stundu."

4. kafli

Það var einn dag er menn sátu yfir borðum að þar gekk inn í höllina dvergur einn er Túta hét. Hann var frískur að ætt. Hann hafði lengi verið með Haraldi konungi. Hann var ei hærri en þrevett barn en allra manna digrastur og herðimestur, höfuðið mikið og eldilegt, hryggurinn ei allskammur en sýlt í neðan þar sem fæturnir voru.

Haraldur konungur átti brynju þá er hann kallaði Emmu. Hann hafði látið gera hana í Miklagarði. Hún var svo síð að hún tók niður á skó Haraldi konungi þá er hann stóð réttur. Var hún öll tveföld og svo styrk að aldrei festi járn á. Konungurinn hafði látið fara dverginn í brynjuna og setja hjálm á höfuð honum og gyrti hann sverði. Síðan gekk hann í höllina sem fyrr var ritað og þótti maðurinn vera undurskapaður.

Konungur kvaddi sér hljóðs og mælti: "Sá maður er kveður um dverginn vísu svo að mér þyki vel kveðin þiggi að mér hníf þenna og belti" og lagði fram á borðið fyrir sig gripina "en vitið það víst ef mér þykir ei vel kveðin að hann skal hafa óþökk mína en missa gripanna beggja."

Og þegar er konungur hafði flutt erindi sitt kveður maður vísu utar á bekkinn og var það Sneglu-Halli:

Færðr sýnist mér frændi

Frísa kyns í brynju.

Gengr fyrir hirð í hringum

hjálmfaldinn kurfaldi.

Flærat eld í ári

úthlaupi vanr Túta.

Sé eg á síðu leika

sverð rúghleifa skerði.

Konungur bað færa honum gripuna "og skaltu ná hér á sannmæli því að vísan er vel kveðin."

Það var einn dag er konungurinn var mettur að konungur klappaði hnífi á borðið og bað ryðja. Þjónustumenn gerðu svo. Þá var Halli hvergi nærri mettur. Tók hann þá stykki eitt af diskinum og hélt eftir og kvað þetta:

Hirði eg ei

hvað Haraldr klappar.

Læt eg gnadda grön.

Geng eg fullur að sofa.

Um morguninn eftir er konungur var kominn í sæti sitt og hirðin gekk Halli í höllina og fyrir konunginn. Hann hafði skjöld sinn og sverð á baki sér.

Hann kvað vísu:

Selja mun eg við sufli

sverð mitt, konungr, verða,

og rymskyndir randa

rauðan skjöld við brauði.

Hungrar hilmis drengi.

Heldr göngum vér svangir.

Mér dregr hrygg, að hvoru,

Haraldr sveltir mig, belti.

Engu svarar konungur og lét sem hann heyrði ei en þó vissu allir menn að honum mislíkaði.

Litlu síðar var það einn dag er konungurinn gekk úti um stræti og fylgdin með honum. Þar var og Halli í för. Hann snaraði fram hjá konunginum.

Konungurinn kvað þetta:

"Hvert stillir þú Halli?"

Halli svarar:

"Hleyp eg fram að kýrkaupi."

"Graut muntu gervan láta?"

segir konungur.

"Gjör matr er það, smjörvan,"

segir Halli.

Hleypur hann Halli þá upp í garðinn og þangað sem var eldahús. Þar hafði hann látið gera graut í steinkatli og settist til og etur grautinn.

Konungurinn sér að Halli hverfur upp í garðinn. Hann kvaddi til Þjóðólf og tvo menn aðra að leita Halla. Konungur veik og upp í garðinn. Þeir finna hann þar sem hann át grautinn. Konungurinn kom þá að og sá hvað Halli hafðist að. Konungurinn var hinn reiðasti og spurði Halla því hann fór af Íslandi til höfðingja til þess að gera af sér skömm og gabb.

"Látið eigi svo herra," segir Halli, "jafnan sé eg yður ei drepa hendi við góðum sendingum."

Halli stóð þá upp og kastaði niður katlinum og skall við haddan.

Þjóðólfur kvað þá þetta:

Haddan skall en Halli

hlaut offylli grautar.

Hornspónu kveð eg honum

hlýða betr en prýði.

Konungurinn gekk þá brottu og var allreiður.

Og um kveldið kom engi matur fyrir Halla sem fyrir aðra menn. Og er menn höfðu snætt um stund komu enn tveir menn og báru í milli sín trog mikið, fullt grautar, og með spón og settu fyrir Halla. Hann tók til og át sem hann lysti og hætti síðan.

Konungur bað Halla eta meira. Hann kveðst ei mundu eta meira að sinni. Haraldur konungur brá þá sverði og bað Halla eta grautinn þar til er hann spryngi af. Halli kveðst ei mundu sprengja sig á grauti en segir konung ná mundu lífi sínu ef hann væri á það einhugi. Konungur sest þá niður og slíðrar sverðið.

5. kafli

Nokkru síðar var það einn dag að konungur tók disk einn af borði sínu og var á steiktur grís og bað Tútu dverg færa Halla "og bið hann yrkja vísu ef hann vill halda lífinu og hafa kveðið áður þú kemur fyrir hann og seg honum ei fyrr en þú kemur á mitt gólf"

"Ekki er eg þess fús," segir Túta, "því að mér líkar vel við Halla."

"Sé eg," sagði konungur, "að þér þykir góð vísan sú er hann orti um þig og muntu gjörla heyra kunna. Nú far í burt í stað og ger sem eg býð."

Túta tók nú við diskinum og gekk á mitt gólfið og mælti: "Þú Halli yrk vísu að boði konungs og haf ort áður eg kem fyrir þig ef þú vilt halda lífinu."

Halli stóð þá upp og rétti hendur í móti diskinum og kvað vísu:

Grís þá greppr að ræsi

gruntrauðustum dauðan.

Njörðr sér börg á borði

bauglands fyrir standa.

Runa síðr lít eg rauðar.

Ræð eg skjótt gera kvæði.

Rana hefir seggr af svíni,

send heill konungr, brenndan.

Konungur mælti þá: "Nú skal gefa þér upp reiði mína Halli því að vísan er vel kveðin svo skjótt sem til var tekið."

6. kafli

Frá því er sagt einn dag að Halli gekk fyrir konunginn þá er hann var glaður og kátur. Þar var þá Þjóðólfur og margt annarra manna. Halli sagðist hafa ort drápu um konunginn og bað sér hljóðs. Konungurinn spurði hvort Halli hefði nokkuð kvæði fyrri ort. Halli kveðst ekki hafa ort.

"Það munu sumir menn mæla," segir konungur, "að þú takist mikið á hendur, slík skáld sem ort hafa um mig áður eftir nokkrum málefnum. Eða hvað sýnist þér ráð Þjóðólfur?"

"Ekki kann eg herra að gefa yður ráð," segir Þjóðólfur, "en hitt mun hóti nær að eg mun kunna að kenna Halla heilræði."

"Hvert er það?" segir konungur.

"Það fyrst herra að hann ljúgi ekki að yður."

"Hvað lýgur hann nú?" segir konungur.

"Það lýgur hann að hann sagðist ekki kvæði ort hafa," segir Þjóðólfur, "en eg segi hann ort hafa."

"Hvert er kvæði það," segir konungur, "eða um hvað er ort?"

Þjóðólfur svarar: "Það köllum vér Kolluvísur er hann orti um kýr er hann gætti út á Íslandi."

"Er það satt Halli?" segir konungur.

"Satt er það," segir Halli.

"Því sagðir þú að þú hefðir ekki kvæði ort?" segir konungur.

"Því," segir Halli, "að lítil kvæðismynd mundi á því þykja ef þetta skal heyra og lítt mun því verða á loft haldið."

"Það viljum vér fyrst heyra," segir konungur.

"Skemmt mun þá fleira," segir Halli.

"Hverju þá?" segir konungur.

"Kveða mun Þjóðólfur þá skulu Soðtrogsvísur er hann orti út á Íslandi," segir Halli, "og er það vel að Þjóðólfur leitaði á mig eða afvirti fyrir mér því að upp eru svo komnir í mér bitar og jaxlar að eg kann vel að svara honum jöfnum orðum."

Konungur brosti að og þótti honum gaman að etja þeim saman.

"Hvern veg er kvæði það eða um hvað er ort?" segir konungur.

Halli svarar: "Það er ort um það er hann bar út ösku með öðrum systkinum sínum og þótti þá til einkis annars fær fyrir vitsmuna sakir og varð þó um að sjá að ei væri eldur í því að hann þurfti allt vit sitt í þann tíma."

Konungur spyr ef þetta væri satt.

"Satt er það herra," segir Þjóðólfur.

"Því hafðir þú svo óvirðulegt verk?" segir konungur.

"Því herra," segir Þjóðólfur, "að eg vildi flýta oss til leika en ekki voru verk á mig lagin."

"Það olli því," segir Halli, "að þú þóttir ei hafa verkmanns vit."

"Ekki skuluð þið við talast," segir konungur, "en heyra viljum vér kvæðin bæði."

Og svo varð að vera. Kvað þá hvor sitt kvæði.

Og er lokið var kvæðunum mælti konungurinn: "Lítið er kvæðið hvorttveggja enda munu lítil hafa verið yrkisefnin og er það þó enn minna er þú hefir ort Þjóðólfur."

"Svo er og herra," segir Þjóðólfur, "og er Halli orðhvass mjög. En skyldara þætti mér honum að hefna föður síns en eiga sennur við mig hér í Noregi."

"Er það satt Halli?" segir konungur.

"Satt er það herra," segir hann.

"Hví fórstu af Íslandi til höfðingja við það að þú hafðir eigi hefnt föður þíns?" segir konungur.

"Því herra," segir Halli, "að eg var barn að aldri er faðir minn var veginn og tóku frændur málið og sættust á fyrir mína hönd. En það þykir illt nafn á voru landi að heita griðníðingur."

Konungurinn svarar: "Það er nauðsyn að ganga ei á grið eða sættir og er úr þessu allvel leyst."

"Svo hugði eg herra," segir Halli, "en vel má Þjóðólfur tala stórmannlega um slíka hluti því að öngvan veit eg jafngreypilega hefnt hafa síns föður sem hann."

"Víst er Þjóðólfur líklegur til að hafa það hraustlega gert," segir konungur, "eða hvað verkum gert um það að hann hafi það framar gert en aðrir menn?"

"Það helst herra," segir Halli, "að hann át sinn föðurbana."

Nú æptu menn upp og þóttust aldrei slík undur heyrt hafa. Konungurinn brosti að og bað menn vera hljóða.

"Ger þetta satt er þú segir Halli," segir konungur.

Halli mælti: "Það hygg eg að Þorljótur héti faðir Þjóðólfs. Hann bjó í Svarfaðardal á Íslandi og var hann fátækur mjög en átti fjölda barna. En það er siður á Íslandi á haustum að bændur þinga til fátækra manna og var þá engi fyrri til nefndur en Þorljótur faðir Þjóðólfs og einn bóndi var svo stórlyndur að honum gaf sumargamlan kálf. Síðan sækir hann kálfinn og hafði á taum og var lykkja á enda taumsins. Og er hann kemur heim að túngarði sínum hefur hann kálfinn upp á garðinn og var furðulega hár garðurinn en þó var hærra fyrir innan því að þar hafði verið grafið torf til garðsins. Síðan fer hann inn yfir garðinn en kálfurinn veltur út af garðinum. En lykkjan er á var taumsendanum brást um háls honum Þorljóti og kenndi hann ei niður fótum. Hékk nú sínumegin hvor og voru dauðir báðir er til var komið. Drógu börnin heim kálfinn og gerðu til matar og hygg eg að Þjóðólfur hefði óskert sinn hlut af honum."

"Nærri hófi mundi það," segir konungur.

Þjóðólfur brá sverði og vildi höggva til Halla. Hljópu menn þá í milli þeirra.

Konungur kvað hvorigum hlýða skyldu að gera öðrum mein: "Leitaðir þú Þjóðólfur fyrri á Halla."

Varð nú svo að vera sem konungur vildi. Færði Halli drápuna og mæltist hún vel fyrir og launaði konungur honum góðum peningum.

Leið nú á veturinn og var allt kyrrt.

7. kafli

Einar var maður nefndur og var kallaður fluga. Hann var son Háreks úr Þjóttu. Hann var lendur maður og hafði sýslu á Hálogalandi og finnferð af konungi og var nú í kærleikum miklum við konung en þó eldi þar jafnan ýmsu á. Einar var óeinarðarmaður mikill. Drap hann menn ef ei gerðu allt sem hann vildi og bætti öngvan mann. Einars var von til hirðarinnar að jólunum.

Þeim Halla og Sigurði sessunaut hans varð talað til Einars. Sagði Sigurður Halla frá að engi maður þorði að mæla í móti Einari eða í aðra skál að leggja en hann vildi og hann bætti ekki fé fyrir víg eða rán.

Halli svarar: "Vændishöfðingjar mundu slíkt kallaðir á voru landi."

"Mæl þú varlega félagi," segir Sigurður, "því að hann er lítilþægur að orðum ef honum er í móti skapi."

"Þó að þér séuð allir svo hræddir," segir Halli, "að enginn yðvar þori að mæla eitt orð í móti honum þá segi eg þér það að eg skyldi kæra ef hann gerði mér rangt og þess get eg að hann bæti mér."

"Hví þér en öðrum?" segir Sigurður.

"Það mundi honum sýnast," segir Halli.

Þar til þræta þeir hér um að Halli býður Sigurði að veðja hér um. Leggur Sigurður hér við gullhring er stóð hálfa mörk en Halli leggur við höfuð sitt.

Einar kemur að jólunum og situr hann á aðra hönd konungi og menn hans út frá honum. Var honum öll þjónusta veitt sem konungi sjálfum.

Og jóladag er menn voru mettir mælti konungurinn: "Nú viljum vér hafa fleira til gamans en drekka. Skaltu nú Einar segja oss hvað til tíðinda hefir orðið í förum yðrum."

Einar svarar: "Ekki kann eg það í frásagnir að færa herra þó að vér hnúskum búfinna eða fiskimenn."

Konungur svarar: "Segið settlega því að vér erum lítilþægir að og þykir oss gaman að því öllu þó að yður þyki lítils vert er jafnan standið í stríði."

"Það er þó herra helst að segja," segir Einar, "að í fyrra sumar er vér komum norður á Mörkina mættum vér Íslandsfari einu og höfðu þeir orðið þangað sæhafa og setið þar um veturinn. Bar eg á hendur þeim að þeir mundu átt hafa kaup við Finna fyrir utan yðvart lof eða mitt en þeir duldu og gengu ei við en oss þóttu þeir ótrúlegir og beiddi eg þá rannsóknar en þeir synjuðu þverlega. Eg sagði það þá að þeir skyldu hafa það er þeim væri verra og maklegra og bað eg mína menn vopnast og leggja að þeim. Eg hafði fimm langskip og lögðum vér að á bæði borð og léttum ei fyrr en hroðið var skipið. Og einn íslenskur maður er þeir kölluðu Einar varðist svo vel að hans maka fann eg aldrei og víst var skaði að um þann mann og ei hefðum vér unnið skipið ef slíkir hefðu allir verið innanborðs."

"Illa gerðir þú það Einar," segir konungur, "er þú drepur saklausa menn þó að ei geri allt sem þér líkar best."

"Mun eg ei," segir Einar, "sitja fyrir hættu þeirri. En mæla það sumir menn herra að þér gerið ei allt sem guðréttilegast. En þeir reyndust illa og fundum vér mikinn finnskrepp í skipinu."

Halli heyrði hvað þeir töluðu og kastaði hnífinum fram á borðið og hætti að eta. Sigurður spurði ef hann væri sjúkur.

Hann kvað það ei vera en kvað þetta þó sótt verra: "Einar fluga sagði lát Einars bróður míns er hann kveðst fellt hafa á kaupskipinu í fyrra sumar og má vera að nú gefi til að leita eftir bótunum við hann Einar."

"Tala ekki um félagi," segir Sigurður, "sá mun vænstur."

"Nei," sagði Halli, "ekki mundi hann svo við mig gera ef hann ætti eftir mig að mæla."

Hljóp hann þá fram yfir borðið, gekk innar fyrir hásætið og mælti: "Tíðindi sögðuð þér Einar bóndi, þau mér akta ærið mjög, í drápi Einars bróður míns er þér sögðust felldan hafa á kaupskipinu í fyrra sumar. Nú vil eg vita hvort þú vilt nokkru bæta mér Einar bróður minn."

"Hefir þú ei spurt að eg bæti engan mann?" segir Einar.

"Eigi er mér skylt að trúa því," segir Halli, "að þér væri allt illa gefið þó að eg heyrði það sagt."

"Gakk burt maður," segir Einar, "annar mun verri."

Halli gekk að sitja. Sigurður spyr hve farist hefði. Hann svarar og kveðst hafa hótun fyrir fébætur. Sigurður bað hann ei oftar koma á þetta mál og sé laus veðjanin.

Halli kvað honum vel fara "en á skal koma oftar."

Og annan dag eftir gekk Halli fyrir Einar og mælti: "Það mál vil eg vekja Einar ef þú vilt nokkru bæta mér bróður minn."

Einar svarar: "Þú ert seinþreyttur að og ef þú dregst ei brott þá muntu fara slíka för sem bróðir þinn eða verri."

Konungurinn bað hann ei svo svara "og er það frændunum ofraun og veit ei hvers hugar hverjum lér. En þú Halli kom ei aftur á þetta mál því að stærri bokkar verða að þola honum slíkt en þú ert."

Halli svarar: "Svo mun vera verða."

Gekk hann þá til rúms síns. Sigurður fagnar honum vel og spurði hve farist hafði. Halli kveðst hafa heitan fyrir fébætur af Einari.

"Þótti mér það í hug," segir Sigurður, "og sé laus veðjanin."

"Vel fer þér," segir Halli, "en á skal eg koma þriðja sinn."

"Gefa vil eg þér nú til hringinn," sagði Sigurður, "að þú látir vera kyrrt er þetta hefir þó nokkuð af mér til hlotist í fyrstu."

Halli svarar: "Sýnir þú hver maður þú ert og ekki má þér um kenna hversu sem til vegar fer. En prófa skal enn um sinn."

Og þegar um morguninn er konungur tók handlaugar og Einar fluga gekk Halli að honum og kvaddi konunginn. Konungurinn spyr hvað hann vildi.

"Herra," segir Halli, "eg vil segja yður draum minn. Eg þóttist vera allur maður annar en eg er."

"Hvað manni þóttist þú vera?" segir konungur.

"Eg þóttist vera Þorleifur skáld en hann Einar fluga þótti mér vera Hákon jarl Sigurðarson og þóttist eg hafa ort um hann níð og mundi eg sumt níðið er eg vaknaði."

Sneri Halli þá utar eftir höllunni og kvað nokkuð fyrir munni sér og námu menn ei orðaskil.

Konungur mælti: "Þetta var ekki draumur annar en hann dregur þessi dæmi saman. Og svo mun fara með ykkur sem fór með þeim Hákoni Hlaðajarli og Þorleifi skáldi og það sama gerir Halli. Hann svífst einkis og megum við sjá að bitið hefir níðið ríkari menn en svo sem þú ert Einar, sem var Hákon jarl, og mun það munað meðan Norðurlönd eru byggð og er verri einn kviðlingur, ef munaður verður eftir, en lítil fémúta, um dýran mann kveðinn og ger svo vel og leys hann af með nokkru."

"Þér skuluð ráða herra," segir Einar, "og seg honum að hann taki þrjár merkur silfurs af féhirði mínum er eg fékk honum síðast í sjóði."

Þetta var sagt Halla. Gekk hann að finna féhirðinn og sagði honum. Hann kvað vera fjórar merkur silfurs í sjóðnum. Halli kveðst þrjár hafa skyldu. Halli gekk þá fyrir Einar og sagði honum.

"Hafa mundir þú það er í var sjóðnum," segir Einar.

"Nei," sagði Halli, "öðruvís skaltu ná lífi mínu en eg verði þjófur af fé þínu og sá eg að þú hafðir það ætlað mér."

Og svo var að Einar hafði það ætlað Halla að hann mundi það er í var sjóðnum hafa og þótti honum það nóg banasök.

Gekk Halli nú til sætis síns og sýndi Sigurði féð. Sigurður tók hringinn og kvað Halla vel hafa til unnið.

Hann svarar: "Eigi erum við þá jafnir þegnar og tak hring þinn og njót manna best. En þér satt að segja þá átti eg aldrei skylt við þenna mann er Einar hefir drepið og vildi eg vita ef eg næði fénu af honum."

"Engum manni ertu líkur að prettum," segir Sigurður.

Einar fór brott eftir jólin norður á Hálogaland.

8. kafli

Um vorið bað Halli konung orlofs að fara til Danmerkur í kaupferð.

Konungur bað hann fara sem hann vildi "og kom aftur skjótt því oss þykir gaman að þér og far varlega fyrir Einari flugu. Hann mun hafa illan hug á þér og sjaldan veit eg honum jafnsleppt tekist hafa."

Halli tók sér far með kaupmönnum suður til Danmerkur og svo til Jótlands. Rauður hét maður er þar hafði sýslu og réðst Halli þar til vistar.

Það bar til eitt sinn er hann skyldi hafa þing fjölmennt og er menn skyldu þar mæla lögskilum sínum þá var svo mikið háreysti og gap að engi maður mátti þar málum sínum fram koma og fóru menn við það heim um kveldið.

Það var um kveldið er menn komu til drykkjar að Rauður mælti: "Það væri ráðleitinn maður er ráð fyndi til að fólk þetta allt þagnaði."

Halli svarar: "Það fæ eg gert þegar eg vil að hér skal hvert mannsbarn þagna."

"Það færð þú ei gert landi," segir Rauður.

Um morguninn komu menn til þings og var nú slíkt óp og gap sem hinn fyrra dag og varð öngum málum skilað. Fóru menn við það heim.

Þá mælti Rauður: "Viltu veðja um Halli hvort þú færð hljóðið á þinginu eða ei?"

Halli kveðst þess búinn.

Rauður svarar: "Legg við höfuð þitt en eg gullhring er stendur mörk."

"Það skal vera," segir Halli.

Um morguninn spurði Halli Rauð ef hann vildi veðjanina halda. Hann kveðst halda vilja.

Komu menn nú til þingsins og var nú slíkt óp eða meira sem hina fyrri dagana.

Og er menn varði síst hleypur Halli upp og æpir sem hæst mátti hann: "Hlýði allir menn. Mér er máls þörf. Mér er horfin hein og heinasmjör, skreppa og þar með allur skreppuskrúði sá er karlmanni er betra að hafa en að missa."

Allir menn þögnuðu. Sumir hugðu að hann mundi ær orðinn en sumir hugðu að hann mundi tala konungs erindi nokkur. Og er hljóð fékkst settist Halli niður og tók við hringinum. En þegar menn sáu að þetta var ekki nema dáruskapur þá var háreysti sem áður og komst Halli á hlaupi undan því að Rauður vildi hafa líf hans og þótti þetta verið hafa hin mesta ginning. Létti hann eigi fyrr en hann kom til Englands.

9. kafli

Þá réð fyrir Englandi Haraldur Guðinason. Halli fer þegar á konungs fund og kveðst hafa ort um hann drápu og bað sér hljóðs. Konungur lét gefa honum hljóð. Sest Halli fyrir kné konungi og flutti fram kvæðið. Og er lokið var kvæðinu spurði konungur skáld sitt er var með honum hvern veg væri kvæðið. Hann kveðst ætla að gott væri. Konungur bauð Halla með sér að vera en Halli kveðst búinn vera til Noregs áður.

Konungur kvað þá þann veg fara mundu af hendi "um kvæðislaun við þig sem vér njótum kvæðisins því að enginn hróður verður oss að því kvæði er enginn kann. Sit nú niður á gólfið en eg mun láta hella silfri í höfuð þér og haf þá það er í hárinu loðir og þykir mér þá hvort horfa eftir öðru er vér skulum eigi ná að nema kvæðið."

Halli svarar: "Bæði mun vera að lítilla launa mun vert vera enda munu þessi launin og lítil vera. Lofa munuð þér herra að eg gangi út nauðsynja minna."

"Gakk sem þú vilt," segir konungur.

Halli gekk þar til er skipsmiðir voru og bar í höfuð sér tjöru og gerði sem diskur væri og gekk síðan inn og bað hella silfrinu yfir sig. Konungur kvað hann vera brögðóttan og var nú hellt yfir hann og var það mikið silfur er hann fékk.

Fór hann síðan þangað er skip þau voru er til Noregs ætluðu og voru öll burtu nema eitt og var þar ráðinn fjöldi manna með miklum þunga. En Halli hafði of fjár og vildi gjarna í burt því að hann hafði ekki kvæði ort um konung annað en kveðið endilausu og mátti hann því ekki kenna það. Stýrimaður bað hann fá til ráð að suðurmenn gengju úr skipinu og kveðst þá vilja gjarna taka við honum. En þá var komið að vetri. Halli var hjá þeim í herbergjum um hríð.

Eina nótt lét Halli illa í svefni og var lengi áður þeir fengu vakið hann. Þeir spurðu hvað hann hefði dreymt.

Halli kvað lokið því að hann mundi biðja þá fars héðan frá, "mér þótti maður koma að mér ógurlegur og kvað þetta:"

Hröng er þars hafnan þöngul

held eg um, síð er eg fjör seldag.

Hverft er sitk að Ránar.

Sumir eru í búð með humrum.

Ljóst er lýsu að gista.

Lendi eg út við ströndu.

Því sit eg bleikr í brúki.

Blakir mér þarmr um hnakka,

blakir mér fyrir þínum hnakka.

Og er suðurmenn vissu draum þenna réðust þeir úr skipinu og þótti bani sinn ef þeir færu þar í. Halli réðst þegar í skip og sagði að þetta var prettur hans en engi draumur. Og tóku þeir út þegar þeir voru búnir og tóku Noreg um haustið og fór Halli þegar til Haralds konungs. Hann tók vel við Halla og spurði hvort hann hefði þá ort um aðra konunga.

Halli kvað þetta:

Orti eg eina

um jarl þulu.

Verðrat drápa

með Dönum verri.

Föll eru fjórtán

og föng tíu.

Opið er og öndvert,

öfugt stígandi.

Svo skal yrkja

sá er illa kann.

Konungur brosti að og þótti honum jafnan gaman að Halla.

10. kafli

Haraldur konungur fór um vorið til Gulaþings. Og um daginn spurði konungur Halla hversu honum yrði til kvenna um þingið.

Halli svarar:

Gott er Gulaþing þetta,

giljum við hvað er viljum.

Konungurinn fór þaðan norður til Þrándheims. Og er þeir sigldu fyrir Stað áttu þeir Þjóðólfur og Halli búðarvörð að halda og var Halli sæsjúkur mjög og lá undir báti en Þjóðólfur varð að þjóna einn. Og er hann bar vistina féll hann um fót Halla er stóð út undan bátinum.

Þjóðólfur kvað þetta:

Út stendr undan báti

ilfat. Muntu nú gilja?

Halli svarar:

Þjón geri eg þann að sveini,

Þjóðólf læt eg mat sjóða.

Fór konungurinn nú leiðar sinnar uns hann kom í Kaupangur.

Þóra drottning var nú með honum og var hún lítt til Halla en konungur var vel til hans og þótti gaman að Halla jafnan.

Þess er getið einn dag að konungurinn gekk út um stræti og fylgdin með honum. Halli var þar í för. Konungurinn hafði öxi í hendi og öll gullrekin en silfurvafið skaftið og silfurhólkur mikill á forskeftinu og þar í ofan steinn góður. Það var ágætur gripur. Halli sá jafnan til öxarinnar. Konungur fann það brátt og spurði hvort Halla litist vel á öxina. Honum kveðst vel á lítast.

"Hefir þú séð betri öxi?"

"Eigi ætla eg," segir Halli.

"Viltu láta serðast til öxarinnar?" segir konungur.

"Eigi," segir Halli, "en vorkunn þykir mér yður að þér viljið svo selja sem þér keyptuð."

"Svo skal vera Halli," segir konungur, "tak með og njót manna best, gefin var mér enda skal svo selja."

Halli þakkaði konungi.

Um kveldið er menn komu til drykkjar talaði drottning við konung að það væri undarlegt "og ei vel til skipt að gefa Halla þá gripi er varla er ótiginna manna eiga fyrir klámyrði sín en þá fá sumir lítið fyrir góða þjónustu."

Konungur kveðst því ráða vilja hverjum hann gæfi gripi sína, "vil eg ei snúa orðum Halla til hins verra þeim er tvíræði eru."

Konungur bað kalla Halla og svo var gert. Halli laut honum.

Konungur bað Halla mæla nokkur tvíræðisorð við Þóru drottningu "og vit hversu hún þolir."

Halli laut þá að Þóru og kvað:

Þú ert maklegust miklu,

munar stórum það, Þóra,

flenna upp að enni

allt leðr Haralds reðri.

"Takið hann og drepið," segir drottning. "Vil eg eigi hafa hrópyrði hans."

Konungur bað öngvan svo djarfan vera að á Halla tæki hér fyrir: "En að því má gera ef þér þykir önnur maklegri til að liggja hjá mér og vera drottning og kanntu varla að heyra lof þitt."

Þjóðólfur skáld hafði farið til Íslands meðan Halli var í burtu frá konungi. Þjóðólfur hafði flutt utan af Íslandi hest góðan og vildi gefa konungi og lét Þjóðólfur leiða hestinn í konungsgarð og sýna konungi. Konungurinn gekk að sjá hestinn og var mikill og feitur. Halli var þar hjá er hesturinn hafði úti sinina.

Halli kvað þá:

Sýr er ávallt,

hefir saurugt allt

hestr Þjóðólfs erðr,

hann er drottinserðr.

"Tví, tví," segir konungur, "hann kemur aldrei í mína eigu að þessu."

Halli gerðist hirðmaður konungs og bað sér orlofs til Íslands. Konungur bað hann fara varlega fyrir Einar flugu.

Halli fór til Íslands og bjó þar. Eyddust honum peningar og lagðist hann í útróður og eitt sinn fékk hann andróða svo mikinn að þeir tóku nauðulega land. Og um kveldið var borinn fyrir Halla grautur og er hann hafði etið fá bita hnígur hann aftur og var þá dauður.

Haraldur spurði lát tveggja hirðmanna sinna af Íslandi, Bolla hins prúða og Sneglu-Halla.

Hann svaraði svo til Bolla: "Fyrir dörrum mun drengurinn hnigið hafa."

En til Halla sagði hann svo: "Á grauti mundi greyið sprungið hafa."

Lýk eg þar sögu frá Sneglu-Halla.

SNEGLU-HALLA ÞÁTTUR (eftir Morkinskinnu)

Eitt sumar kom skip af Íslandi og var þar á Sneglu-Halli. Hann var norðlenskur að ætt. Honum var svo farið að hann var skáld og foryfldist heldur fás í orðum sínum.

Þeir komu við Agðanes og héldu inn eftir firðinum og brunuðu í móti þeim langskip og stóð maður upp á drekanum er fyrir fór í rauðum kyrtli og mælti: "Hver stýrir skipinu eða hvar voruð þér í vor eða hvaðan ýttuð þér eða hvar komuð þér við land eða hvar voruð þér í nótt?"

Halli svarar: "Sigurður heitir stýrimaðurinn en vér vorum í vetur á Íslandi en ýttum frá Gásum en komum við Hítrar og vorum í nótt við Agðanes."

Maðurinn mælti: "Sarð hann yður eigi þá Agði?"

Halli svarar: "Eigi enna."

Maðurinn mælti: "Var þó nokkuð til ráðs um?"

"Já herra," svarar Halli, "beið hann að betri manna, vænti þín þangað í kveld."

Þar var Haraldur konungur er orðum skipti við Halla.

Nú koma þeir í bæinn og fer Halli á fund konungs og kveður hann "og vildum vér herra," segir hann, "til yðar fara."

Konungur segir: "Vant verður það útlendum mönnum og ábyrgst þig sjálfur en eigi spara eg mat við þig."

Nú fór Halli þangað og var með hirðinni. Þar var og Þjóðólfur skáld með konungi og þótti vera nokkuð öfundsjúkur við þá menn er komu til hirðarinnar.

Og einn dag er Þjóðólfur gekk að stræti með konungi komu þeir fyrir loft nokkur og heyra deild manna og því næst áflog. Þar var skinnari og járnsmiður.

"Göngum braut héðan," segir konungur. "Yrk nú Þjóðólfur of deild."

Hann mælti: "Óskylt er það herra."

"Ger sem eg mæli," segir konungur, "og er nakkverju meiri vandinn á en þú ætlar. Þú skalt gera af þeim nakkvað aðra menn en þeir eru. Lát annan vera Geirröð jötun en annan Þór."

Hann kvað vísu:

Varp úr þrætu þorpi

Þórr smiðbelgja stórra

hvatt eldingum höldnum

hafra kjöts að jötni.

Hljóðgreipum tók húða

hrökkviskafls úr afli

glaðr við galdra smiðju

Geirröðr síu þeirri.

Konungur mælti: "Þessi vísa er góð og vel ort. Og nú skaltu yrkja aðra. Lát nú vera annan þeirra Sigurð Fáfnisbana en annan Fáfni en kenn þó hvorn til sinnar iðnar."

Hann kvað enn vísu:

Sigurðr eggjaði sleggju

snák válegrar brákar

en skafdreki skinna

skreið of leista heiði.

Menn sáust orm áðr ynni

ilvegs búinn kilju,

nautaleðrs á naðri

neflangr konungr tangar.

Konungur mælti: "Gott skáld ertu Þjóðólfur" og gaf honum þegar eitt fingurgull.

Og of kveldið var tíðrætt of vísurnar og segja þeir hirðmenn að Halli mundi eigi yrkja slíkar vísur.

Hann svarar: "Eigi em eg jafngott skáld sem Þjóðólfur en þá mun mér firrst of fara ef eg em eigi við staddur."

Sá maður var með Haraldi konungi er Túta hét, frískur maður, og var þar til sýnis. Hann var lágur sem dvergur og digur.

Og eitt kveld lét konungur hann taka vopn sín, brynjuna Emmu og hjálm og sverð, og bað hann ganga fyrir hirðina í drykkjustofu þá er menn sátu undir borðum. Kom hann inn með þessum búnaði og hlæja menn að honum og þótti maður undarlegur.

Þá mælti konungur: "Sá maður er nú yrkir um hann þar sem hann stendur skal þiggja af mér hníf þenna og belti."

Það var gersemar.

Þá kvað maður vísu á bekkinn og var þar Halli:

Færðr sýndist mér frændi

Frísa kyns í brynju.

Gengr með hirð í hringum

hjálmfaldinn kurfaldi.

Flærat eld í ári

úthlaupi vanr Túta.

Sék á síðu leika

sverð rúghleifa skerði.

"Vel er þetta kveðið," segir konungur og sendir honum gjöfina.

Þjóðólfi fannst fátt um.

Nakkverju síðar gekk konungur að stræti og hirðin með honum. Var þá Halli í förinni og er þeim voru minnstar vonir þá hljóp hann Halli fram fyrir þá.

Konungur mælti:

"Hvert stillir þú Halli?"

Hann svarar:

"Hleyp eg fram að skyrkaupi."

Konungur mælti:

"Graut muntu gerva láta?"

Halli svarar:

"Gjör matr er það, smjörvan."

Hleypur síðan í garð einn af strætinu og þar sem kona hafði uppi ketil og var í grautur. Hann tekur ofan ketilinn og gengur út með og sest niður úti hjá loftinu og etur grautinn.

Og er konungur saknar hans í fylgdinni þá mælir hann: "Nú eru eigi góðs efni í. Nú er hann Halli braut hlaupinn. Förum nú og leitum hans."

Þeir skipa síðan til og voru sex hvorir og finna hann síðan þar er hann sat og hóf grautinn.

Þá mælti konungur við hann stygglega: "Hvað skyldir þú fara utan af Íslandi til ríkra manna og gerast svo að undrum?"

"Ver eigi reiður herra," svarar Halli, "þiggja viljum vér fagnað er í hendur ber og jafnan sé eg yður á kveldum ekki drepa hendi við góðum sendingum."

Konungur gekk í brott en Halli stóð upp og kastar niður katlinum og skall haddan.

Þá kvað Halli þetta:

Haddan skall en Halli

hlaut offylli grautar.

Hornspánu kveð eg hánum

hlýða betr en prýði.

Konungur er reiður Halla og þykir Þjóðólfi þetta hlæglegt er Halli hefir til tekið.

Og of kveldið lætur konungur setja fyrir Halla grautartrog og biður hann úr eta. Halli lést eta mundu graut og lét sér hann þykja megingóðan. Matast hann og hættir þá er honum þykir fallið. Konungur biður hann eta enn.

"Nei herra," svarar Halli, "það geri eg eigi. Kost áttu að láta drepa mig ef þú vilt en eigi skal eg af þessu hljóta bana."

Og nú of kveldið lét konungur taka af borði sínu grís einn steiktan og fær í hendur Tútu og mælti: "Fær þetta Halla," segir hann, "og seg honum að hann hafi ort vísu áður en þú kemur fyrir hann og mæl það þá er þú kemur á mitt gólfið og ef eigi er þá ort sér hann bana sinn."

Túta svarar: "Herra, eigi vildi eg þetta gera."

Konungur segir: "Góð þykir þér vísan. Muntu og gjörla heyra kunna."

Síðan tók hann við grísinum og gekk á mitt gólf og mælti: "Yrk vísu skáld," segir hann, "að boði konungs og lát sem líf þitt liggi við."

Og er Túta kemur fyrir Halla þá réttir hann Halli hendur í móti grísinum og kvað vísu:

Grís þá greppr að ræsi

gruntrauðustum dauðan.

Njörðr sér börg á borði

bauglands fyrir sér standa.

Runa síðr lít eg rauðar.

Ræð eg skjóttgervu kvæði.

Rana hefir seggr á svíni,

send heill konungr, brenndan.

Þá mælti konungur: "Upp mun nú gefin sökin við þig Halli," segir hann, "og er allgóð vísa."

Hann er nú með hirðinni vel haldinn.

Og er kemur jólaaftann gengur Halli fyrir konung og kveður hann. Konungur tók vel máli Halla.

Þá mælti Halli: "Herra, kvæði hefi eg ort of yður. Eg vildi að þér hlýdduð."

Konungur mælti: "Hefir þú nakkvað kvæði fyrr ort?"

Hann svarar: "Ekki herra."

Konungur mælti: "Það mun þá sumra manna mál að þú takist mikið í fang fyrsta sinni, slík skáld sem of mig hafa ort. Eða hvað sýnist þér ráð Þjóðólfur?"

Hann svarar: "Ekki kann eg þér ráða ráðin herra," segir hann, "hitt mun nær fara að eg kunni ráða Halla heilræði."

Konungur segir: "Hver eru þau?"

Þjóðólfur segir: "Að hann ljúgi eigi að yður."

Konungur mælti: "Hvað lýgur hann?"

"Það þá herra að hann hafi ekki kvæði ort en eg ætla hann ort hafa."

"Hvert er það?" segir konungur.

Þjóðólfur svarar: "Það heita Kolluvísur er hann orti of kýr út á Íslandi er hann gætti."

Þá mælti konungur: "Er það satt Halli er hann segir?"

"Satt er það herra," svarar Halli.

Konungur mælti: "Hví sagðir þú það að þú hefðir ekki kvæði ort fyrr en of mig?"

"Því herra," svarar Halli, "að eg vænti að mönnum muni lítil kvæðismynd á því þykja ef það kæmi á loft."

"Kveð það fyrst þá," segir konungur.

Halli svarar: "Skemmta mun þá fleira skulu herra."

"Hverju þá?" segir konungur.

"Kveða skal Þjóðólfur Sóptrogsvísur er hann orti út á Íslandi."

Konungur segir: "Hvernig er það kvæði?"

Halli svarar: "Þjóðólfur hafði það verk er hann var heima að hann bar út ösku með öðru ungmenni og þótti til einkis annars fær og varð þó að að hyggja að eigi væri eldur svo að mein yrði að."

"Er það satt Þjóðólfur?" segir konungur.

"Satt er það herra," svarar Þjóðólfur.

Konungur mælti: "Hví hafðir þú svo óvirðilegt verk?"

"Það bar til herra," svarar hann, "að vér vorum mörg börnin og tók eg undir með þeim of verkið og flýtti eg þeim svo til leika."

"Heyra vil eg hvorttveggja kvæðið," segir konungur.

Svo var nú gert að þeir kveða kvæðin og er lokið var þá mælti konungur: "Hvorttveggja er kvæðið ófengilegt og munu og lítil verið hafa yrkisefnin og það er þó enn fengminna Þjóðólfur er þú ortir."

Þá svarar Þjóðólfur: "Halli er orðhvass maður en það væri honum eigi óskyldra að kasta ekki ónýtum orðum á mig og hefna föður síns."

Konungur mælti: "Er það satt Halli að þú hefir eigi hefnt föður þíns?"

"Satt er það herra," svarar Halli.

Konungur mælti: "Hví fórstu við það til Noregs?"

"Það bar til herra," svarar Halli, "að eg var þá barn að aldri er hann var veginn og tóku frændur málið og sættust á fyrir mína hönd. En það nafn þykir ekki vel sama með oss að heita griðníðingur."

Konungur mælti: "Besta er úr þessu leyst en það er að er þú svarar engu Þjóðólfur."

Halli mælti: "Herra," segir hann, "Þjóðólfur má því um slíka hluti djarflega ræða því að öngan veit eg síns föður jafngreyplega hefnt hafa."

"Hvað er að merkjum of það," segir konungur, "að hann hafi það miklu framar gert en aðrir menn?"

"Það þá herra," svarar Halli, "að Þjóðólfur hefir etið föðurbana sinn."

Konungur mælti: "Hví megi svo vera?"

"Því herra," svarar Halli, "að Arnór faðir hans bjó fyr norðan land á Íslandi. Hann var maður félítill og ónógur sér of það er hann þyrfti nema það að hann átti mart barna og hafði það hyski hans að mestum hluta er héraðsmenn fengu honum. Og á einu hausti áttu héraðsmenn fund að of fátækja menn, hver tillög vera skyldu við þá, og var eigi annar fyrr til nefndur en faðir Þjóðólfs og varð einn maður, herra, svo stórlátur að hann gaf kálf sumargamlan. Fór hann síðan eftir kálfinum og þótti það mest nauðsyn að sækja þangað fyrst til beinann er mestur var. Fer hann heim síðan og leiðir eftir sér kálfinn og hefir á honum taug langa og rammlega og var eygð taugin sem snara og hafði hann þeim endanum smeygt á háls sér en hélt síðan höndunum of taugina. Og er hann kom að garðinum þá var hann utan eigi allhár en fyrir innan garðinn var gröftur djúpur og er hann steig á garðinn og lætur sígast af inn þá verður hærra en hann mundi vara og tóku eigi niður fæturnir hans en kálfurinn braust öðrum megin garðsins. Þá hefir hann eigi gáð að smeygja tauginni af hálsi sér og fékk hann af því bana. Og er börnin sáu það hljópu þau til og drógu heim kálfinn og ætla eg það herra," segir Halli, "að Þjóðólfur snæddi þann kálf að sínum hluta."

Konungur mælti: "Það mundi jafnt hæfilega."

Þjóðólfur hleypur nú upp og vildi höggva til Halla og varð hann stöðvaður.

Þá mælti konungur: "Eg skal sætta ykkur að hvorigum ykkrum skal hlýða að gera öðrum mein og þú vaktir þetta mál Þjóðólfur fyrri og var þér það óskylt."

Er þetta nú kyrrt og færir Halli kvæðið. Er það gott og vel ort og er Haraldur konungur vel til Halla.

Það er sagt að von er til konungs Einars flugu og var þá vingan þeirra góð þó að það léki nakkvað á ýmsu. Hann hafði þá finnför af konungs hendi. Og áður en hann kæmi ræddi hirðmaður einn um svo að Halli heyrði að Einar væri mikill höfðingi og ójafnaðarmaður og hann bætti öngum sína frændur þó að hann dræpi.

Þá segir Halli: "Meiri von að hann bæti mér minn frænda ef eg kref."

Hann svaraði hirðmaður, kvað hann eigi bæta mundu og lét hann engan mann bættan hafa. Þar til þreyttu þeir þetta mál er þeir veðjuðu of. Lagði hirðmaður við gullhring en Halli höfuð sitt.

Og nú kom Einar til konungs og setur konungur hann hið næsta sér og var það eftir hinn átta dag er Einar kom. Og eitt kveld er þeir drukku eftir borð spurði konungur hversu til hefði tekist of finnferðina.

Hann svarar: "Næstum herra er vér vorum norður þá hittum vér Íslandsfar eitt og bárum vér á hendur þeim að þeir mundu kaup hafa átt við Finna fyrir vort leyfi fram. Og er þeir vildu verja málið fannst á orðum þeirra að þeir mundu eigi skírir til lykta og lögðum að þeim síðan en þeir vörðu sig og eigi léttum vér fyrr en þeir urðu sóttir. Einn maður var sá þar er miklu varðist best og seint mundi sótt verða ef slíkir væru margir."

Þá gekk Halli til rúmsins og var hljóður og spyr hirðmaður hvað honum væri að ógleði.

Hann lét sök til þess vera: "Eg hefi spurt dráp frænda míns er þeir Einar fluga hafa drepið. Kann vera að nú gefi til að leita eftir bótunum við hann."

Hirðmaðurinn segir: "Það vildi eg að þú ræddir ekki um og sé kyrr veðjun þessi."

Halli lést eftir mundu leita.

"Þitt ráð er það," segir hirðmaðurinn.

Og of morguninn gekk Halli fyrir Einar og mælti: "Þér sögðuð tíðindi hið fyrra kveldið þau er mig tók enda í aftaki frænda míns. Vildi eg vita ef þér vilduð nakkverju bæta."

Einar svarar: "Hefir þú eigi heyrt það að eg bæti engan mann? Sé eg þess ekki á þér að þú þiggir bætur af oss heldur en aðrir menn og þykir öðrum þegar skylt er einum er bætt."

Halli mælti: "Þér megið verja til eigi meira en yður sé eigi skaði í en mér þó huggan við að taka."

Einar bað hann braut fara og ræða það ekki lengur og svo var að hann gekk til rúms síns. Spyr hirðmaðurinn ef hann vildi nakkverju bæta honum. Halli kvað eigi það vera.

Hirðmaðurinn mælti: "Það vissi eg áður," segir hann. "Látum lausa enn veðjunina og vek eigi til oftar."

Halli svarar: "Til skal enn vekja öðru sinni."

Og of morguninn hittir Halli Einar og ræðir þá enn sama mál.

"Vil eg enn vita," segir hann, "ef þér viljið bæta mér frænda minn."

Einar svarar: "Seinþreyttur ertu og ef þú dregst eigi braut muntu vera drepinn."

Hann gekk til rúmsins.

Hirðmaður mælti: "Hversu gekk nú eftirleitun við Einar?"

Halli svarar að nú var heitun fyrir bætur.

"Þess varði mig jafnt," segir hann, "og vil eg enn gefa þér upp veðjunina og vekir þú eigi til oftar."

Þá svarar Halli: "Vel fer þér," segir hann, "en ræða skal málið hið þriðja sinn. Þá þykir mér reynt til fulls."

Og nú gekk Halli fyrir konung og kvaddi hann.

"Heill herra," segir hann.

"Velkominn Halli," segir konungur, "eða hvað viltu?"

"Herra," segir Halli, "eg vil segja þér draum minn. Þú ert maður draumspakur. Eg þóttist vera allur annar maður en eg em. Eg þóttist vera Þorleifur skáld en Einar fluga þótti mér vera Hákon jarl og þóttist eg níða hann og mundi eg sumt í er eg vaknaði" og þokar þá frá hásætinu og umlar við fyrir munni sér svo að eigi nam orðaskilin en allir heyrðu að hann muðlaði nakkvað.

Þá mælti konungur: "Ger svo vel Einar sem eg bið, bæt honum nakkverju. Hann svífst einkis og er þér verri einn kviðlingur ef eftir verður munaðar, sem hætt er ef upp kemur að eigi falli niður, slíkur maður sem þú ert því að við megum sjá hverja setning hann hefir á. Og er þetta engi draumur er hann sagði því að þetta mun hann enda og eru dæmi til þess að níðið hefir bitið enn ríkari menn en þú ert og mun það aldrei niður falla meðan Norðurlönd eru byggð. Ger þetta nú fyrir mínar sakar."

Einar svarar: "Þér skuluð ráða herra," segir hann, "taki hann af féhirði mínum þrjár merkur silfurs. Hann mun greiða honum."

Þá mælti Halli: "Haf þökk fyrir og gest mér nú vel að," hittir féhirðinn og segir honum.

Hann lét að þar væru fjórar merkur í sjóði saman.

"Þrjár skal eg hafa þó," segir Halli.

Og nú vega þeir Halli þrjár merkur jafnt svo að ekki er um fram því að hann vill svo. Og eftir það gengur Halli fyrir Einar og segir honum að hann hefir þá féið.

"Hvort hafðir þú það sem í sjóðnum var?" segir Einar.

"Eigi var það," segir Halli, "annan veg muntu verða að fá mér banasökina en eg gerist þjófur á fé þínu og sá eg bragð þitt þetta og munum við nú skilja."

En það hafði Einar hugað honum jafnt sem hann sagði og þó var nú kyrrt. Gengur Halli nú til rúmsins.

Þá mælti hirðmaður: "Nú áttu veðféið."

"Sjálfur skaltu hafa fé þitt," svarar Halli. "Þú hafðir drenglega af við mig um málið og ekki gekk mér annað til þrætunnar við þig fyrir öndurðu en reyna hvort eg næði fénu af Einari eða eigi og aldrei átti eg skylt við mann þenna svo að eg viti og öngan þann er Einar drap."

Nú fer Einar brott síðan frá hirðinni.

Eftir það bað Halli leyfis að konungur leyfði honum að fara til Danmerkur suður of sumarið. Konungur lést mundu leyfa honum ef hann kæmi brátt aftur og bað hann fara varlega fyrir þær sakir að hann lést vita að Einar fluga mundi illan hug á honum hafa ef þeir fyndust, lét að fás staðar hefði þannig til skipst sem með þeim að Einar bætti fé fyrir víg og kvað hann illa mundu við una.

Nú fer Halli of sumarið til Danmerkur og er þar með einum ríkjum manni. Og eitt sinn er þing er fjölmennt þá fer Halli til þingsins með höfðingjanum. Og er menn mæltu þar málum sínum þá varð þar háreysti mikið.

Þá mælti höfðinginn: "Sá væri ráðleitinn maður er ráð hitti til að gera svo að lýður þessi þagnaði allur."

Þá svarar Halli: "Eg fæ það gert að allir menn munu hér þagna."

"Nei," segir höfðinginn, "það mun vera eigi."

Og loksins setja þeir veð. Leggur höfðinginn við gullhring en Halli höfuð sitt.

Og annan dag er þeir koma á þingið þá er þar eigi minni gnýr en fyrr og hlamm og óp og hvers kyns skall og kliður.

Og þá er minnst varir sprettur hann Halli upp og mælti hátt: "Hlýði allir menn. Mér er mikil máls þörf. Eg skal kæra of óðindælu mína sjálfs. Mér er horfin hein og heinarsufl, nál og skreppa og allt skjóðuskrúð það er betra er að hafa en missa."

Síðan varð hljótt og tvist því að sumir ætla að maðurinn sé ær orðinn og sumir hugðu að hann mundi þá tala erindið og var forvitni á að heyra. Þóttu þannig orðatiltök hans í fyrstunni nakkvað breytileg. En Halli sest nú niður, þykist nú á leið því hafa komið er hann hafði mælt að menn gáfu hljóð.

Nú fara menn af þinginu og fær Halli veðféið og kemst á brott á laun.

Síðan fór hann til Englands og ætlaði þaðan til Noregs. Og er þeir voru búnir er til Noregs ætluðu fer Halli á fund konungs og lést ort hafa um hann kvæði. En þar var sá maður fyrir með konungi er Rauður hét og var skáld.

Og þá er lokið var kvæðinu spyr konungur Rauð hvernig væri kveðið en hann kvað vel vera. Þá bauð konungur Halla með sér að vera og næmu menn kvæðið.

"Eigi má svo vera herra," segir Halli. "Eg hefi búið ferð mína í brott og má eg nú öngva dvöl hér eiga."

Þá mælti konungur: "Eftir því munu þá verða hallkvæmleg laun kvæðisins sem vér njótum þess. Sestu nú niður og mun eg láta hella silfri í höfuð þér og haf það síðan er í hárinu loðir."

Hann lést þá verða að ganga á braut líttað fyrir nauðsynja sakir og svo gerir hann og fékk sér tjöru og bar í höfuð sér og skrýfði hárinu sem mest og gekk þegar aftur í stofuna og settist niður og kvað sér títt of ferðina. Konungur lét þá það gera er hann hét að hellt var silfrinu í höfuð honum og loddi þar nú í góður fengur fjár. En kvæði þetta var endilausa ein og kvað hann það fram af munni sér. Fór Halli síðan til skips.

En þá höfðu þar ráðist til suðurmenn margir með þungavarnað og fékk hann nú eigi farið en þó létu stýrimenn sem þeir vildu gjarna við honum taka ef hann sæi nokkur efni í að koma suðurmönnum í brott og var stýrimaður vel til Halla.

Og nótt eina lét Halli illa í svefni og var hann vakiður og spurðu þeir hvað hann dreymdi. Hann svarar og kvað sér þess meiri von þykja að þeim færist þungt, segir að honum þótti maður koma að sér ógurlegur og kveða þetta:

Hröng er þars hávan þöngul

helt um, síð er fjör seldag.

Sýn er að eg sitk að Ránar.

Sumir ró í búð með humrum.

Ljóst er lýsu að gista.

Lönd á eg út fyr ströndu.

Því sit eg bleikr í brúki.

Blakir mér þari of hnakka,

blakir mér þari of hnakka.

Eigi þótti vísan allóþessleg að þeim mundi óslétt farast og varð ógurlegt fyrir augum að koma í þann háska og báru margir fé sitt af skipinu og réðust brott í frá.

En Halli gengur á skip þetta og ferst þeim besta. Komu þeir við Noreg og fer Halli síðan á fund konungs og var hann nú þar of hríð með konungi.

(Í sumum pappírshandritum eftir Morkinskinnugerð þáttarins hefur sögu um Sneglu-Halla verið aukið við. Hér fylgir hún eftir handritinu Lbs. 1754 8vo sem ritað er af séra Jóni Oddssyni Hjaltalín (1749-1835).)

Svo er sagt að kóngur gekk eitt sinn út að skemmta sér og gekk Halli einn með kóngi. Kemur þá í tal með þeim um sela uppidráp á Íslandi og leiðir kóngur að spurning um hvörsu því væri háttað.

Halli segir af hið ljósasta og mælti: "Gjör mættuð þér herra skynja þessa atferð ef þér vilduð gjörast selur og liggja fyrir mér en eg skal vera veiðimaður."

Kóngur sagði það mætti vel vera og lagðist eftir fyrirsögn Halla. En Halli tekur staur í hönd sér og lystir kóng þétt högg í höfuðið. Kóngur reiddist ákaflega en lét það þó ei merkjast.

Stendur hann upp brosandi og mælti: "Þetta skilst mér nú vel. En nú skaltu Halli vera selur en eg veiðimaður."

Halli segir svo megi vera.

Eru þeir þá staddir hjá ánni Nið. Þar gekk bergsnös ein fram í ána og var hylur djúpur undir. Halli leggst á bergsnösina framarlega en kóngur bregður sverði og hyggst höggva höfuð af Halla. En er Halli heyrir hvininn af sverðinu stingur hann sér á höfuðið ofan í hylinn og leggst ofan eftir ánni. Kóngur sest niður og horfir eftir Halla og rennur hönum nú reiði en Halli fer til lands og gengur til fundar við kóng.

Þá mælti kóngur: "Hví fórstu svo Halli og lást ei kyrr?"

Halli svarar: "Svona fer herra þegar ekki vill veiðast."

Gengu þeir þá heim til bæjar.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÖGUFRÓÐA

Í Austfjörðum óx upp sá maður er Þorsteinn hét. Hann fór til Noregs á fund Haralds konungs. Hann var kurteis maður og kunni margt vel. Hann bað konung ásjá.

Konungur mælti: "Kanntu nokkuru að skemmta?"

Hann kvaðst kunna nokkurar sögur.

Konungur mælti: "Þá mun eg við þér taka en þú skalt skemmta hver sem þig biður."

Og það gerði hann og varð þokkasæll af hirðmönnum og gáfu þeir honum klæði sín.

Konungur mælti eitt sinn til Þorsteins: "Svo líst mér sem mjög vel fari með yður hirðmönnum mínum og þér að þeir gefa þér klæði en þú skemmtir þeim. Það mun ráð að eg gefi þér vopn nokkuð."

Svo gerði hann að hann gaf honum gott sverð.

Nú leið svo fram til jóla. Þá ógladdist Þorsteinn. Konungur fann það skjótt og spurði hví það sætti. Þorsteinn kvað mislyndi sína valda því.

Konungur sagði að það var ekki "og mun eg geta til. Þess get eg til að nú muni uppi sögur þínar er þú hefir jafnan uppi látið hver sem beðið hefir og mun þér illt þykja að þig þrjóti að jólunum."

Hann kvað svo rétt vera: "Nú er ein saga eftir og þori eg eigi að segja því að það er útfararsaga yður herra."

Konungur mælti: "Sú er sú saga er mér er forvitni á að heyra. Nú skaltu ekki skemmta til jólanna er menn eru allir í nokkuru starfi. En jóladag hinn fyrsta skaltu til taka að segja en eg mun svo til stilla að jafndrjúg verði sagan og jólin. Eru nú miklar drykkjur og þarftu skamma stund að segja. En ekki muntu vita meðan þú segir hvort mér þykir vel eða illa en vís von eftir jólin að fár sögur muntu segja ef mér þykir þessi illa sögð og ósannlega. En ef mér líkar vel þá mun þér gæfa að verða."

Nú kemur jóladagurinn og heimtir konungur söguna og gekk hún um hríð.

"Lát nú vera," sagði konungur.

Tóku menn þá til drykkju og töluðu margir um að djörfung væri í og ætluðu menn um hversu konungi mundi virðast. Svo fór fram um jólin. Konungur var mjög vandur að hljóði en fann þó ekki að. Og er kom hinn þrettándi dagur jóla að aftni lauk Þorsteinn sögunni.

Þá mælti konungur: "Er þér ekki forvitni á hversu mér líkar sagan?"

Hann kvaðst hræddur um.

Konungur mælti: "Vorkunn er það en allvel líkar mér. Er hún ekki verr sögð en efni eru til eða hvar namstu hana?"

Hann svarar: "Það var vandi minn herra að eg fór hvert sumar til alþingis á voru landi og nam eg svo söguna er Halldór Snorrason sagði."

Konungur mælti: "Þá er eigi kynlegt þó að þú kunnir hana vel og mun þér verða að þessu gæfa og ver með mér vel kominn og er þér það heimilt þá er þú vilt."

Konungur gaf honum góðan kaupeyri og þótti hann skýr maður og fór jafnan landa í milli og var löngum með konungi.

Lyktar þar þetta ævintýr.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR STANGARHÖGGS

Maður hét Þórarinn er bjó í Sunnudal, gamall maður og sjónlítill. Hann hafði verið rauðavíkingur í æsku sinni. Hann var eigi dældarmaður þótt hann væri gamall. Son átti hann sér einn er Þorsteinn er nefndur. Hann var mikill maður og öflugur og vel stilltur og vann svo fyrir búi föður síns að eigi mundi þriggja verk manna annarra hallkvæmara. Þórarinn var heldur félítill maður en vel margt átti hann vopna. Þeir áttu og stóðhross feðgar og var þeim það helst til fjár er þeir seldu undan hestana því að engir brugðust að reið né hug.

Þórður er maður nefndur. Hann var húskarl Bjarna frá Hofi. Hann varðveitti reiðhesta Bjarna því að hann var kallaður hrossamaður. Þórður var ójafnaðarmaður mikill og lét hann marga þess og kenna er hann var ríkismanns húskarl. En eigi var hann sjálfur að meira verður og eigi varð hann að vinsælli.

Þeir menn voru enn á vist með Bjarna er annar hét Þórhallur en annar Þorvaldur. Þeir voru uppaustrarmenn miklir um allt það er þeir heyrðu í héraði.

Þeir Þorsteinn og Þórður mæltu til hestaats ungum hestum. Og er þeir öttu þá vildi hestur Þórðar verr bítast. Þórður lýstur nú á skoltinn hesti Þorsteins er honum þótti sinn hestur verr hafa, mikið högg. En Þorsteinn sá það og lýstur á móti hest Þórðar heldur meira högg og rann nú hesturinn Þórðar og æptu menn þá með kappi. Þá lýstur Þórður Þorstein með hestastafnum og kom á brúnina og hljóp hún ofan fyrir augað. Þá risti Þorsteinn af skyrtublaði sínu og bindur upp brúnina og lætur sem ekki hafi að orðið og biður að menn leyni þessu föður hans. Og féll þetta þar nú niður.

Þeir Þorvaldur og Þórhallur höfðu þetta fyrir kallsi og kölluðu hann Þorstein stangarhögg.

Litlu fyrir jól um veturinn risu konur til verks í Sunnudal. Þá stóð Þorsteinn og upp og bar inn hey og lagðist síðan niður í bekk. Nú kemur Þórarinn karl innar, faðir hans, og spurði hver þar lægi. Þorsteinn sagði til sín.

"Hví ertu svo snemma á fótum sonur?" sagði Þórarinn karl.

Þorsteinn svarar: "Við fá þykir mér að meta það sem hér er að vinna," sagði Þorsteinn.

"Er þér ekki illt í höfuðbeinunum sonur?" kvað Þórarinn karl.

"Eigi kenni eg þess," sagði Þorsteinn.

"Hvað segir þú mér sonur af hestaþinginu því er í fyrra sumar var? Varstu ekki lostinn í svíma frændi sem hundur?"

"Engi þykir mér virðing í vera," sagði Þorsteinn, "að kalla það heldur högg en atburð."

Þórarinn mælti: "Ekki mundi mig þess vara að eg mundi ragan son eiga."

"Mæl þú það eitt um nú faðir," sagði Þorsteinn, "er þér þykir eigi ofmælt síðar."

"Ekki mun eg hér svo mikið um mæla," sagði Þórarinn, "sem mér er að skapi."

Nú reis Þorsteinn upp og tók vopn sín og gekk síðan heiman og fór uns hann kom til hrossahúss þess er Þórður gætti hesta Bjarna í og var hann þar fyrir.

Þá hittir Þorsteinn Þórð og mælti til hans: "Vita vildi eg það Þórður minn hvort það varð þér voðaverk er eg fékk af þér högg í fyrra sumar á hestaþingi eða hefir það að vilja þínum orðið og hvort bæta muntu þá vilja yfir."

Þórður svarar: "Ef þú átt tvo hvoftana þá bregð þú tungunni sitt sinn í hvorn og kalla í öðrum voðaverk ef þú vilt en í öðrum kalla þú alvöru. Og eru það nú bæturnar þær er þú munt af mér fá."

"Búst þú þá svo við," sagði Þorsteinn, "að vera má að eg heimti eigi oftar."

Síðan hleypur Þorsteinn að honum og höggur Þórð banahögg, gekk síðan til húss að Hofi og hitti úti konu eina og mælti við hana: "Seg þú Bjarna að naut hafi stangað Þórð hestasvein hans og mun hann bíða þar til þess er hann kemur hjá hestahúsinu."

"Far þú heim maður," sagði hún, "en eg segi þá er mér sýnist."

Nú fer Þorsteinn heim en konan fer til verks síns.

Bjarni reis upp um morguninn og er hann var undir borð kominn þá spurði Bjarni hvar Þórður væri og svöruðu menn að hann mundi til hrossa farinn.

"Heim hugði eg hann þó mundu kominn," kvað Bjarni, "ef hann væri heill."

Þá tók kona til orða, sú er Þorsteinn hafði hitta: "Satt er það er oss er oft sagt konum að þar er lítið til vits að taka sem vér erum konur. Hér kom Þorsteinn stangarhögg í morgun, kvað naut hafa stangað Þórð svo að hann mundi eigi sjálfbjargi verða. En eg nennti eigi þá að vekja þig og þá hvarf mér úr hug síðan."

Bjarni sté þá undan borði, gekk þá til hrossahússins og fann þar Þórð veginn og var hann síðan jarðaður.

Bjarni býr nú mál til og gerir Þorstein sekan um vígið. En Þorsteinn sat heima í Sunnudal og vann fyrir föður sínum og lét Bjarni þó kyrrt vera.

Um haustið sátu menn við sviðuelda að Hofi en Bjarni lá úti á eldahússveggnum og hlýddi þaðan til tals manna.

Nú taka þeir bræður til orða, Þórhallur og Þorvaldur: "Eigi varði oss þess þegar vér tókum vist með Víga-Bjarna að vér mundum hér svíða dilkahöfuð en Þorsteinn skógarmaður hans skyldi svíða geldingahöfuð. Væri eigi verra að hafa meir vægt frændum sínum í Böðvarsdal og sæti nú eigi skógarmaðurinn jafnhátt honum í Sunnudal. En lagðir verða forlagðir ef fyrir sárunum verða og eigi vitum vér hvenær hann vill þenna flekk má af virðingu sinni."

Maður einn svaraði: "Slíkt er verr mælt en þagað og líklegt að ykkur hafi tröll togað tungu úr höfði. Ætlum vér að hann nenni eigi að taka björg frá föður hans sjónlausum og annarri ómegð þeirri sem í Sunnudal er. En kynlegt þykir mér ef þið svíðið oft lambahöfuðin hér eða hrósið því hvað í Böðvarsdal var títt."

Nú fara menn til borða og síðan til svefns og fann ekki á Bjarna hvað talað hafði verið.

Um morguninn vakti Bjarni þá Þórhall og Þorvald og bað þá ríða í Sunnudal og færa sér höfuð Þorsteins við bolinn skilið að dagmálum "og þykir mér þið," sagði hann, "líklegastir til að færa flekk af virðingu minni ef eg hefi ekki þrek til sjálfur."

Nú þykjast þeir víst ofmælt hafa og fara þeir nú þó uns þeir koma í Sunnudal. Þorsteinn stóð í durum og hvatti sax.

Og er þeir komu þar þá spurði hann hvert þeir ætluðu en þeir sögðust hrossa leita skyldu en Þorsteinn kvað þeirra mundu skammt að leita, "er hér eru við garð."

"Eigi er víst að við finnum hrossin ef þú vísar okkur eigi gerr til."

Þorsteinn gengur þá út. Og er þeir koma í garðinn ofan þá færir Þorvaldur upp öxina og hleypur að honum en Þorsteinn stakk við honum hendi sinni svo að hann féll fyrir. Þorsteinn lagði saxinu í gegnum hann. Þá vildi Þórhallur veita honum tilræði og hafði hann slíka för sem Þorvaldur. Þá bindur Þorsteinn á bak báða þá og lætur upp taumana á háls hestinum og vísar á leið öllu saman og ganga hestarnir nú heim til Hofs.

Húskarlar voru úti að Hofi og gengu inn og sögðu Bjarna að þeir Þorvaldur voru heim komnir og sögðu þá eigi erindlaust farið hafa. Gengur nú Bjarni út og sér nú hvernig um er búið og hefir ekki orða um fleira, lætur nú jarða þá. Og er nú kyrrt allt uns jól líður.

Þá tekur Rannveig til orða einn aftan er þau komu í sæng sína, Bjarni og hún: "Hvað ætlar þú að nú sé tíðast talað í héraðinu?" kvað hún.

"Eigi veit eg," sagði Bjarni. "Margir þykja mér ómerkir í sínum orðum," sagði hann.

"Það er nú tíðast að ræða að menn þykjast eigi vita hvað Þorsteinn stangarhögg mun þess gera að þér muni þurfa þykja að hefna. Hefir hann nú vegið húskarla þína þrjá. Þykir þingmönnum þínum eigi vænt til halds þar sem þú ert ef þessa er óhefnt og eru þér mjög mislagðar hendur í kné."

Bjarni svarar: "Nú kemur hér að því sem mælt er að engi lætur sér annars víti að varnaði en hlýða mun eg þér hvað er þú mælir. Hefir Þorsteinn og fá saklausa drepið."

Hætta þau þessu tali og sofa af um nóttina. Um morguninn vaknar Rannveig er Bjarni tók ofan skjöld sinn og spurði hún hvert hann skyldi.

Hann svarar: "Nú skal skipta virðingu með okkur Þorsteini í Sunnudal," segir hann.

"Hversu fjölmennur skaltu fara?" segir hún.

"Ekki mun eg draga fjölmenni að Þorsteini," segir hann, "og mun eg einn fara."

"Gerðu eigi það," segir hún, "að hætta þér einn undir vopn heljarmannsins."

Bjarni mælti: "Mun þér nú eigi verða þeirra kvenna dæmi er það gráta á annarri stundu er eggja á annarri? En eg þoli oft lengi frýjuorð bæði þér og öðrum en þá stoðar og ekki að letja mig þá er eg vil fara."

Bjarni fer nú í Sunnudal og stendur Þorsteinn í durum og köstuðust þeir á nokkurum orðum.

Bjarni mælti: "Þú skalt til einvígis ganga við mig í dag Þorsteinn á hól þenna er hér er í túni."

"Allt er mér til þess vant," kvað Þorsteinn, "að berjast við þig en eg skal þegar utan er skip ganga því að eg kann drengskap þinn að þú munt fá föður mínum forverk ef eg fer frá."

"Ekki stoðar nú undan að mælast," segir Bjarni.

"Leyfa muntu mér þá að eg finni föður minn áður," sagði Þorsteinn.

"Að vísu," sagði Bjarni.

Þorsteinn gekk inn og sagði föður sínum að Bjarni var þar kominn og bauð honum til einvígis.

Þórarinn karl svaraði: "Von má hver maður þess vita ef hann á við sér ríkara mann og sitji samhéraðs honum og hafi þó gert honum nokkura ósæmd að hann mun eigi mörgum skyrtum slíta og kann eg því ekki að sýta þig að mér þykir þú mikið til hafa gert. Tak nú vopn þín og ver þig sem skörulegast því að þar mundi verið hafa minnar ævi að ekki mundi eg bograð hafa fyrir slíkum sem Bjarni er. Er Bjarni þó hinn mesti kappi. Þykir mér og betra að missa þín en eiga ragan son."

Nú gengur Þorsteinn út og fara þeir síðan út á hólinn og taka til að berjast með harðfengi og hjuggust mjög hlífar fyrir hvorumtveggja.

Og þá er þeir höfðu mjög lengi barist þá mælti Bjarni til Þorsteins: "Þyrstir mig nú því að eg em óvanari erfiðinu en þú."

"Gakk þú þá til lækjarins," sagði Þorsteinn, "og drekk."

Bjarni gerði svo og lagði niður sverðið hjá sér.

Þorsteinn tók upp, leit á og mælti: "Eigi mundir þú þetta sverð hafa í Böðvarsdal."

Bjarni svaraði engu. Ganga þeir nú upp á hólinn og berjast um stundar sakar og þykir Bjarna maðurinn vígkænn og þykir fastlegra fyrir en hann hugði.

"Margt hendir mig nú í dag," sagði Bjarni, "laus er nú skóþvengur minn."

"Bind þú hann þá," kvað Þorsteinn.

Nú lýtur Bjarni niður en Þorsteinn gekk inn og hefir út skjöldu tvo og sverð eitt, gengur nú á hólinn til Bjarna og mælti við hann: "Hér er skjöldur og sverð er faðir minn sendi þér og mun þetta eigi sljóvgast meir í höggunum en það sem þú hefir áður. Nenni eg og eigi að standa hlífarlaus lengur undir höggum þínum en gjarna vildi eg nú hætta þessum leik því að eg em hræddur að meira muni mega gæfa þín en ógifta mín og er hver frekur til fjörsins um alla þraut ef eg mætti nokkuru um ráða."

"Eigi mun nú stoða að beiðast undan," sagði Bjarni, "berjast skal enn."

"Eigi mundi eg frekt höggva," sagði Þorsteinn.

Þá höggur Bjarni allan skjöldinn af Þorsteini en þá hjó Þorsteinn skjöldinn af Bjarna.

"Stórt er nú höggvið," kvað Bjarni.

Þorsteinn svaraði: "Ekki hjóstu smærra högg."

Bjarni mælti: "Betur bítur þér nú hið sama vopnið er þú hefir áður í dag haft."

Þorsteinn mælti: "Spara mundi eg við mig óhapp ef eg mætti svo gera og berst eg hræddur við þig. Vildi eg enn allt á þínu valdi vera láta."

Þá átti Bjarni að höggva og var nú hvortveggi hlífarlaus.

Bjarni mælti þá: "Það mun illt kaup að taka glæp við miklu happi. Ætla eg mér fullgoldið fyrir þrjá húskarla mína þig einn ef þú vilt mér trúr vera."

Þorsteinn sagði: "Orðið hafa mér svo færi í dag á þér að eg mætti svíkja þig ef ógæfa mín gengi ríkara en lukka þín og mun eg eigi svíkja þig," sagði Þorsteinn.

"Sé eg að þú ert afbragðsmaður," sagði Bjarni. "Lofa muntu mér að eg gangi inn til föður þíns," sagði hann, "og segja honum slíkt sem eg vil."

"Gakk sem þú vilt fyrir mínum sökum," kvað Þorsteinn, "og far þó varlega."

Þá gekk og Bjarni að lokhvílu þeirri er Þórarinn karl lá í. Þórarinn spurði þá hver þar færi en Bjarni sagði til sín.

"Hvað segir þú tíðinda Bjarni minn?" kvað Þórarinn.

"Víg Þorsteins sonar þíns," kvað Bjarni.

"Varðist hann nokkuð?" kvað Þórarinn.

"Engan mann ætla eg snarlegra verið hafa í vopnaskipti en Þorstein son þinn."

"Eigi er kynlegt að því," kvað karl, "að þungt veitti við þig í Böðvarsdal er þú barst nú af syni mínum."

Þá mælti Bjarni: "Eg vil bjóða þér til Hofs og skaltu sitja þar í öðru öndvegi meðan þú lifir og mun eg vera þér í sonar stað."

"Svo er mér farið," kvað karl, "sem þeim er ekki eiga undir sér og verður heitum heimskur maður feginn. En svo eru heit yður höfðingja þá er þér viljið fróa manninn eftir slíka atburði að það er mánaðarfró en þá erum vér virðir eftir það sem aðrir framfærslumenn og fyrnast við það seint vorir harmar. En sá maður er handsöl tekur af slíkum manni sem þú ert má þó vel una sínum hlut hvað sem að dæma er. Mun eg og þessi handsöl taka af þér og gakk þú nú hingað til mín í rekkjugólfið og verður þú nær að ganga því að karl skelfur nú allur á fótum fyrir elli sakar og vanheilsu en eigi trútt að mér hafi eigi í skap runnið sonardauðinn."

Bjarni gekk nú í rekkjugólfið og tók í hönd Þórarni karli. Hann fann þá að hann þuklaði á saxi og vildi þá leggja að Bjarna.

Hann kippti hendinni og mælti: "Allra fretkarla armastur," sagði Bjarni. "Nú mun að maklegleika fara með okkur. Þorsteinn sonur þinn lifir og skal hann fara heim með mér til Hofs en þér skal fá þræla til forverks og skal þér einskis vant meðan þú lifir."

Þorsteinn fór nú heim með Bjarna til Hofs og fylgdi honum allt til dauðadags og þótti nær einskis manns maki vera að drengskap og hreysti.

Bjarni hélt vel virðingu sinni og var hann því vinsælli og betur stilltur sem hann var eldri og var allra manna þrautbestur og gerðist trúmaður mikill hinn síðasta hluta ævi sinnar. Bjarni fór utan og gekk suður og andaðist í þeirri ferð. Hann hvílir í borg þeirri er Vateri heitir og er það mikil borg, skammt hingað frá Rómaborg.

Bjarni varð kynsæll maður. Hans sonur var Skegg-Broddi er víða kemur við sögur og var hinn mesti afbragðsmaður um sína daga. Dóttir Bjarna hét Halla, móðir Guðríðar er Kolbeinn lögsögumaður átti. Yngvildur var og dóttir Bjarna er Þorsteinn Síðu-Hallsson átti og var þeirra sonur Magnús, faðir Einars, föður Magnúss biskups. Ámundi var og sonur Þorsteins og Yngvildar. Hann átti Sigríði dóttur Þorgríms blinda. Hallfríður var og dóttir Ámunda, móðir Ámunda, föður Guðmundar, föður Magnúss goða og Þóru er Þorvaldur Gissurarson átti, og annarrar Þóru, móður Orms Svínfellings. Guðrún var og Ámundadóttir, móðir Þórdísar, móður Helgu, móður Guðnýjar Böðvarsdóttur, móður Sturlusona, Þórðar og Sighvats og Snorra. Rannveig var og Ámundadóttir, móðir Steins, föður Guðrúnar, móður Arnfríðar er Digur-Helgi átti. Þorkatla var og Ámundadóttir, móðir Arnbjargar, móður Finns prests og Þorgeirs og Þuríðar. Og hefir margt höfðingsmanna frá þeim komið.

Og lýkur þar að segja frá Þorsteini stangarhögg.

STJÖRNU - ODDA DRAUMUR

1. kafli

Þórður hét maður er bjó í Múla norður í Reykjardal. Þar var á vist með honum sá maður er Oddi hét og var Helgason. Hann var kallaður Stjörnu-Oddi. Hann var rímkænn maður svo að engi maður var hans maki honum samtíða á öllu Íslandi og að mörgu var hann annars vitur. Ekki var hann skáld né kvæðinn. Þess er og einkum getið um hans ráð að það höfðu menn fyrir satt að hann lygi aldrei ef hann vissi satt að segja og að öllu var hann ráðvandur kallaður og tryggðarmaður hinn mesti. Félítill var hann og ekki mikill verkmaður.

Frá því er að segja að um þenna mann Odda gerðist undarlegur atburður. Hann fór heiman út til Flateyjar er Þórður húsbóndi hans sendi hann þessa ferð á vit fiska og er eigi annars getið en þeim fórst vel til eyjarinnar. Þar var hann í góðum beina. Ekki er frá því sagt hver þar bjó. En frá því er að segja að um kveldið er menn fóru í rekkju var vel búið um Odda og hæglega. En við það er Oddi var farmóður og veittur hóglegur umbúnaður þá sofnar hann brátt og dreymdi hann þegar að hann þóttist staddur vera heima í Múla og svo þótti honum sem þar væri kominn maður til gistingar og þótti honum sem menn færu í rekkju um kveldið. Þótti honum gesturinn vera beðinn skemmtanar en hann tók til og sagði sögu og hóf á þessa leið.

2. kafli

Hróðbjartur hefir konungur heitið. Hann réð austur fyrir Gautlandi. Hann var kvongaður maður. Hildigunnur hét kona hans. Þau áttu sér einn son barna er Geirviður er nefndur. Hann var snemma vænn og vitmikill og að öllum hlutum mannaður um fram sína jafnaldra en barn var hann að aldri er sagan gerðist.

Frá því er að segja að konungurinn Hróðbjartur hafði settan til landstjórnar yfir þriðjung ríkis síns jarl þann er Hjörvarður hét. Hann var og kvongaður og hét kona hans Hjörgunnur. Þau áttu eina dóttur barna. Sú hét Hlégunnur. Frá henni er svo sagt að hún var ólát í æsku sinni og var ávallt því ódælli sem hún var eldri. Það var og sagt að hún vildi ekki kvenna sið fága í sínu athæfi. Það var hennar venja jafnan að hún gekk í herklæðum og með vopnum og ef hana skildi á við menn þá veitti hún þeim annaðhvort áverka stóra eða líflát þegar henni líkaði eigi.

En við þenna hennar ójafnað þá þótti Hjörvarði jarli föður hennar eigi mega við sæma hennar vandræði og sagði henni þá ljóslega að hann mundi eigi þann veg lengur láta fram fara og kvað henni eigi hlýða mundu nema um batnaði nokkurs háttar "eða ellegar far í brott sem skjótast úr minni hirð."

En þegar Hlégunnur jarlsdóttir verður þessa áheyrsla af föður sínum að hann vildi hana láta í burt fara af sinni hirð þá svarar hún því máli svo að hún kvað sig þar ekki dvelja og beiddi hún þá föður sinn að hann skyldi fá henni langskip þrjú alskipuð bæði að mönnum og herklæðum og búa að öllu sem best með góðum liðskosti svo að henni þætti vel skipuð. Og ef svo væri gert sem hún beiddi hér um þetta mál þá taldi hún sér mundu vel líka þótt hún færi í braut við svo búið. Hjörvarður jarl vildi gjarna þetta til vinna að hún kæmist á braut sem skjótast því að honum þótti, sem var, mikil vandræði af standa hennar ráði.

Síðan lét hann búa að öllu þrjú langskip sem best. En þegar þetta lið var búið þá fer Hlégunnur jarlsdóttir úr landi með þessu liði og lagðist síðan í hernað og víking og aflaði sér svo fjár og frama. Svo er sagt að hún kom eigi í land meðan faðir hennar lifði.

En í annan stað er þar til að taka sögunnar að þá er Geirviður son Hróðbjarts konungs var átta vetra gamall tók Hróðbjartur konungur sótt og verður það lítil frásaga því að sóttin leiðir svo til lands að konungurinn andast. Það þótti öllum hans ástvinum og virktamönnum hinn mesti skaði, sem var, að missa slíks höfðingja og þar út í frá öllu landsfólkinu. Síðan var fengið að virðulegri veislu og þar til boðið öllum hinum ríkustum mönnum og hinum bestum höfðingjum er í voru landinu. Þar með var og til boðið hverjum manni þeim er veisluna vildi sækja, bæði innan lands og utan svo að engi skyldi þar óboðið koma. En síðan þessi veisla var saman sett með því fjölmenni er þangað sótti þá var þar erfi drukkið eftir Hróðbjart konung með miklum veg og sóma svo sem byrjaði hans tign og sómasamlegri virðingu. En er erfinu var lokið þá var konungurinn heygður að fornum sið eftir því sem þá var tíska til við göfga menn.

3. kafli

Nú er svo að segja að eftir þessi miklu tíðindi er þar í landi höfðu gerst þá sýndist það öllum hinum vitrustum mönnum og hinum bestum vinum konungsins að taka annan mann til konungs og landstjórnar í stað þvílíks höfðingja sem þá var við misst. En svo var mikil ástúð öllum landsmönnum á Hróðbjarti konungi meðan hann lifði að menn vildu ekki annað en velja Geirvið son hans til konungs og láta eigi konungdóminn ganga úr hans ætt. Þótt Geirviður væri ungur að aldri eða hann þætti þá enn lítt til landráða fallinn í þann tíma vildi þó allt landsfólkið til þessa hætta með umsjá drottningar móður hans með því að hún var hin vitrasta kona og vel að sér í alla staði.

En er svo fór fram um hríð að svo ungur maður skyldi höfðingi vera og stjórna mörgu fólki sem Geirviður var þá gerðist brátt landstjórnin lítil, sem líklegt var. Það gerðist og að hirðin fáttkaðist fyrir því að margir voru þeir af hans hirðmönnum að aðra iðn lögðu fyrir sig. Sumir lögðust í víking, aðrir réðust í kaupferðir til ýmissa landa. Nú með því að á þessu þótti mikið mein sem nú var frá sagt þá gerðust þó mörg önnur óhægindi í ríki þessa hins unga konungs.

Þess er við getið í sögunni að illvirkjar tveir lögðust út á skóg þann er Jöruskógur heitir. Það var í ríki þessa hins unga manns. Þessir víkingar drápu menn til fjár sér og voru nálega berserkir. Annar þeirra hét Garpur en annar Gnýr. Svo er sagt að mönnum hlýddi aldrei fám að fara saman. Jafnan voru menn vanir að fara á skóginn með fjölmenni að leita illvirkjanna og ráða þá af en þeir urðu aldregi hittir þó að þeirra væri leita farið með fjölmenni. Slíku fer fram til þess er Geirviður konungur er tólf vetra. Og þá er hann var svo aldurs kominn þá var hann svo mikill maður vexti og sterkur að afli sem þeir menn margir sem fullkomnir voru að aldri og atgervi nálega eftir því sem þeir best voru á sig komnir fyrir allra hluta sakir.

Það var eitthvert sinn þá er Geirviður konungur sat yfir borðum með allri hirð sinni, þá tók hann til orða og mælti svo: "Nú er svo sem yður er kunnigt öllum mínum mönnum að eg hefi ungur verið hér til að aldri og svo hefi eg haft litla orku og því hefir af mér staðið lítil stjórn í ríkinu. Hefi eg það og oft heyrt sem von er að. Má það og eigi mjög undrast þó að hér til hafi af mér lítil stjórn staðið fyrir sakir æsku minnar. En þó er eg nú svo aldurs kominn að mér er nú mál að reyna mig og vita að nokkuð vilji mitt ráð þroskast og meir hefjast en áður er þar sem eg er nú orðinn maður tólf vetra gamall. Eru og margir ekki betur mannaðir á mínum aldri. Nú vil eg og því lýsa fyrir öllum yður, mínum þegnum og virktavinum, að eg ætla mér að fara til móts við berserkina, þá Garp og Gný, er liggja á Jöruskógi og gera þar mörg illvirki. Ætla eg og til þess að koma eigi aftur svo að þeir séu á lífi og skal eg þá yfirkoma eða þeir mig ella."

En er Geirviður konungur hafði þetta mælt þá svarar fyrst máli hans drottningin móðir hans og þar með allir hans bestu menn og mæltu nálega allir sem eins manns munni og báðu konung fara fjölmennan á fund stigamannanna og með miklum viðbúnaði ef hann vildi fara.

Geirviður konungur svarar: "Hugsað hefi eg þetta mál áður nokkuð fyrir mér en eg kvæði upp og sýnist mér á þá leið sem í þessari ferð megi mér þá engi frami kaupast þótt eg fái náð berserkjunum enda leita eg þeirra með miklu liði alvopnuðu. En það er þá nokkur svívirðing ef þeir fást þá eigi og komi eg við það aftur og verður þá ósnöfurmannlega minnar handar ef svo tekst. Nú hefi eg hina leið ætlað ferðina að fara með annan mann á þeirra fund og mun þá skipta gæfa með oss hver þá skal verða vor skilnaður. Má þá og verða ef vill að nokkur svo fremd fylgi ferðinni. Skal nú og á það ráð hætta hversu sem til vill takast. Er nú og fyrir því upp borið þetta mál fyrir yður að eg vil nú vita hver fúsastur er til þessarar ferðar með mér og er nú það ráð að nokkur vakni við, sá er til vill ráðast, og svari sá nú mínu máli enda skuluð þér það vita hér með að nú er þetta mál fullgert fyrir mína hönd að eg mun þó fara þessa ferð þótt eg fari einn saman og verði engi til að fylgja mér."

En við þessi ummæli konungs þá er það sagt að drottning sjálf fyrst að upphafi latti á alla vega þessar ferðar og sagði, sem var, allóráðlega stofnað þar sem við heljarmenn var að eiga er illvirkjarnir voru, svo mikið sem þar var í ábyrgð er konungurinn var sjálfur því að öllum þótti vís von að hann mundi látast fyrir þeim og fá minna hlut í þeirra skiptum ef svo yrði sem líklegt mundi þykja fyrir sakir æsku konungs þeirra en harðfengi berserkjanna. Allir vinir konungs löttu ákaflega fararinnar og þótti konungur út seldur ef hann færi við annan mann.

Konungur svarar að ekki mundi tjóa að letja hann.

Og er allir skildu að konungur mundi eigi letjast láta þá verður til og svarar máli konungs sá er Dagfinnur hét. Hann var hirðmaður konungs og konungsskáld.

"Herra," segir hann, "engan mann veit eg þér meiri sæmd eiga að launa í alla staði en mig. Er eg og því skyldari að skiljast aldrei við þig er þú ert í meira háska staddur ef þér viljið þiggja mitt föruneyti og fylgd og er eg til þessar farar albúinn þegar þér viljið."

4. kafli

En þegar þessi maður, Dagfinnur, var nefndur í sögunni þá er frá því að segja er mjög er undarlegt að þá brá því við í drauminum Odda að hann Oddi sjálfur þóttist vera þessi maður, Dagfinnur, en gesturinn sá er söguna sagði er nú úr sögunni og drauminum en þá þóttist hann sjálfur sjá og vita allt það er héðan af er í drauminum. En nú síðan er drauminn svo að segja sem honum þótti sjálfum fyrir sig bera, Odda, þá þóttist hann vera Dagfinnur og ráðast í ferðina með konunginum Geirviði.

En er þeir voru albúnir þá riðu þeir tveir saman með vopnum sínum til þess er þeir komu á Jöruskóg þangað sem illvirkjanna var von en þar var svo viður vaxið að gata var breið um skóginn. Og er þeir komu mjög langt í skóginn þá er þess getið að þar varð fyrir þeim hóll einn mjög hár. Hann var brattur öllum megin. Síðan gengu þeir upp á hólinn og vildu þaðan sjást um og vita hverra tíðinda þeir mættu vísir verða. Mart smágrjót var á hóli þessum. Þaðan sáu þeir víða.

Þeir geta að líta hvar ganga tveir menn. Þeir voru miklir vexti og gengu þegar þangað að hólinum sem þeir konungur stóðu. Þessir menn voru báðir vel vopnaðir. En þegar þeir konungur og Dagfinnur sáu þessa menn þá þóttust þeir vita að þar voru þeir komnir Garpur og Gnýr.

Þá mælti Dagfinnur: "Herra, eg vil yður kunnigt gera að eg er eigi mjög vanur vopnaskipti og kann eg lítt að treysta hug mínum né vopnfimi. Nú vil eg að þér kjósið um tvo kosti, hvort þér viljið heldur að eg ráðist í mót berserkjunum með þér eða viltu að eg sjái til yðvarrar sameignar af hólinum og kunni eg frá að segja öðrum mönnum."

Konungur svarar: "Ef þér lér nokkuð tveggja huga um þetta mál þá þykir mér einsætt að þú sért hér á hólinum og sjáir héðan til sameignar vorrar og komir eigi nær við vor vopnaskipti."

Dagfinnur tekur það ráð sem konungur mælti og dvaldist eftir á hólinum og kemur hvergi nær og þykir honum það allráðlegt en konungurinn sjálfur ræðst ofan af hólinum í móti stigamönnunum. Þar kann eigi glögglega frá að segja hversu högg fóru með þeim og mun eg þar gera skjóta frásögu því að það er þar frá lyktum að segja að svo skipti hamingjan með þeim, því að konungi varð lagið líf og lykka, að hann bar af báðum illvirkjunum og létust þeir af stórum sárum er konungur hafði þeim veitt.

Og eftir það er illvirkjarnir voru fallnir þá gengu þeir konungur og Dagfinnur fram á götuna lengra og komu þar að farandi er stígur lítill lá af þjóðbrautinni í skóginn. Þeir höfðu litla stund gengið þann hinn litla stíg áður brátt gerðist rjóður mjög mikið í mörkinni og stóð þar eitt hús. Það hús var hátt og rammgert og rammlega læst og grafinn lykill í dyragætti. Þeir luku upp húsinu og gengu þar inn. Það hús var vel innan búið og var nálega fullt af allskyns auðæfum. Þar voru þeir um nóttina og skorti þar hvorki góðan drykk né dýran mat en um morguninn fóru þeir heimleiðis og huldu áður hræ útilegumannanna.

En er konungurinn kom heim til ríkis síns þá varð hann frægur mjög víða um lönd af sínu þrekvirki og ágætum sigri og urðu allir vinir konungsins og frændur honum fegnir er hann kom heim með göfuglegum sigri og þóttust menn hann nálega úr helju heimt hafa, sem var.

5. kafli

Nú eftir þenna atburð allan saman lét konungur þings kveðja og kemur þar mikið fjölmenni saman. En er saman var sett þetta hið fjölmenna þing þá sagði konungur þar þessi miklu tíðindi og þótti öllum þetta hin mesta frægð, sem var, er Geirviður konungur hafði einn sigur borið af slíkum kempum.

Síðan bað Geirviður að menn skyldu vitja til þess húss er illvirkjarnir höfðu í borið það mikla fé og skyldi þar hver taka sitt fé það er misst hafði. En allir gáfu konungi upp sitt fé það sem hver átti og sögðu það best komið að hann hefði og kváðu hann fullu kostað hafa. Síðan lét konungur sækja féið og kastaði á sinni eigu.

Eftir það lét konungur taka til húsgerðar og gerðu menn konungi haug þann er hann skyldi sitja á. Þá var konungur settur á stól þann er stóð á hauginum og hófu menn hann svo einkum til tignar og gáfu honum þá enn af nýju dýrar presentur og dýrkuðu hann sem þeir höfðu framast föng á.

Þess er við getið þar sem Dagfinnur skáld er, honum kom í hug að engi mundi skyldari til konunginn að sæma með kvæði en svo sem hann var. Síðan gengur Dagfinnur á hauginn upp til konungsins og féll á kné fyrir hann og laut honum og kvaddi hann virðulega og sagði honum að hann hefði kvæði ort um konunginn og bað að hann mundi hlýða. Konungur játti því blíðlega.

Síðan tók Dagfinnur til og flutti kvæðið og var það flokkur. Og er lokið var kvæðinu þá þakkar konungur vel og allir þeir er við voru staddir og sögðu vel ort og svo sem sæmdi tign og virðing konungs þeirra. Og sem konungur heyrði að allir létu vel yfir og lofuðu mjög kvæðið þá vildi hann sér láta og verða stórmannlega og launa höfðinglega og vill gefa skáldinu gullhring mikinn er hann hafði á arminum.

En Dagfinnur vildi eigi hringinn þiggja og sagði svo að honum var mikil öfúsa á því að hafa sóma og virðing af konunginum en fé kvaðst hann eigi þurfa að þiggja af honum og kallaði sig ekki skorta meðan hann héldi honum heilum "en þeir eru margir aðrir er þar sjá til fjárins sem þér eruð."

Konungi líkar þetta vel.

6. kafli

Þessu næst er að segja frá þeim tíðindum að Hjörgunnur kona Hjörvarðar jarls tók sótt hættlega og þarf þar eigi að gera mikinn orðahjaldur að þessi sótt leiðir Hjörgunni til bana. Síðan var hún erfð og út borin og gert eftir hana sem tíska var til í fornum sið eftir ríkar konur. Jarli þótti mikill skaði eftir drottning sína, sem von var, og harmaði hana mjög og svo margir aðrir út í frá.

Eigi höfðu liðið langir tímar áður vinir hans fýstu að hann skyldi fá sér annarrar konu. Hann spurði hvar þeir sæju honum kvonfang það er honum væri virðing í að fá. Þeir töldu ráðlegt að hann bæði til handa sér Hildigunnar drottningar og sögðu honum mikið uppheldi að þeim ráðahag ef hann næðist. Og er þetta var oft tjáð fyrir jarli þá sýndist á þá leið því að hann var vitur maður.

Síðan hefir hann upp orð sín og biður Hildigunnar drottningar sér til eiginkonu. Hún var þá enn ekki meir en fertug kona að aldri og þótti kosturinn vera hinn merkilegasti fyrir allra hluta sakir. Og hvort sem um þetta var talað lengur eða skemur þá var það að ráði gert að drottning var gift Hjörvarði jarli með ráði konungs sonar hennar. Síðan var fengið að virðulegri veislu og drukkið brúðhlaup Hjörvarðar jarls og Hildigunnar drottningar með miklum veg og margskonar sóma. Og er veislunni var lokið þá fer hver heim til sinna heimkynna. Brátt takast þar miklar ástir í millum þeirra og eru samfarar þeirra sæmilegar og eigi langar áður en þau áttu dóttur. Hún var nefnd Hlaðreið.

Svo er sagt að samför þeirra jarls og drottningar var eigi löng þaðan í frá er þau höfðu Hlaðreiði getið áður þau tíðindi gerðust að jarl tekur sótt og leiðir hún svo til lands að hann andast af þeirri sótt. Það þótti vera skaði mikill því að hann var virðulegur höfðingi. Eftir þessi tíðindi setti Geirviður konungur sína menn yfir ríkið það er jarl hafði átt og eignaði sér. Þessi tíðindi spyrjast víða, sem von var, fráfall þvílíks höfðingja.

Þar kemur að þessi tíðindi koma fyrir Hlégunni dóttur Hjörvarðar jarls, að faðir hennar er andaður, þar sem hún er í hernaði og brýtur undir sig víkinga. Bregður henni svo við tíðindin að hún snýr öllu sínu liði til Gautlands og herjar þar. Og svo kemur því máli að hún lagði undir sig allt það ríki er átt hafði faðir hennar. Síðan sendir hún menn á fund Geirviðar konungs og bað svo segja honum sín orð að hann skyldi annaðhvort gera að unna henni hálfs ríkis og landráða við sjálfan sig eða ella skyldi hann búa sig og sína menn og koma til móts við hana með sinn her í sund þau er heita Síldasund og berjast við hana þar og hefði það þeirra sigur og gagn er meiri gæfu stýrði.

7. kafli

Nú er þar til að taka að sendimenn fóru þeir er Hlégunnur sendi. Það voru skjaldmeyjar. Þær fóru á konungs fund og báru upp sín erindi fyrir konunginn.

Og er hann heyrði kostaboð Hlégunnar þá svarar hann skjótt á þessa leið: "Því skjótara skal kjósa sem kostir eru ójafnari og vil eg miklu heldur berjast við hana en láta ríki mitt fyrir ágangi hennar."

Sendimenn fóru aftur á fund Hlégunnar og segja henni til svo búins og líkaði henni þeirra för forkunnlega vel.

Nú er það að segja að Geirviður konungur safnar herliði um allt sitt ríki og skal hver maður fara í þessa herför er skildi má valda eða skafti skjóta.

Þess er við að geta að höfði sá gekk einum megin hjá sundunum er Hofshöfði heitir og skyldi þar hittast lið konungsins allt við höfðann. En er Geirviður konungur var albúinn þá leiddi hann alþýða til skips.

Þar var í ferð með konungi Dagfinnur skáld. En í ofangöngunni til skipanna þá varð sá atburður er geta verður, þó að lítils vægis þyki vera, að losnaði skóþvengur Dagfinns skálds. Og síðan bindur hann þvenginn og þá vaknaði hann og var þá Oddi, sem von var, en eigi Dagfinnur.

Eftir þenna fyrirburð gekk Oddi út og hugði að stjörnum sem hann átti venju til jafnan er hann sá út um nætur þá er sjá mátti stjörnur. Þá minntist hann á drauminn og mundi allan nema kvæðið það er hann þóttist ort hafa í drauminum nema þessar vísur sem hér eru ritnar:

Voru austr

á Jöruskógi

barmar tveir

böls um fylltir

og til fjár

fyrðar næmdu

við morðráð

mörgu sinni.

En sá gramr

er gera bræðir

hefir tírgjarn

tindótt hjarta

og böðfrækn

báða felldi

Garp og Gný

Geirviðr konungr.

Réð jafngjarn

auði að skipta

Roðbjartssonr,

rekka mærði

af því fé

fyrða kindir

er svikmenni

safnað höfðu.

Lét gunndjarfr

gefna hringa

seggja ætt

siklingr Gauta

svo að hirðmenn

höfðu allir

haukastóls

hengiskafla.

Mun Dagfinnr

dýrra málma

við lofsorð

lúka kvæði.

Njóti vel

vegs og landa

gramr göfugr

gauskrar þjóðar.

8. kafli

En sem Oddi hafði úti verið slíka stund sem honum vel líkaði fór hann inn í rekkju sína og sofnaði þegar og dreymdi hann það sem hið fyrra sinn og hann hafði vaknað frá. Þóttist hann þá hafa bundið skóþvenginn og vera Dagfinnur og skynda til skipanna. Svo þótti honum í drauminum sem hann skyldi vera skipstjórnarmaður.

Og þegar þeir voru búnir til ferðar fóru þeir með skipaflotann til þess er þeir komu við höfðann og hittist þar allt lið konungs og lögðu síðan fram í sundin Síldasund. Þá er og sagt að þar var komin Hlégunnur skjaldmær og lá þar fyrir í sundunum með skipaflota sinn og hafði ógrynni liðs og albúin til orustu.

Síðan lögðu hvorir í mót öðrum og laust saman með þeim snarpri sókn og var þar hinn harðasti bardagi og réðst brátt mikið mannfall í hvortveggja liði en þó hafði eigi lengi staðið bardaginn áður en mannfallið hneig í lið konungs og hruðust hans skip mjög.

Þess er og getið að Hlégunnur varð ekki sén í orustunni um daginn og hugðu menn þó drjúgt að af konungsmönnum og þótti það undarlegt. En er slíku hafði fram farið langa hríð um daginn þá leitaðist Dagfinnur um með sinni list og sá hann þá Hlégunni og var þá komin á konungsskipið og var þá orðin skipan mikil á hennar hag. Honum sýndist á henni ylgjarhöfuð geysimikið og tröllslegt og biti með því höfuðin af konungsmönnum.

En er Dagfinnur sá þessi undur þá steig hann af því skipi er hann stýrði. Það lá fjarri konungsskipinu. Síðan hljóp hann hvert af öðru uns hann kom á konungsskipið. En þegar hann kom á fund konungs þá sagði Dagfinnur hvað títt var og hvað stór endemi voru við. Síðan vísaði Dagfinnur konungi til hvar Hlégunnur var, að hann mætti sjá hana, en konungur fékk hana eigi séð sakir fjölkynngi hennar en hitt sá hann að menn hans féllu tugum saman. Þá bað Dagfinnur konunginn sjá undir hönd sér hina vinstri og svo gerði hann. En er konungur fór svo með þá sá hann Hlégunni. Síðan gengu þeir báðir saman aftan til siglu. Þá hljóp konungurinn fram með brugðnu sverði og þegar hann kemur í höggfæri við Hlégunni þá höggur hann til hennar með sverðinu og kemur höggið á hálsinn og hjó hann af henni höfuðið og féll það útbyrðis.

En er hún var fallin þá bauð konungurinn kost þeim mönnum er fylgt höfðu Hlégunni hvort þeir vildu heldur halda bardaga upp við hann eða ganga honum til handa. En þeir kjöru skjótt að ganga á konungs vald. Og síðan er Geirviður konungur lagði á braut úr þeim bardaga þá lagði hann undir sig allt landið og setur þar yfir sýslumenn og friðaði svo allt ríkið.

Síðan hélt konungur heim og var ger í mót honum dýrðleg veisla. Eftir það var kvatt þings og var það þing allfjölmennt. Var konungurinn Geirviður settur þá enn á stól af nýju og hafiður upp á hinn sama haug sem fyrr og nú til konungs tekinn og ríkisstjórnar yfir allt Gautland. Gekk þá annar höfðingi að öðrum upp á hauginn og gerði til konungsins veg og sóma hver eftir slíku sem framast hafði föng og færi á.

Dagfinni skáldi kom það í hug að engi átti konunginum meiri virðing að launa í alla staði en hann. Gekk hann síðan upp á hauginn og kvaddi konunginn vel og hæversklega. Konungur tók glaðlega kveðju hans. Dagfinnur sagði konunginum deili á því að hann hafði þá enn ort kvæði um hann af nýju og bað að hann skyldi hlýða og kvaðst þá vilja færa kvæðið. Konungurinn svarar að hann kvaðst gjarna hlýða vilja.

Tók þá Dagfinnur og flutti kvæðið og var það þrítug drápa er hann þóttist ort hafa. En er kvæðinu var lokið þá þakkaði konungur það allvel og dró digran gullhring af hendi sér og gaf Dagfinni að skáldskaparlaunum en Dagfinnur vildi eigi þiggja hringinn og sagðist allt ærið hafa meðan hann héldi konunginum heilum. En Geirviður konungur lét það þá í ljós við Dagfinn að hann skyldi hans sóma meira gera í alla staði heldur en hvers manns annars í sínu ríki og bauð honum það að hann mundi afla honum kvonfangs og sagði svo að hann mundi þá konu fá honum til handa er hann vildi helst kjósa, nálega þess er kostur var í því landi.

Dagfinnur tók þessu máli vel, sem von var, er konungurinn vildi svo mikinn gera hans sóma og svarar: "Ef þetta skal allt efna af yðvarri hendi við mig sem nú er um mælt þá er ekki því að leyna að er sá kosturinn að gjarna mundi eg mér unna og þú átt og mest undir sjálfum þér."

Konungur mælti: "Hver er sú kona er þú talar til?"

Dagfinnur svarar: "Það er Hlaðreið systir þín. Hún er svo kvenna að mér er mestur hugur á að fá ella hygg eg að fyrir muni farast um kvonföngin."

Konungur sagði að það skyldi og eigi undan draga við Dagfinn er honum þótti sinn sómi vaxa við.

Hlaðreið konungssystir var þá gjafvaxta og þó ung mjög að aldri en kvenna var hún fegurst og fríðust og best að sér ger um alla hluti.

En hvort sem þetta mál var talað lengur eða skemur þá ræðst það af að Hlaðreið var föstnuð Dagfinni skáldi. Síðan var þar fengið að boði og var þar ger hin veglegasta veisla í alla staði með hinum bestum tilföngum því að ekki vantaði til það er hafa þurfti. Þar var og allt hið besta mannval það er í var landinu. Var nú drukkið brúðhlaup þeirra með hinni mestu sæmd og prýði. En er veisluna þraut þá fór hver til sinna heimkynna er þangað hafði sótt. En með þeim Dagfinni og Hlaðreiði tókust brátt miklar ástir og var þeirra samför einkar góð.

En er svo kurteislega var komið ráðahag Dagfinns sem nú er frá sagt þá var lokið drauminum og vaknaði hann þá, er Oddi var raunar.

9. kafli

Síðan hugði Oddi að um draum sinn og mundi gersamlega drauminn allan, bæði hinn fyrra og svo hinn síðara, og minntist síðan á drápuna þá er hann þóttist síðar kveðið hafa og mundi hann eigi fleira í kvæðinu heldur en þessar ellefu vísur sem nú eru hér ritnar og þetta er upphaf að:

Geirviðr of nam greiða

gang svo að skreið úr þangi

og byrsóta beitti

barð út um lágarða.

Og seglhættu sóttu

snarpir meðr úr veðri,

blés við hún, und höfða,

harðan vegg of seggjum.

Skeið náði þá skríða

skjót um bylgjur ljótar.

Fóru dyggir drengir

á dýrmörum hlýra.

Þar sá eg frægra fyrða

för prúðlegsta görva.

Þó er gotneskra gumna

Geirviðr konungr þeira.

Sigldum Hofs fyrir höfða

herðendr, skipaferðum,

Göndul, grams, með landi,

gott ráð var það dróttar,

uns í Síldasundi

sigrgöfgaðir vigrum

hjuggu horskir seggir

hjörs andskota börva.

Og skjaldmeyja skjóma

skerðendr svo gerðu

að varfærir véar

í vág fyrir lágu.

Gátu ljónar líta

leiðangrs flota breiðan.

Hilmis fór und hjálmi,

hirð, sú er vörn of firrðist.

Brátt vöknuðu virðar

að vígboði þjóðar

þá er Hlégunnar hestar

hafrastar mjög þustu

og snarráðir sóttu

siklings vinir þingað.

Þó er gotneskra gumna

Geirviðr konungr þeira.

Og hnigsólar Högna

hríð æxti þá síðan

blóðísunga beiðir,

bragna konr, af magni,

en vígroða víða

varp af rómu snarpri.

Sjár varð dökkr af dreyra

drótt þá er hríðmál sótti.

Svipan gerðist þar sverða,

saman kómu þar rómu,

Göndul varð fyrir grundu,

grams drótt því að vel sótti.

Geirviðr of vó geiri,

geirvaldr, í Hlökk þeiri.

Blóðár sá eg í blóði.

Blóð stökk um skör þjóða.

Gerði hríð af hörðu

hirð sú er fylkir stýrði.

Margr er gramr af gengi

göfugr tiginna jöfra.

Spyrkat eg frægra fyrða

ferð snjallari verða.

Þó er gotneskra gumna

Geirviðr konungr þeira.

Hlégunnar leit eg hingað

harðráðar ódáðir.

Ýfð með ylgjar höfði

eiskranleg réð geisa.

Trölls kjafta sá eg tyggja

tönnum hold af mönnum.

Með hnitgeirum hvofta

harða sókn of gerði.

Annað sté eg af öðru

Áta skíð um víði

uns glæsimar Gylfa

gekk með hilmis rekkum

og eg siklingi sagðag

sýslu ægis geisla

hve grimmhuguð gerði

Gerðr of vígaferði.

Gramr leit hitt hvar hafði

Hörn hvergymis stjörnu

höfuð á hauka stofni

heiðingja sér brúðar.

Ásynju lét elda

ósvífr konungr hníga

flóðs af fyllar meiði

frægr, hinn er ekki vægði.

Nú er draum þessum lokið er Stjörnu-Odda dreymdi eftir því sem hann sjálfur hefir sagt. Og má víst undarlegur og fáheyrður þykja þessi fyrirburður en þó þykir flestum líklegt að hann muni það eina sagt hafa er honum hafi svo þótt verða í drauminum því að Oddi var reiknaður bæði fróður og sannsögull. Má og ekki undrast þótt kveðskapurinn sé stirður því að í svefni var kveðið.

STÚFS ÞÁTTUR HINN MEIRI

Maður hét Stúfur. Hann var sonur Þórðar kattar en hann var sonur Þórðar Ingunnarsonar og Guðrúnar Ósvífursdóttur. Stúfur var mikill maður og sjónfríður og manna sterkastur. Hann var skáld gott og djarfmæltur.

Hann fór utan því að hann átti að heimta dánarfé norður í Noregi. Þeir komu við Noreg um haustið. Síðan fór hann austur sundaleiði og fékk sér faraskjóta þar sem hann gat.

Það var einn dag að hann kom til bónda nokkurs og tók sér þar herbergi. Þar var vel við honum tekið. Sat hann í gegn bónda.

Og er menn bjuggust til matar þá var bónda sagt að menn margir riðu að bænum og væri borið merki fyrir einum manni.

Bóndi stóð upp og mælti: "Göngum út allir því að hér mun kominn vera Haraldur konungur."

Allir menn gengu út nema Stúfur einn. Hann sat eftir. Og þá er þeir komu út brunaði merkið að þeim og þar með konungur sjálfur.

Bóndi fagnaði vel konungi og mælti: "Eigi mun nú herra verða við yður tekið sem vera ætti. Mundi þá verða með lítilli kunnandi við yður tekið ef vér hefðum vitað fyrir yðra komu en þó nú með miklu minna móti er þér komið á óvart."

Konungur svarar: "Ekki mun eg yður nú það svo vant gera þá er vér förum hleypiferðir slíkar sem þá er vér förum að veislum þeim er menn skulu gera í móti oss. Skulu nú vorir menn starfa fyrir sér sjálfir en við munum ganga inn bóndi."

Þeir gera nú svo.

Þá mælti bóndi við Stúf: "Nú muntu verða félagi að þoka fyrir þeim er kominn er."

"Eg ætla mér það skammlaust þó að eg sitji utar en konungur," segir Stúfur, "eða menn hans. En þarfleysa þótti mér þér að hafa það að öngu er þú mæltir."

Haraldur konungur mælti: "Og hér er kominn íslenskur maður. Það horfir til gamans og sit í rúmi þínu Íslendingur."

Stúfur svarar: "Það mun eg þiggja og þykir mér miklu meiri sæmd að þiggja af yður en af bónda."

Konungur mælti: "Nú vil eg láta taka borð og fari menn að matast en menn mínir skulu ganga undir borð sem þeir verða til búnir."

Nú var svo gert sem konungur vildi. En svo reyndist að bóndi átti gnótt drykkjar og urðu menn vel kátir.

Konungur spyr: "Hvað heitir maður sjá er mér situr gagnvert?"

Hann svarar: "Stúfur heiti eg."

Konungur mælti: "Kynlegt nafn eða hvers son ertu?"

Stúfur svarar: "Kattarson em eg."

Konungur spyr: "Hvor var sá kötturinn er faðir þinn var, hinn hvati eða hinn blauði?"

Þá skellti Stúfur saman höndunum og hló og svaraði öngvu.

Konungur spyr: "Að hverju hlærð þú nú Íslendingur?"

Stúfur svarar: "Getið þér til herra."

"Svo skal vera," segir konungur, "þér mundi eg þykja spyrja ófróðlega er eg spurði hvor sá væri kötturinn er faðir þinn var, hinn hvati eða hinn blauði, því að sá mátti eigi faðir vera er blauður var."

Stúfur mælti: "Rétt getið þér herra."

Þá setti enn hlátur að Stúf.

Konungur spurði: "Hví hlærð þú nú Stúfur?"

"Getið þér enn til herra."

"Svo skal vera," segir konungur, "þess get eg að þú mundir því ætla að svara mér að faðir minn var eigi svín þó að hann væri sýr kallaður en eg mundi því leita þessa dæma að eg ætlaði að þú mundir eigi djörfung til hafa að svara mér þessu alls eg mátti það vita að faðir þinn mundi eigi köttur vera þó að hann væri svo kallaður."

Stúfur kvað hann rétt geta.

Þá mælti konungur: "Sit heill Íslendingur."

Stúfur svarar: "Sit allra konunga heilastur."

Síðan drakk konungur og talar við þá menn er sátu á tvær hendur honum.

Og er á leið kveldið mælti konungur: "Ertu nokkur fræðimaður Stúfur?"

"Svo er víst herra," segir hann.

Konungur mælti: "Þá ber vel til. Vil eg þá bóndi snemma ganga að sofa og lát Íslending í því herbergi hvíla sem eg sef í."

Nú var svo gert.

Og er konungur var afklæddur mælti hann: "Nú skaltu kveða kvæði Stúfur ef þú ert fræðimaður."

Stúfur kvað kvæði og er lokið var mælti konungur: "Kveddu enn."

Svo fór lengi að konungur bað hann kveða þegar hann þagnaði og allt þar til er allir menn voru sofnaðir í herberginu nema þeir tveir og lengi síðan.

Þá mælti konungur: "Veistu hversu mörg kvæði þú hefir kveðið Stúfur?"

"Því fer fjarri," segir Stúfur, "og ætlaði eg yður það að telja herra."

"Eg hefi nú og svo gert," segir konungur, "þú hefir nú kveðið sex tigu flokka eða kanntu eigi kvæði utan flokka eina?"

Stúfur svarar: "Eigi er svo herra. Eg hefi eigi hálfkveðið flokkana en eg kann þó hálfu fleiri drápurnar en flokkana."

Konungur spyr: "Hverjum ætlar þú að kveða drápurnar er þú kveður mér flokkana eina?"

Stúfur svarar: "Fyrir yður herra ætla eg að kveða."

"Nær þá?" sagði konungur.

"Öðru sinni er við finnumst," segir Stúfur.

"Hví þá heldur en nú?" sagði konungur.

Stúfur svarar: "Því þá herra að þetta sem allt annað reyndist yður því meira háttar um mig sem þér vitið gerr."

Konungur mælti: "Stór orð hittir þú til að mæla hver sem raun verður á þínu máli en sofa vil eg nú fyrst."

Og svo var.

En um morguninn er konungur var klæddur og gekk ofan eftir riðinu gekk Stúfur í mót honum og kvaddi hann: "Haf góðan dag herra."

Konungur svarar: "Vel mælir þú Íslendingur og vel skemmtir þú í gærkveld."

Stúfur mælti: "Þér þáguð vel herra. En biðja mun eg yður nú bænar og vildi eg að þér veittuð mér."

Konungur svarar: "Hvers viltu biðja?"

Stúfur svarar: "Það þykir mér hallkvæmra að þér játið áður."

Konungur svarar: "Ekki em eg því vanur að veita það er eg veit eigi hvers beðið er."

Stúfur mælti: "Segja mun þá verða. Eg vil að þér leyfið mér að kveða um yður kvæði."

Konungur spyr: "Ertu skáld?"

Stúfur svarar: "Eg em gott skáld."

Konungur spyr: "Er nokkuð skáldakyn að þér?"

Stúfur svarar: "Glúmur Geirason var föðurfaðir föður míns og mörg önnur góð skáld hafa verið í minni ætt."

Konungur mælti: "Ef þú ert slíkt skáld sem Glúmur Geirason var þá mun eg lofa þér að kveða um mig."

Stúfur svarar: "Miklu kveð eg betur en Glúmur."

Konungur mælti: "Yrk þú þá eða hefir þú nokkuð kvæði ort fyrri um tigna menn?"

Stúfur svarar: "Að síður hefi eg kvæði ort um tigna menn að eg hefi öngvan tiginn mann séð fyrr en yður."

Konungur mælti: "Það munu sumir menn mæla að þú reynir framarlega til um frumsmíðina ef þú kveður um mig fyrstan."

"Þar mun eg þó á hætta," segir Stúfur, "en þó vil eg enn biðja yður fleira."

"Hvers viltu nú biðja?"

Stúfur mælti: "Eg vil biðja yður að þér gerið mig hirðmann yðarn."

Konungur svarar: "Það má ekki svo skjótt gerast því að þar verð eg að hafa við ráð og samþykki hirðmanna minna en heldur mun eg flytja mál þitt."

Stúfur mælti: "Biðja vil eg enn fleira herra eða hvort viljið þér nú veita mér það er eg bið nú?"

Konungur spyr: "Hvers viltu nú biðja?"

Stúfur svarar: "Að þér látið gera mér bréf undir yðru innsigli að eg nái dánarfé mínu er eg á norður í landi."

Konungur spurði: "Hví baðstu mig þessa síðast er þér var nauðsynlegast að þiggja? Og mun eg þetta veita þér."

Stúfur svarar: "Hér þótti mér minnst við liggja."

Síðan skildu þeir og fór konungurinn leiðar sinnar en Stúfur fór sinna erinda.

Og eigi liðu langar stundir áður Stúfur hitti Harald konung norður í Kaupangi. Hann gekk inn í drykkjustofuna þar sem Haraldur konungur sat inni og mart annað dýrra manna hjá honum.

Stúfur kvaddi konunginn en hann svarar: "Er Stúfur þar kominn vinur vor?"

"Svo er herra," segir hann, "og nú hefi eg kvæðið að færa yður og vil eg nú hafa hljóð."

Konungur segir: "Svo skal nú og vera. En ætla máttu að eg mun eigi óvandur vera að kvæði þínu því að eg kann allglöggt til að heyra. Hefir þú áður borið mikið hól á um kveðskap þinn og talað um framarlega."

Stúfur svarar: "Því vænna horfir mér herra sem þér kunnið gerr að heyra."

Síðan kvað hann kvæðið.

Og er lokið var þá mælti konungur: "Satt er það að kvæðið er allvel kveðið og eg skil nú hver efni í eru um þitt mál, að þú munt eiga mikið undir þér um vitsmuni en þú hefir gert til gamans þér að eiga tal við mig. Skal þér og kostur hirðvistar og að vera með oss ef þú vilt."

Síðan gerðist Stúfur hirðmaður Haralds konungs og var með honum lengi og þótti hann vera vitur maður og vinsæll. Drápa þessi er Stúfur kvað og orti um konung var kölluð Stúfsdrápa.

Og hverfum vér þar frá þessi ræðu að guð gæti vor allra. Þetta er klókt ævintýr.

STÚFS ÞÁTTUR HINN SKEMMRI

Stúfur hét maður. Hann var sonur Þórðar kattar er Snorri goði fóstraði. Þórður köttur var sonur Þórðar Glúmssonar, Geirasonar. Móðir Þórðar kattar var Guðrún Ósvífursdóttir. Stúfur Þórðarson var blindur, vitur maður og skáld gott.

Stúfur fór utan af Íslandi og kom til Noregs á dögum Haralds konungs Sigurðarsonar. Stúfur tók sér vist með einum góðum bónda á Upplöndum. Bóndi var vel til hans.

Það var einn dag er menn voru úti staddir að þeir sáu ríða að bænum marga menn skrautlega búna.

Bóndi mælti: "Ekki veit eg vonir hingað Haralds konungs en mér þykir eigi því ólíkast lið þetta að hann muni vera."

Og er liðið nálgaðist bæinn kenndu þeir að þar var konungur.

Bóndi fagnaði konungi og mælti síðan: "Beinleiki herra mun eigi verða yður veittur svo sæmilega sem skyldi því að menn vissu nú ekki vonir yðvarrar hérkomu."

Konungur svarar: "Það mun þér nú óvant gert. Vér förum erinda vorra um land. Skulu menn mínir sjálfir geyma hesta sinna og sjá fyrir reiðingi en eg mun ganga inn."

Konungur var hinn glaðasti og fylgdi bóndi honum í stofu til sætis.

Þá mælti konungur: "Gakk þú þangað bóndi sem þú vilt og ger allt í dælleikum við oss."

"Þess mun nú neytt verða," segir bóndi.

Gekk hann í brott en konungur leit á bekkina og sá mikinn mann sitja utar á bekkinn og spurði hver sá væri.

"Eg heiti Stúfur," segir hann.

Konungur mælti: "Þó varð ónafnlegt eða hvers son ert þú?"

"Eg em Kattarson," segir hann.

"Enn fer allt að einu," segir konungur, "eða hvor var sá kötturinn?"

"Get þú til konungur," segir Stúfur og hló við.

"Hví hlóstu nú?" segir konungur.

"Get þú til," segir Stúfur.

Konungur mælti: "Vant þykir mér að geta í hug þér en það ætla eg helst að þú mundir vilja spyrja hvort svínið faðir minn var en því mundir þú hlæja er þú þorðir þess eigi að spyrja."

"Rétt getur þú," segir Stúfur.

Konungur mælti: "Sittu innar meir á bekkinn og tölumst við."

Hann gerði svo. Fann konungur að hann var óheimskur maður og þótti konungi gott að eiga ræður við hann. Kom þá bóndi í stofu og sagði að konungur mundi dauflegt eiga.

"Það er eigi," segir konungur, "því að þessi veturgestur þinn skemmtir mér vel og skal hann sitja fyrir ádrykkju minni í kveld."

Og svo var. Konungur talaði mart við Stúf og veitti hann viturleg andsvör.

Og er menn gengu að sofa þá bað konungur Stúf vera í því herbergi sem hann skyldi sofa að skemmta sér. Stúfur gerði svo. En er konungur var í sæng kominn skemmti Stúfur og kvað flokk einn. Og er lokið var bað konungur hann enn kveða. Konungur vakti lengi en Stúfur skemmti.

Og um síðir mælti konungur: "Hversu mörg hefir þú nú kvæðin kveðið?"

Stúfur svarar: "Það ætlaði eg yður að telja eftir."

"Eg hefi og svo gert," segir konungur, "og eru nú þrír tigir eða hví kveður þú flokka eina? Kanntu og engar drápur?"

Stúfur svarar: "Eigi kann eg drápurnar færri en flokkana og eru þeir þó enn margir ókveðnir."

Konungur mælti: "Þú munt vera að því mikill fræðimaður á kvæði eða hverjum skalt þú skemmta með drápunum þínum er þú kveður mér flokkana eina?"

"Þér sjálfum," segir Stúfur.

"Hvenær þá?" segir konungur.

"Þá er við finnumst næst," segir hann.

"Hví þá heldur en nú?" segir konungur.

Stúfur mælti: "Því að eg vildi um skemmtan og allt annað það er mér heyrir til að yður virðist því betur sem þér kynnist lengur og vitið gerr."

"Sofa skulum við nú fyrst," segir konungur.

En um myrgininn er þeir bjuggust brott þá mælti Stúfur til konungs: "Munt þú veita mér konungur það er eg bið þig?"

"Hvað er það?" segir konungur.

"Heit þú mér áður en eg segi," segir hann.

"Ekki em eg því mjög vanur," segir konungur, "en fyrir skemmtan þína munum við til þess hætta."

Stúfur mælti: "Þannig stenst af um ferð mína að eg skal heimta dánarfé nokkuð í Vík austur og vildi eg að þér fengjuð mér bréf yðvart og innsigli að eg næði fénu."

"Það vil eg gera," segir konungur.

Þá mælti Stúfur: "Munt þú veita mér það er eg bið þig?"

"Hvað er það nú?" segir konungur.

"Heit þú mér áður en eg segi."

Konungur mælti: "Undarlegur maður ert þú og engi hefir fyrr þannig málum breytt við mig en þó skal enn til þess hætta."

Stúfur mælti: "Eg vildi yrkja kvæði um yður."

Konungur mælti: "Ert þú nokkuð frá skáldum kynjaður?"

Stúfur svarar: "Verið hafa skáld í ætt minni. Glúmur Geirason var föðurfaðir föður míns."

Konungur mælti: "Gott skáld ert þú ef þú yrkir eigi verr en Glúmur."

"Eigi kveð eg verr en hann," segir Stúfur.

"Ekki er það ólíklegt að þú kunnir yrkja, ert þú svo kvæðafróður maður, og vil eg leyfa þér að yrkja um mig."

Stúfur mælti: "Munt þú veita mér það er eg bið þig?"

"Hvers viltu nú biðja?" segir konungur.

"Heit þú mér áður en eg segi."

"Það skal nú eigi," segir konungur, "helsti lengi hefir þú svo farið og seg mér nú."

Stúfur mælti: "Eg vildi gerast hirðmaður þinn."

Konungur mælti: "Nú var vel að eg hét þér eigi því að eg verð þar við að hafa ráð hirðmanna minna. Kom þú til mín norður í Niðarósi."

Stúfur fór austur í Vík og greiddist honum vel arfur sá er hann heimti sem orðsending og jartegnir konungs komu til. Sótti Stúfur síðan norður til Kaupangs á konungs fund og tók konungur vel við honum og með samþykki hirðmanna gerðist Stúfur handgenginn konungi og var með honum nokkura hríð. Hann hefir ort erfidrápu um Harald konung er kölluð er Stúfsdrápa eða Stúfa.

SVAÐA ÞÁTTUR OG ARNÓRS KERLINGARNEFS

1. kafli

Mikil og margföld er miskunn allsvaldanda guðs í öllum hlutum og háleitur hans dómur er hann lætur öngan góðgerning fyrirfarast heldur kallar hann elskulegri mildi þá sem eigi kunna hér áður til að nema, skynja og skilja, dýrka og elska sinn lausnara sem vor herra Jesús Kristus, lifandi guðs son, hefir sýnt í mörgum frásögnum þó að vér munum fár tína. Svo sem yfirboðan miskunnar tilkomu og fullkomins kristinsdóms á Íslandi sýnir guð í þeim frásögnum sem eftir fara að hann styður og styrkir hvert gott verk þeim til gagns er gera en hann ónýtir og eyðir illsku og grimmd vondra manna svo að oftlega fyrirfarast þeir í þeim snörum er þeir hugðu öðrum.

Nokkuru eftir utanferð Friðreks biskups og Þorvalds Koðránssonar gerðist á Íslandi svo mikið hallæri að fjöldi manns dó af sulti. Þá bjó í Skagafirði nokkur mikilsháttar maður og mjög grimmur er nefndur er Svaði, þar sem síðan heitir á Svaðastöðum.

Það var einn morgun að hann kallaði saman marga fátæka menn. Hann bauð þeim að gera eina mikla gröf og djúpa skammt frá bæ sínum við almannaveg. En þeir hinir fátæku urðu fegnir ef þeir mættu hafa amban erfiðis síns með nokkuru móti og slökkva sinn sára hungur. Og um kveldið er þeir höfðu lokið grafargerðinni leiddi Svaði þá alla í eitt lítið hús.

Síðan byrgði hann húsið og mælti síðan til þeirra er inni voru: "Gleðjist þér og fagnið þér því að skjótt skal endir verða á yðvarri vesöld. Þér skuluð hér búa í nótt en á morgun skal yður drepa og jarða í þeirri miklu gröf er þér hafið gert."

En er þeir heyrðu þann grimma dóm fyrir sitt starf, er þeim var dauði ætlaður, síðan tóku þeir að æpa með sárlegri sorg um alla nóttina. Þar bar svo til að Þorvarður hinn kristni, son Spak-Böðvars, fór þá sömu nátt upp um hérað að erindum sínum en leið hans lá allsnemma um morguninn hjá því sama húsi er hinir fátæku menn voru inni. Og er hann heyrði þeirra grátlegan þyt spurði hann hvað þeim væri að angri.

En er hann varð vís hins sanna mælti hann til þeirra: "Vér skulum eiga kaup saman ef þér viljið sem eg. Þér skuluð trúa á sannan guð þann er eg trúi á og gera það sem eg segi fyrir. Þá mun eg frelsa yður héðan. Komið síðan til mín ofan í Ás og mun eg fæða yður alla."

Þeir sögðu sig það gjarna vilja. Tók Þorvarður þá slagbranda frá dyrum en þeir fóru þegar fagnandi með miklum skunda ofan í Ás til bús hans.

En er Svaði varð þessa var varð hann harðla reiður, brá við skjótt, vopnaði sig og sína menn, riðu síðan með öllum skunda eftir flóttamönnum. Vildi hann þá gjarna drepa en í annan stað hugsaði hann að gjalda grimmu sína svívirðu er hann þóttist af þeim beðið hafa er þá hafði leysta. En hans illska og vondskapur féll honum sjálfum í höfuð svo að jafnskjótt sem hann reið hvatt fram hjá gröfinni féll hann af baki og var þegar dauður er hann kom á jörð. Og í þeirri sömu gröf er hann hafði fyrirbúið saklausum mönnum var hann sjálfur, sekur heiðingi, grafinn af sínum mönnum og þar með hundur hans og hestur að fornum sið.

En Þorvarður í Ási lét prest þann er hann hafði með sér skíra hina fátæku menn er hann hafði leyst undan dauða og kenna þeim heilug fræði og fæddi þá þar alla meðan hallærið var.

Það segja flestir menn að Þorvarður Spak-Böðvarsson hafi skírður verið af Friðreki biskupi en Gunnlaugur munkur getur þess að sumir menn ætla hann skírðan verið hafa á Englandi og hafa þaðan flutt við til kirkju þeirrar er hann lét gera á bæ sínum. En móðir Þorvarðs Spak-Böðvarssonar hét Arnfríður, dóttir Sleitu-Bjarnar, Hróarssonar. Móðir Sleitu-Bjarnar var Gróa Hrafnsdóttir, Þorgilssonar, Gormssonar hersis, ágæts manns úr Svíþjóð. Móðir Þorgils Gormssonar var Þóra dóttir Eiríks konungs að Uppsölum. Móðir Herfinns Eiríkssonar var Helena dóttir Búrisláfs konungs úr Görðum austan. Móðir Helenu var Ingibjörg systir Dagstyggs, ríks manns.

2. kafli

Á þeim sama tíma sem nú var áður frá sagt var það dæmt á samkomu af héraðsmönnum, og fyrir sakir hallæris og svo mikils sultar sem á lá var lofað að gefa upp fátæka menn, gamla, og veita öngva hjálp, svo þeim er lama var eða að nokkuru vanhættir og eigi skyldi herbergja þá. En þá gnúði á hinn snarpasti vetur með hríðum og gnístandi veðrum.

Þá var mestur höfðingi út um sveitina Arnór kerlingarnef er bjó á Miklabæ í Óslandshlíð. En er Arnór kom heim af samkomu þessi þá gekk þegar fyrir hann móðir hans, dóttir Refs frá Barði, og ásakaði hann mjög er hann hafði orðið samþykkur svo grimmum dómi. Tjáði hún fyrir honum með mikilli skynsemd og mörgum sannlegum orðum hversu óheyrilegt og afskaplegt það var að menn skyldu selja í svo grimman dauðann föður sinn og móður eða aðra náfrændur sína.

"Nú vit það fyrir víst," segir hún, "þó að þú sjálfur gerir eigi slíka hluti þá ertu með öngu móti sýkn eða hlutlaus af þessu glæpafullu manndrápi þar sem þú ert höfðingi og formaður annarra, ef þú leyfir þínum undirmönnum að úthýsa sínum feðginum eða frændum nánum í hríðum og jafnvel þó að þú leyfir eigi ef þú stendur ekki í mót með öllu afli slíkum ódáða."

Arnór skildi góðfýsi móður sinnar og tók vel ásakan hennar. Gerðist hann þá mjög áhyggjufullur hvað er hann skyldi að hafast. Tók hann þá það ráð að hann sendi þegar í stað sína menn um hina næstu bæi að safna saman öllu gamalmenni því er út var rekið og flytja til sín og lét þar næra með allri líkn.

Annan dag stefndi hann saman fjölda bónda.

Og er Arnór kom til fundarins mælti hann svo til þeirra: "Það er yður kunnigt að vér áttum fyrir skömmu almennilega samkomu. En eg hefi síðan hugsað af sameiginlegri vorri nauðsyn og brotið saman við þá ómannlegu ráðagerð er vér urðum allir samþykkir og gáfum leyfi til að veita líftjón gamalmenni öllu og þeim öllum er eigi mega vinna sér til bjargar með því móti að varna þeim líflegri atvinnu. Og hirtur sannri skynsemd iðrast eg mjög svo illskufullrar og ódæmilegrar grimmdar. Nú þar um hugsandi hefi eg fundið það ráð sem vér skulum allir hafa og halda. Það er að sýna manndóm og miskunn við mennina svo að hver hjálpi sínum frændum sem hver hefir mest föng á, einkanlega föður og móður og þar út í frá, þeir sem betur mega fyrir sulti og lífsháska, sína aðra náfrændur. Skulum vér þar til leggja allan vorn kost og kvikindi að veita mönnum lífsbjörg og drepa til hjálpar vorum frændum faraskjóta vora heldur en láta þá farast af sulti svo að engi bóndi skal eftir hafa meira en tvö hross. Svo og eigi síður sá mikli óvandi er hér hefir fram farið að menn fæða fjölda hunda svo að margir menn mega lifa við þann mat er þeim er gefinn. Nú skal drepa hundana svo að fáir eða öngir skulu eftir lifa og hafa þá fæðu til lífsnæringar mönnum sem áður er vant að gefa hundunum. Nú er það skjótast af að segja að með öngu móti leyfum vér að nokkur maður gefi upp föður sinn eða móður, sá er með einshverju móti má þeim hjálpa en sá er eigi hefir lífsnæring til að veita sínum náfrændum eða feðginum, fylgi hann þeim til mín á Miklabæ og skal eg fæða þá. En hinn er má og vill eigi hjálpa hinum nánustum frændum þá skal eg grimmu gjalda með hinum mestum afarkostum. Nú þá mínir kærustu vinir og samfélagar heldur en undirmenn, fremjum í alla staði manndóm og miskunn við vora frændur og gefum ekki færi til óvinum vorum því oss að brigsla að vér gerum með of mikilli fávisku við vora náunga svo ómannlega sem á horfist. Nú ef sá er sannur guð er sólina hefir skapað til þess að birta og verma veröldina og ef honum líkar vel mildi og réttlæti sem vér höfum heyrt sagt þá sýni hann oss sína miskunn svo að vér megum prófa með sannindum að hann er skapari manna og að hann megi stjórna og stýra allri veröldu. Og þaðan af skulum vér á hann trúa og öngan guð dýrka utan hann einn saman ríkjanda í sínu valdi."

Og er Arnór hafði þetta talað þá var þar Þorvarður Spak-Böðvarsson við staddur og segir svo: "Það er nú sýnt Arnór að sá hinn sami guð er þú kvaddir að þínu máli hefir sinn helgan anda sent í þitt brjóst til að byrja svo blessaðan manndóm sem þú hefir mönnum nú tjáð í tölu þinni og það hygg eg ef Ólafur konungur hefði þig heyrt slík orð segja að hann mundi gera guði þakkir og þér fyrir svo fagran framburð og því trúi eg að þá er hann spyr þvílíka hluti að hann verði forkunnar feginn og víst er oss það mikill skaði að vér skulum hann eigi mega sjá eða heyra hans orð sem mér þykir ugganda að hvorki verði."

En er allir þeir er þar voru saman komnir létu sér þetta allt vel viljað er hann hafði talað þá slitu þeir með því þinginu. Þá var hinn snarpasti kuldi og frost sem langan tíma hafði áður verið og hinir grimmustu norðanvindar en svelli og hinu harðasta hjarni var steypt yfir jörð svo að hvergi stóð upp. En á næstu nótt eftir þenna fund skiptist svo skjótt um með guðlegri forsjá að um morguninn eftir var á brottu allur grimmleikur frostsins en kominn í staðinn hlær sunnanvindur og hinn besti þeyr. Gerði þaðan af hæga veðráttu og blíðar sólbráðir. Skaut upp jörðu dag frá degi svo að af skömmu bragði fékk allur fénaður nógt gras af jörðu til viðurlifnaðar. Glöddust þá allir menn með miklum fagnaði er þeir höfðu hlýtt því miskunnar ráði er Arnór hafði til lagt með þeim og tóku þegar í mót svo nógan velgerning guðlegrar gjafar að fyrir þá skyld gengu allir þingmenn Arnórs, karlar og konur, fljótt og feginsamlega undir helga siðsemi réttrar trúar með sínum höfðingja er þeim var litlu síðar boðið því að á fárra vetra fresti var kristni lögtekin um allt Ísland.

Arnór kerlingarnef var son Bjarnar Þórðarsonar frá Höfða. Móðir Bjarnar hét Þorgerður, dóttir Þóris ímu og Þorgerðar dóttur Kjarvals Írakonungs. Höfða-Þórður var son Bjarnar byrðusmjörs, Hróaldssonar hróks, Áslákssonar, Bjarnarsonar járnsíðu, Ragnarssonar loðbrókar.

ÞORVALDS ÞÁTTUR TASALDA

Á þessu sama sumri sem nú var frá sagt kom til Noregs utan af Íslandi Þorvaldur tasaldi systurson Víga-Glúms. Hann var fríður maður sýnum, mikill og styrkur og ör af peningum. Þorvaldur kom af hafi utan að Þrándheimi. Lagði hann inn til Niðaróss.

Ólafur konungur var þar fyrir í bænum, nýkominn sunnan úr landi. Og þegar konungur vissi að þar voru komnir kaupmenn heiðnir af Íslandi þá boðaði hann Þorvaldi á sinn fund og bað hann láta skírast. Þorvaldur játaði að vinna það til vinganar konungs að láta skírast og taka við kristni. Konungur sagði að hann skyldi því alvörulegri fá hans vináttu sem hann léti auðveldlegar að hans orðum og boðskap. Var Þorvaldur þá skírður og hans skipverjar. Þorvaldur var með konungi um veturinn í góðri sæmd.

Sigurður hét hirðmaður konungs en annar Helgi. Báðir voru þeir gildir menn fyrir sér og kærir konungi en þó mjög óskaplíkir. Sigurður var vinsæll við alþýðu en Helgi ódæll og undirförull. Þorvaldi tasalda var skipað að sitja í milli þeirra um veturinn. Helgi öfundaði Þorvald og afþokkaði allt fyrir honum en Sigurður var vel til hans og flýði Helgi þaðan af bekkinum og vildi eigi sitja hjá þeim Þorvaldi. Tók hann þá að rægja Þorvald sem mest við konung allt þar til er konungur bað hann hætta.

"Þarftu hvorki," sagði konungur, "að rægja Þorvald við mig né aðra menn þá er með mér eru því að eg vil sjálfur reyna menn mína."

Helgi leitaði þá ef Sigurður vildi ýfast við Þorvald og rægði hann fyrir honum.

Sigurður svarar: "Eigi mun eg fyrir þín orð óþokkast við Þorvald því að hann er reyndur að góðum dreng en þú ert illmenni."

Nú með því að Helgi létti enn eigi af heldur var hann kostgæfur á rógið þá kom svo um síðir að konungur gerðist fár við Þorvald.

Einn dag mælti Helgi til Þorvalds: "Spyr þú konunginn eftir hví hann er svo fálátur."

Þorvaldur svarar: "Ekki geri eg fyrir orð þín eða eggjan og svo vænti eg að konungur trúi eigi rógi þínu þó að honum mislíki nokkur hlutur til mín."

Helgi mælti: "Drjúglega lætur landi enn."

Nokkuru síðar mælti Þorvaldur einn dag er hann kom fyrir konung: "Herra, dirfð er mér í að frétta eftir ógleði yðvarri. Ef sótt veldur þá er vandsén bótin. Veldur annar áhugi eða nokkur tilfelli af manna völdum þá má vera að bætist með yðvarri gift og hamingju."

Konungur svarar: "Eigi er eg sjúkur."

Þorvaldur mælti: "Þá er þegar nær er af er hinn harðasti. Eru menn sakbitnir við yður?"

Konungur sagði að svo var "og má hefna. En þú ert skyldur til Þorvaldur að losa þetta vandkvæði er þú hefir fyrstur eftir frétt."

Þorvaldur mælti: "Allir yðrir menn eru skyldir að gera það er þér bjóðið en vita verð eg hvar til þetta heyrir þó að eg sé vanfær til að leysa."

Konungur mælti: "Bárður digri heitir maður upplenskur að ætt, auðigur að peningum. Dóttur eina barna á hann er heitir Þóra. Bárður er hniginn á efra aldur. Hann býr á Upplöndum þar sem heitir í Úlfarsdölum. Hann á mikinn bæ og veglegan. Dóttir hans Þóra er með honum en ekki verða menn þar við mannfjölda varir. Nú líkar mér það lítt er Bárður vill eigi við trú taka og eigi koma á minn fund. Eg hefi sent til hans tvisvar tólf menn og hafa engir aftur komið."

Þorvaldur mælti: "Er Bárður þessi blótmaður mikill?"

Konungur svarar: "Ekki vita menn til þess því að ekki er hof á bæ hans og þykir mönnum Bárður mjög kynlegur og óvísir eru mönnum hættir hans og framferði."

Þorvaldur mælti: "Gjarna vildi eg fá gleði yðra herra. Nú mun eg fara að hitta Bárð ef þér viljið hvað sem fleira gerist að."

Konungur sagðist það vilja.

Helgi varð við þetta glaður því að hann vænti að Þorvaldur mundi eigi aftur koma heldur en aðrir þeir er þessa ferð höfðu farið. Síðan bjóst Þorvaldur og bað konungur hann hafa menn svo marga sem hann vildi.

Þorvaldur svarar: "Sigurð sessunaut minn hefi eg reynt að dyggum manni og góðum. Hann vil eg að fari með mér en ekki fleiri því að gift yður og hamingja herra má oss meira en menn nokkurir."

Konungur svarar: "Víst skal eg minn góðvilja til leggja með ykkur. En eg vil senda ykkur til bónda þess er Björn heitir. Hann býr skammt frá Bárði. Hann þykir mér vænstur til að kunna yður nokkuð af að segja háttum Bárðar og vísa ykkur þangað leið."

Síðan fóru þeir og komu til Bjarnar og tók hann við þeim vel þegar hann vissi að þeir voru sendimenn konungs. Spurðu þeir hann að híbýlum og háttum Bárðar.

Björn kvað með undrum hans hag fram flytjast: "Þar verður ekki við menn vart þá er þangað er komið en þar fara allar sýslur fram vel og skipulega."

Um nóttina er þeir voru sofnaðir þá dreymdi Þorvald að honum þótti Ólafur konungur koma að sér og mæla: "Þú munt finna að höfði þér dúk einn er þú vaknar og er þar knýtt í bréf það er á eru rituð nöfn guðs. Það bréf skaltu láta koma á morgun fyrir brjóst þér og vefja dúkinum að utan og um búk þér svo sem hann tekur. Þá mun þér duga að ganga djarflega að Bárði."

Þorvaldur vaknaði og fann dúkinn og bjó um sem honum var kennt. Um morguninn leiddi Björn bóndi þá úr garði og vísaði þeim leið til bæjar Bárðar. Var þar að fara yfir skóg nokkurn. En er þeir komu fram úr skóginum sáu þeir bæ mikinn og var skíðgarður hár um. Gengu þeir til bæjarins. Grindarhlið var opið á garðinum og svo dyr á húsum. Þeir sáu ekki manna úti. Þeir gengu í anddyrið og lituðust um. Voru þar hús stór og þili nýskafin. Skáli var á aðra hönd, tjaldaður allur og búinn vel. Bárður sat í öndvegi. Hann var sköllóttur í skarlatsklæðum og hélt á hjartskinnsglófum en kona mikil og væn sat við borða. Ekki sáu þeir þar fleira manna.

Bárður mælti: "Hvað er komið í anddyrið?"

Þeir nefndu sig, sögðust vera konungsmenn.

Bárður mælti: "Hvert erindi hafið þið hingað tveir einir saman?"

Þorvaldur svarar: "Lið okkart er svo margt fyrir durum að þig mun mega færa nauðigan á konungs fund ef þú vilt eigi fara lostigur."

Bárður snaraði þá glófana sundur milli handa sér og kvað þetta við:

Hugði eg hitt að eg hefði

harðhendið það stundum,

að eg skálpgrana skoskum

skyldi eg einn of halda.

Þorvaldur mælti: "Reynum við nú þá og tökumst til."

Réð Þorvaldur þá á Bárð og sviptust þeir fast. Þá var dagur mjög á liðinn. Þeir áttust við um stund og varð Þorvaldur mjög aflvani. Bað hann þá guð hljóðlega veita sér nokkurn styrk móti honum en Bárður gekk þá að sem fastast. Og er brjóstin þeirra mættust þá var því líkt sem maður gengi að honum og kippti fótum undan Bárði svo að hann féll að þreskeldinum. Voru þeir Þorvaldur þá báðir svo móðir að þeir máttu ekki að hafast.

Þá mælti Bárður: "Dugi þú nú Þóra."

Hún svarar: "Ekki má eg duga þér faðir því að við Sigurður sviptumst og er hér allvel á komið er við erum jafnstyrk."

Bárður mælti: "Þá verður nú til þess að taka sem eg hefi eigi fyrr þurft, að biðja mér liðs í móti einum. Gangi nú fram þeir er undirskálann byggja og veiti mér."

Hljópu þar þá fram fjórir tigir manna. Voru þeir Þorvaldur þá handteknir.

Bárður mælti: "Vel hafa skálans undirbúar veitt mér Þóra og svo mun enn ef eg þarf nokkurs við og því þykir mér ráð að þeir Sigurður séu eigi í böndum. En þó vil eg eigi að þú rennir oftar á mig, tröllið, þó að þú nefndist Þorvaldur því að eigi skortir þig dirfð og áræði. En þó má vera að þú skulir maður heita og munt vera heldur fjölkunnigur því að ekki varð mér aflskortur við þig fyrrum en eg hygg að þú hafir ragnað að mér svo rammar vættir að eg varð að falla fyrir því að það varð aldrei fyrr að eg félli fyrir einum. En hér verðið þið að vera í nótt þó að þið séuð hræddir hversu við ykkur mun búið."

Var þeim þá sett borð og búið vel. Skorti þar þá hvorki vist né drykk góðan.

En er þeir voru mettir mælti Bárður: "Ekki tel eg mat eftir ykkur en vel djarflega þætti mér þið snæða þó að þið væruð með öllu óhræddir menn og með vinum komnir."

Var þeim síðan fylgt til sængur og sváfu vel þá nótt. Um morguninn er þeir voru braut búnir bað Bárður menn sína fylgja þeim af garði. En er þeir voru út komnir litaðist Þorvaldur um og sá enga menn hjá þeim.

Hann mælti þá: "Það vildi Bárður nú að við færum burtu og ættumst vér ekki fleira við en það skal nú eigi vera. Finna skulum við hann enn áður."

Gengu þeir þá inn.

Bárður mælti: "Þið eruð allundarlegir menn, genguð út en fóruð eigi í braut. Hví kunnið þið ekki að hræðast sem aðrir menn eða er ykkur allannt til að deyja?"

Þorvaldur svaraði: "Því hurfum við aftur að eg vildi eigi drepa niður góðræði mínu en sæmd þinni. Erum við víst eigi svo hræddir að við þorum eigi að flytja til fullnaðar konungs erindi. Nú vil eg þess beiða að þú farir sjálfviljandi með mér á konungs fund."

Bárður mælti: "Hví spyrð þú eigi þess fyrst hvern átrúnað eg hefi?"

"Því, að mér er þar engi forvitni á," segir Þorvaldur.

Bárður mælti: "Það vil eg þér þó kunnigt gera að eg trúi ekki á skurðgoð eða fjandur. Eg hefi farið land af landi og mætt bæði risum og blámönnum og fyrirkomu þeir mér ekki. Hefi eg því lengi trúað á mátt minn og megin. En nú er mér orðinn váljúgur hið fyrsta sinn að þeim átrúnaði og sé eg það að ekki hefðir þú sigrað mig ef þú nytir engis að nema sjálfs þíns. Eða hvað var fyrir brjósti þér þá er bringspelir okkrir komu saman? Þar er mér grunur á að sá mun mikið mega er sá afspringur er af kominn."

Þorvaldur svarar: "Rétt innir þú að sá er máttugur því að það eru nöfn guðs þess er vér kristnir menn trúum á."

Bárður mælti: "Eigi kann eg það að hugsa að eigi muni hann öllu mega orka ef hann kemur sjálfur til er mér vann nú að fullu er nöfn hans voru. Og fyrir því mun eg fara með þér á konungs fund að eg skil að gott mun á þann guð að trúa er svo er máttugur ef á nokkurn skal trúa. En því lét eg gera undirskálann og setti eg þar mína menn að ef fjölmenni væri dregið að mér ætlaði eg til þeirra að taka og njóta liðsmunar. En ef til mín kæmu tveir eða þrír þá gaf eg mér ekki um því að eg þóttist eigi uppnæmur fyrir þeim. Hér eru og menn Ólafs konungs fjórir og tuttugu er hann hefir sent til mín. Eru þeir hér allir vel haldnir en eigi drepnir sem konungur mundi ætla."

Síðan bjóst Bárður og fór með Þorvaldi við alla sína menn á konungs fund.

En er þeir komu nær bænum í Niðarósi þá mælti Bárður: "Far þú nú Þorvaldur til konungs og seg honum að vér viljum hér skírðir vera sem nú erum vér komnir því að vér viljum eigi að fjölmenni hlæi að er vér erum afklæddir svo gamlir."

Þorvaldur fór til konungs og sagði honum allt um sína ferð og hvar þá var komið. Ólafur konungur varð við þetta glaður og fór þegar með kennimenn til fundar við Bárð.

Bárður fagnaði vel konungi og mælti: "Máttkum guði stýrir þú herra konungur og fyrir því að eg hefi það reynt þá vil eg nú á hann trúa og láta skírast."

Konungur svarar: "Vel talar þú Bárður eftir þinni skilningu en það er satt atkvæði að sá guð er máttugur er mér stýrir og öllum hlutum sýnilegum og ósýnilegum og kallar til sín þó að með ýmissum hætti alla þá er hans þjónustu eru maklegir."

Var þá Bárður skírður og allir hans menn.

Þá mælti Bárður: "Seg þú mér kóngur hvort eg er nú góður."

Konungur kvað svo vera.

Bárður mælti: "Eg hefi þóst mér mjög einhlítur hér til og þjónað ekki konungum eða öðrum höfðingjum en nú vil eg gerast þér handgenginn konungur og þér fylgja meðan eg lifi. Þykir mér það vænast að þá týni eg eigi þeim góðleik er nú hefi eg fengið. En eg vil að þú sjáir ráð fyrir Þóru dóttur minni og öllu hennar fé og giftir hana Þorvaldi þessum hinum íslenska því að vér eigum honum gott að launa."

Þorvaldur svarar: "Eigi má svo vera því að eg er áður kvongaður á Íslandi."

Konungur mælti: "Þá skaltu gefa þessa konu Sigurði vin þínum. Þar er vel á komið með þeim er þau eru jafnstyrk."

Þorvaldur svarar: "Það vil eg gjarna gera. En það vil eg til skilja við yður herra að þér segið Helga úr yðvarri þjónustu og er þó ger of lítill munur þeirra Sigurðar. En eg mun þó fyrir yðra skyld ekki gera á hluta Helga ef þér veitið mér þetta."

Konungur sagði að svo skyldi vera. Síðan fékk Sigurður Þóru og settist í bú á Upplöndum það er átt hafði Bárður digri. Bárður tók sótt litlu síðar en hann var skírður og andaðist í hvítavoðum.

En Þorvaldur fór til Íslands með mikilli sæmd af Ólafi konungi og þótti mikilmenni og hinn vaskasti.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR AUSTFIRÐINGS

1. kafli

Þorsteinn hét maður, austfirskur að ætt, ungur að aldri og frálegur. Hann fór utan og ætlaði til Noregs og svo til Róms. Hann fór til Danmerkur. En þá var það til tíðinda þar að Magnús konungur hinn góði var þar og átti stórar orustur jafnan.

Einn dag bar svo til að Þorsteinn fór veg sinn að hann sá mann standa undir eik einni en fjórir sóttu að honum og varðist maðurinn ágæta vel. Og það sýndist Þorsteini sem hann mundi hafa ævar gott hjarta.

Þorsteinn mæltist við einn saman á þenna hátt: "Mun eigi drengilegra að veita heldur lið þeim er einn saman er sér heldur en hinum fjórum er í mót eru?"

Gengur að síðan og bregður sverði, höggur nú bæði stórt og tíðum og drepur þrjá menn á lítilli stundu en hinn er fyrir stóð áður drap einn. Þessi maður var unglegur og var í silkihjúp undir brynjunni, fríður maður og þó mjög vígmóður.

Þá mælti Þorsteinn: "Hvað heitir maður þessi er eg hefi nú lið veitt?"

Hann svarar: "Styrbjörn heiti eg, maður Magnúss konungs, og var eg nú kominn heldur óvænlega áður en þú dugðir mér en liðsmenn mínir hafa dreifst í skóginn en þú hefir komið mér að miklu gagni svo að það er vandlaunað. Eða hvað er ráðs þíns?"

Þorsteinn segir: "Eg em einn íslenskur maður og ætla eg suður að ganga."

Styrbjörn mælti: "Muntu eigi hafa saltað suðurferðina?"

Þorsteinn mælti: "Vera má það en ef eg skyldi það gera þá mundi eg helst vilja gera það fyrir sakir Magnúss konungs eða hans manna."

Styrbjörn mælti: "Er þér vel til hans?"

"Stórigu vel," kvað Þorsteinn, "því að hann er ágætur höfðingi og frægur um allt land."

Styrbjörn mælti: "Eg held ráðlegt að þú haldir fram ferðinni því að hér var nauðsyn til. En vitja mín þá er þú kemur aftur því að eg em jafnan með hirð Magnúss konungs."

Og síðan skilja þeir og fór Þorsteinn til Róms og kom aftur um vorið.

2. kafli

Hann kom þar sem Magnús konungur var að veislu og gekk að hirðstofunni og beiddist inngöngu. Dyraverðir svöruðu og kváðu það engan sið að ókunnir menn gengju þá inn er konungur sæti yfir borðum.

Þorsteinn mælti: "Biðjið þann mann út að ganga er Styrbjörn heitir."

Síðan hleypur inn annar sá er fyrir dyrunum var kallandi með hlátri og mælti: "Út skyldi Styrbjörn ganga," segir hann.

Síðan þustu upp allir senn og mæla: "Gakktu nú út Styrbjörn er Íslendingurinn kallar á þig. Hann fer eigi villt að hirðmanna nöfnum en eigi vitum vér þann mann hér inni er svo heiti."

Síðan slógu þeir spott og mikinn dáruskap hver í sínu rúmi og mæltu að út skyldi Styrbjörn ganga.

Konungur tók til orða og mælti: "Lítið gaman er þetta og mega manna nöfn margra saman bera og skuluð þér eigi spotta nafn þetta lengur."

Og svo varð að vera sem konungur vildi. Síðan stóð konungur upp úr sæti sínu.

Hann gengur út og var í skikkju dýrlegri og mælti: "Vertu velkominn Íslendingur og tak yfir þig skikkju þessa og gakk inn. Skal þér búa laug og ver velkominn með hirðinni og enginn skal svo djarfur að þér geri nokkuð mein."

Allir tóku þetta að undrast. Síðan var hann með hirðinni. Hann var einlyndur maður og fálátur.

3. kafli

Konungur mælti við hann eitt sinn: "Hver vor hyggur þú nú að Styrbjörn sé?"

Hann svaraði: "Yður sé eg vænstan til herra að hafa svo kallast."

Konungur mælti: "Rétt muntu þetta kalla að þú sért lífgjafi minn. Og skyldi þér það vel launa."

Hóf konungur þá upp alla sanna sögu og sagði allt frá upphafi er þeir fundust í Danmörk.

Síðan fóru þeir norður í land. Og eitt sinn er þeir lágu við land í höfn einni en sumir voru á landi og matbjuggu og gerðu graut og er fyrir Þorstein kom bollinn þá hóf hann allt úr bollanum.

Konungsmenn hlógu enn að þessu og mæltu: "Vel kanntu landi að neyta grautarins."

Konungur brosti að og kvað þetta:

Falla lét fleinþollr,

frá gerði menn sjá,

í örva atferð

einn senn þrjá menn.

En graut greipnjótr

gjörvan í norðrför

át hann við þá þrjá.

Þá gerði hann frá.

"Sá hinn sami maður veitti mér mikið lið þá er þér voruð hvergi í nánd og gerði það við þann er hann vissi eigi hver að var og mun hann vera góður drengur. Og er það vitugra að gera eigi mikið spott að ókunnum manni því að leitun mun í vera að röskvari maður fáist og betur hugaður. Og svo mun og sumum sýnast að það væri happ er honum bar til handa."

Þorsteinn svarar: "Auðséð var það herra að guð sendi mig yður til hlífðar því að miklu meira fannst mér um yðar ásjónu en þú værir alþýðumaður og brá mér þessu í skap að duga þér."

Konungur var vel við hann.

Og eitt sinn mælti konungur við hann: "Hversu er þá við þig búið, er þér þykir best og þér má helst líka eða viltu hér staðfestast og kvongast?"

Þorsteinn svarar: "Það er boðið ágætlega en á meðan þér lifið mun minn frami hér mestur verða. En engum er langlífi heitið og mun eg fá þá nokkura öfundarmenn ef eg missi yðvarrar umsjá. En eg veit að þér munuð svo fyrir sjá að eg njóti sem lengst yðvarra velgerninga."

Konungur mælti: "Viturlega er þetta mælt."

Síðan bjó konungur hann til Íslands ágæta vel með miklu fé og staðfestist hann þar síðan og þótti vera hinn mesti gæfumaður.

Og lýkur þar svo frá honum að segja.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR FORVITNA

Þorsteinn hét einn íslenskur maður er kom á fund Haralds konungs, félítill og frálegur, og tók konungur við honum. Hann var vasklegur maður.

Það barst að eitt sinn er konungur var í laugu að Þorsteinn gætti klæða hans og varð það fyrir að hann tók í púss konungs og sá þar í hefti tvö er honum þóttu hafa gulls lit en honum sýndist sem tré væri í endann.

Og er konungur kom úr laugu og sat hjá klæðum sínum sá hann athæfi hans og mælti: "Þessa þurftir þú ekki að raufa hér til og þó sæmdi þér vel að annar maður ætti að láta vera kyrrt en nú er þér miklu skyldara. Eg tók vel við þér og gerði eg vel til þín en nú er mest von að á liggi mjög mikið þínu máli."

Þar var hann til sumars og var konungur fár við hann.

En er sumar kom mælti konungur: "Nú muntu Íslendingur hafa nokkuð fyrir forvitni þína. Þú skalt nú færa mér þvílíkt hefti og að eg megi skilja að af einum við sé eða ella dugir þér ei."

Þorsteinn mælti: "Hvert skal eg sækja?"

Konungur svarar: "Þú verður sjálfur frá því að segja hvað þér þykir líklegast hvar eg hafi mest um lönd farið."

Síðan gekk Þorsteinn undir skrín hins helga Ólafs konungs.

Þá dreymdi hann um nótt að maður kom að honum og sagði hann mjög óvísa vegs fara "og það ræð eg þér að snúa enn út í lönd."

Síðan vaknaði hann og gerði sem honum var kennt. Fór hann nú mæðilega og dró mjög í vökum og hungri. Hann fór um langa skóga og kom þar um síðir er steinn varð fyrir honum. Þar bjó fyrir einsetumaður og tók hann vel við honum því að hann þurfti beina. Hann var þar um nótt og spurði einsetumaðurinn að um ferðir hans en Þorsteinn sagði honum allt málið.

Einsetumaðurinn mælti: "Mikil þarflausa var það er þú gerðir enda kom og mikið fyrir en réttan farveg hefir þú enn. Nú skaltu ganga tvo daga og annan til miðdags. Þá muntu sjá hólma einn skógi vaxinn en skógurinn sá er allur að sjá sem gull og er þar ormabæli. Nú ef þú leggst í hólminn þá tak þér tvö hefti en öngvan hlut skaltu annan í brott hafa og muntu þó alls við þurfa að komast á brott. En það er þeirra einna manna er best eru syndir að komast í hólminn."

Síðan fór hann og komst yfir sundið. Þá sá hann að ormurinn hafði skriðið til vatns. Þar skorti ei gull og allur viður var þar sem á gull sæi og þar sá hann fagran sprota og að þar hafði verið skorað af. Síðan ræður hann til og skorar af tvö hefti og nú ætlaði hann að hafa meira. Þá heyrði hann gný til ormsins og fleygir hann sér út á vatnið og lagðist á sund. En er ormurinn kom aftur hvæsti hann illslega og þóttist vita að maður hafði komið til byggða hans og reis á sporðinn. Hann saknaði þess er á brottu var og lagðist eftir honum og dró skjótt saman með þeim. Þá hét hann á hinn helga Ólaf konung og þá sá hann að ormurinn lagðist í hring sem hann sæi ekki og fór síðan til eyjarinnar en Íslendingurinn komst á land og fann nú öngvan mann. Fór hann síðan um lönd og kom að lyktum til Noregs og hitti Harald konung. Hann spurði vandlega að ferðum hans en hann segir honum alla sögu og sýndi honum heftin og bar Haraldur konungur við þau hefti er hann hafði áður og sá að af því tré var.

Þá mælti Haraldur konungur: "Mikla gæfu hefir þú til borið og hinn sami hefir til komið um þitt mál sem mitt. Nú vil eg hafa hefti þessi af þér en eg mun fá þér kaupeyri sem þú vilt og svo mun sá vilja er á hefir séð með þér og hefir það verið hinn helgi Ólafur konungur bróðir minn."

Þorsteinn fór fyrst til Íslands en þó féll hann með konungi á Englandi.

ÞORGRÍMS ÞÁTTUR HALLASONAR

Þorgrímur hét maður og var Hallason. Hann var íslenskur. Þorgrímur var ríkur að peningum og vinsæll. Hann bjó á Brúnastöðum í Fljótum. Hann hafði verið hirðmaður Ólafs konungs hins helga og þegið af honum góðar gjafar.

Á einu sumri keypti hann skip hálft að norrænum mönnum en hálft áttu íslenskir bræður tveir, synir Hallbjarnar skefils úr Laxárdal. Hét annar Bjarni en annar Þórður. Bjóst Þorgrímur þá til utanferðar og með honum sonur hans er hét Illugi og tveir fylgdarmenn Þorgríms. Hét annar Galti, mikill maður og styrkur, annar Kolgrímur, lítill og frálegur.

Svo hafði til borið áður um veturinn á imbrudögum fyrir jól er Þorgrímur fór með konu sína og börn að erindum sínum þá gerði að þeim hríð svo mikla að hríðin drap til dauðs son hans frumvaxta er Ásbjörn hét. En Þorgrímur kostgæfði svo mjög að hjálpa föruneyti sínu að hann fannst úti dauðvona og örviti. Var hann fluttur til bæjar og nærður við heita mjólk.

Nú er þar komið að þeir bjuggu skip sitt um sumarið sem fyrr er sagt og létu í haf er þeir voru búnir. Þeir Bjarni og Þórður flimtu Þorgrím og voru illa til hans en hann lét sem hann vissi eigi. Þeim gaf vel byri og komu norður við Þrándheim. Magnús konungur góði hafði ríki í Noregi en þó var hann þá suður í Danmörku. Kálfur Árnason hafði þá mest völd í Þrándheimi. Var hann í bænum. Bauð hann Íslendingum til sín. Voru þeir með honum um veturinn, Bjarni og Þórður og Þorgrímur, með sína félaga. Kálfur skipaði Þorgrími gagnvart sér en þeim bræðrum hið næsta sér.

Þorgrímur var hljóður um veturinn og jafnan með áhyggju yfirbragði. Minntist hann oft hinnar fyrri ævi og vináttu Ólafs konungs hins helga. En þeir bræður voru hávaðamiklir og orðmargir of mart. Þeir lofuðu Kálf mjög en voru illa við Þorgrím og rægðu hann mjög.

Þeir töluðu einn tíma við Kálf og sögðu svo: "Hefir þú nokkuð fundið það Kálfur að Þorgrímur er yður engi alúðarmaður og er öll hans alvara til Ólafs konungs? En vér munum heldur þiggja veturvistina eftir því sem þú veitir."

Kálfur svaraði: "Fundið hefi eg það að Þorgrímur er engi vinur vor."

Bjarni mælti: "Kvæði hefi eg ort um yður og vildi eg fá hljóð til að flytja."

"Hlýða skal kvæði þínu skáld," sagði Kálfur, "því að von er að vel sé ort."

Bjarni færði kvæðið fyrir fjölmenni og var þar mjög getið bardagans á Stiklarstöðum og hrósað þeim tíðindum er þar gerðust til lofs Kálfi.

En er lokið var kvæðinu mælti Þorgrímur: "Undarlegt er það Kálfur svo vitur maður sem þú ert er þér þykir sæmd í slíku að menn kveði um glæpi þína og níðingsverk er þér genguð í mót Ólafi konungi."

Bjarni mælti: "Þegiðu skemmdarmaðurinn. Þú slóst á þig skrópasótt til þess að hellt var í þig mjólk á imbrudögum út á Íslandi."

Þorgrímur gekk út úr stofunni þar til sem hann var vanur að sofa.

Hann mælti: "Mikið er slíkt að heyra, lastanarorð til Ólafs konungs en skemmdarorð við mig. Nú gakk inn Illugi og drep Bjarna."

Sveinninn svaraði: "Eigi ber eg traust til þann veg sem vér erum við komnir."

Þorgrímur snaraði þá inn í stofuna og hjó Bjarna banahögg. Þórður bróðir hans hljóp til vopna og stóðu menn þá í milli þeirra.

Kálfur mælti: "Þetta er illt verk og hvorki hlíft í sæmd vorri né veturgestinum en þó skal þetta mál fara allt að lögum."

Lét hann þá þings kveðja og bað alla menn vopnlausa til þings koma. Galti hinn sterki fylgdarmaður Þorgríms greip upp bolöxi og lét koma í milli klæða sér er hann gekk til þingsins. En er þing var sett þá var sleginn mannhringur um Þorgrím.

Kálfur mælti: "Hvað býður þú fyrir þig Þorgrímur?"

Hann svaraði: "Eg býð allt mitt mál á konungs dóm."

Kálfur svaraði: "Fjarri er nú konungur að dæma þetta mál."

"Veit eg," sagði Þorgrímur, "að þú vildir dæma en eg játta því eigi og sé eg gjörla þinn áhuga að þú kannt mig mest vinganar við Ólaf konung."

"Það er eigi satt," segir Kálfur, "en þó mun nú málið dæmt vera nema Þórður játti öðru."

Þórður kveðst engum boðum hans játta mundu.

Kálfur mælti: "Dæmi hann þá sekan og útlægjan."

Og var svo gert að ráði umboðsmanns konungs fyrir dráp Bjarna.

Þorgrímur mælti: "Nú fór svo sem mig varði og þykist þú nú Kálfur hafa fyrir séð að eigi skal til bóta mega komast eftir mig en það er þó vant að sjá ef veitendur koma til."

Þórður hljóp þá að og veitti honum bana.

Þá mælti Kolgrímur hinn litli fylgdarmaður Þorgríms: "Hefn þú hans Galti, þú hefir öxina."

Hann kvaðst eigi þora.

"Mæl þú manna armastur," sagði Kolgrímur, "og ert þú eigi meðalskræfa, svo mikill og sterkur, er þú hefir engan hug í brjósti og fá mér öxina."

"Það þori eg eigi," sagði hann.

"Þá skaltu og eigi þora á að halda," sagði Kolgrímur og kippti af honum öxinni og hjó til Þórðar mikið högg á hrygginn og var það sár banvænt. Kolgrímur var þá handtekinn og lét Kálfur varðveita hann í járnum en vildi eigi láta drepa hann fyrr en vitað væri hvort Þórður rétti við. En það var mjög jafnfram að Magnús konungur kom sunnan úr Danmörk norður til Þrándheims og Þórður dó af sári því er Kolgrímur veitti honum.

Kálfur hafði búið veislu konungi. Magnús konungur hafði frétt nokkura af vígum þessum áður hann kom til veislunnar. Kolgrímur sat í fjötri í forstofunni er konungur gekk inn.

Hann mælti til konungs: "Dirfð mun yður þykja herra er bandinginn biður yður ásjá. En eg tel það helst til að eg hefi ort kvæði um Ólaf konung hinn helga föður yðvarn."

Konungur nam staðar og svaraði: "Varst þú með Þorgrími Hallasyni?"

"Já herra," sagði hann.

"Hefndir þú hans?" sagði konungur.

"Við leitaði eg," sagði Kolgrímur, "og þótti mér verða hefndin alls til lítil eftir slíkan mann enda stóðum vér eigi jafnt að vígi og þeir sem til móts voru."

"Vera má svo," sagði konungur, "og rými á honum fjötrinum svo að hann megi ganga inn í stofu."

En er hann var inn kominn bað konungur hann flytja kvæðið. Hann gerði svo og bar fram skörulega. En er á leið kvæðið var nokkuð á vikið hvað til dró um líflát Þorgríms og þau mál öll saman. Og voru þessi orð í einni vísu:

Herstillis þarf eg hylli,

hálf eru völd und Kálfi.

Þá mælti konungur: "Ekki er nú meir en svo skáld."

En er lokið var kvæðinu mælti konungur: "Þau munu fyrst kvæðislaun mín við þig Kolgrímur að þú skalt vera laus og er það þó satt Kálfur að eigi vilt þú oss frændhollur vera. En þótt þú létir dæma Þorgrím útlægjan og sekan þá skal hann nú svo bæta sem hann hafi sýkn drepinn verið. Skal Illugi taka það fé af þeim peningum sem þeir hafa átt Bjarni og Þórður. En þú Kolgrímur skalt hafa umsjá á fé Illuga með honum þar til er hann kemur til Íslands en eg vil gefa þér fyrir þinn röskleik hálft skipið við Illuga."

Kolgrímur svaraði: "Nú hafið þér herra sem jafnan sýnt stórmennsku yðra. En það verður segja sem á liggur að eg hefi heitið suðurgöngu og skal hana að vísu af hendi inna."

Kolgrímur gekk suður en Illugi beið í Noregi með umsjá konungs. En er Kolgrímur kom aftur bjó hann skip þeirra til Íslands. Létu þeir í haf er þeir voru búnir. Þeir komu skipi sínu í Kolbeinsárós. Settist Illugi í bú á Brúnastöðum en seldi Kolgrími sinn hlut í skipi. Fór hann landa í milli og þótti hinn besti kaupdrengur.

ÞIÐRANDA ÞÁTTUR OG ÞÓRHALLS

1. kafli Þórhallur hét maður norrænn. Hann kom út til Íslands á dögum Hákonar jarls Sigurðarsonar. Hann tók land í Sýrlækjarósi og bjó á Hörgslandi. Þórhallur var fróður maður og mjög framsýnn og var kallaður Þórhallur spámaður. Þórhallur spámaður bjó þá á Hörgslandi er Síðu-Hallur bjó að Hofi í Álftafirði og var með þeim hin mesta vinátta. Gisti Hallur á Hörgslandi hvert sumar er hann reið til þings. Þórhallur fór og oft til heimboða austur þangað og var þar löngum.

Sonur Halls hinn elsti hét Þiðrandi. Hann var manna vænstur og efnilegastur. Unni Hallur honum mest allra sona sinna. Þiðrandi fór landa í milli þegar hann hafði aldur til. Hann var hinn vinsælasti hvar sem hann kom því að hann var hinn mesti atgervimaður, lítillátur og blíður við hvert barn.

Það var eitt sumar að Hallur bauð Þórhalli vin sínum austur þangað þá er hann reið af þingi. Þórhallur fór austur nokkuru síðar en Hallur og tók Hallur við honum sem jafnan með hinum mesta blíðskap. Dvaldist Þórhallur þar um sumarið og sagði Hallur að hann skyldi eigi fyrri fara heim en lokið væri haustboði.

Það sumar kom Þiðrandi út í Berufirði. Þá var hann átján vetra. Fór hann heim til föður síns. Dáðust menn þá enn mjög að honum sem oft áður og lofuðu atgervi hans en Þórhallur spámaður þagði jafnan þá er menn lofuðu hann mest.

Þá spurði Hallur hví það sætti "því að mér þykir það merkilegt er þú mælir Þórhallur," segir hann.

Þórhallur svaraði: "Ekki gengur mér það til þess að mér mislíki nokkur hlutur við hann eða þig eða eg sjái síður en aðrir menn að hann er hinn merkilegasti maður heldur ber hitt til að margir verða til að lofa hann og hefir hann marga hluti til þess þó að hann virði sig lítils sjálfur. Kann það vera að hans njóti eigi lengi og mun þér þá ærin eftirsjá að um son þinn svo vel mannaðan þó að eigi lofi allir menn fyrir þér hans atgervi."

2. kafli

En er á leið sumarið tók Þórhallur mjög að ógleðjast. Hallur spurði hví það sætti.

Þórhallur svaraði: "Illt hygg eg til haustboðs þessa er hér skal vera því að mér býður það fyrir að spámaður mun vera drepinn að þessi veislu."

"Þar kann eg að gera grein á," segir bóndi. "Eg á uxa einn tíu vetra gamlan þann er eg kalla Spámann því að hann er spakari en flest naut önnur. En hann skal drepa að haustboðinu og þarf þig þetta eigi að ógleðja því að eg ætla að þessi mín veisla sem aðrar skuli þér og öðrum vinum mínum verða til sæmdar."

Þórhallur svarar: "Eg fann þetta og eigi af því til að eg væri hræddur um mitt líf og boðar mér fyrir meiri tíðindi og undarlegri þau er eg mun að sinni eigi upp kveða."

Hallur mælti: "Þá er og ekki fyrir að bregða boði því."

Þórhallur svarar: "Ekki mun það gera að mæla því að það mun fram ganga sem ætlað er."

Veislan var búin að veturnóttum. Kom þar fátt boðsmanna því að veður var hvasst og viðgerðarmikið.

En er menn settust til borða um kveldið þá mælti Þórhallur: "Biðja vildi eg að menn hefðu ráð mín um það að engi maður komi hér út á þessi nótt því að mikil mein munu hér á liggja ef af þessu er brugðið og hverigir hlutir sem verða í bendingum gefi menn eigi gaum að því, að illu mun furða ef nokkur ansar til."

Hallur bað menn halda orð Þórhalls "því að þau rjúfast ekki," segir hann, "og er um heilt best að búa."

Þiðrandi gekk um beina. Var hann í því sem öðru mjúkur og lítillátur. En er menn gengu að sofa þá skipaði Þiðrandi gestum í sæng sína en hann sló sér niður í seti ystur við þili.

En er flestir menn voru sofnaðir þá var kvatt dura og lét engi maður sem vissi. Fór svo þrisvar.

Þá spratt Þiðrandi upp og mælti: "Þetta er skömm mikil er menn láta hér allir sem sofi og munu boðsmenn komnir."

Hann tók sverð í hönd sér og gekk út. Hann sá engan mann. Honum kom þá það í hug að nokkurir boðsmenn mundu hafa riðið fyrir heim til bæjarins og riðið síðan aftur í móti þeim er seinna riðu. Hann gekk þá undir viðköstinn og heyrði að riðið var norðan á völlinn. Hann sá að það voru konur níu og voru allar í svörtum klæðum og höfðu brugðin sverð í höndum. Hann heyrði og að riðið var sunnan á völlinn. Þar voru og níu konur, allar í ljósum klæðum og á hvítum hestum. Þá vildi Þiðrandi snúa inn og segja mönnum sýnina en þá bar að konurnar fyrr, hinar svartklæddu, og sóttu að honum en hann varðist drengilega.

3. kafli

En langri stundu síðar vaknaði Þórhallur og spurði hvort Þiðrandi vekti og var honum eigi svarað. Þórhallur kvað þá mundu ofseinað.

Var þá út gengið. Var á tunglskin og frostviðri. Þeir fundu Þiðranda liggja særðan og var hann borinn inn. Og er menn höfðu orð við hann sagði hann þetta allt sem fyrir hann hafði borið. Hann andaðist þann sama morgun í lýsing og var lagður í haug að heiðnum sið. Síðan var haldið fréttum til um mannaferðir og vissu menn ekki vonir óvina Þiðranda.

Hallur spurði Þórhall hverju gegna mundi um þenna undarlega atburð.

Þórhallur svarar: "Það veit eg eigi en geta má eg til að þetta hafi engar konur verið aðrar en fylgjur yðrar frænda. Get eg að hér eftir komi siðaskipti og mun því næst koma siður betri hingað til lands. Ætla eg þær dísir yðrar er fylgt hafa þessum átrúnaði munu hafa vitað fyrir siðaskiptið og fyrir það að þér munuð verða þeim afhendir frændur. Nú munu þær eigi hafa því unað að hafa engan skatt af yður áður og munu þær þetta hafa í sinn hlut. En hinar betri dísir mundu vilja hjálpa honum og komust eigi við að svo búnu. Nú munuð þér frændur þeirra njóta er þann munuð hafa er þær boða fyrir og fylgja."

Nú boðaði þessi atburður fyrir sem Þórhallur sagði og margir hlutir þvílíkir þann fagnaðartíma sem eftir kom, að allsvaldandi guð virtist að líta miskunnaraugum á þann lýð er Ísland byggði og leysa það fólk fyrir sína erindreka af löngum fjandans þrældómi og leiða síðan til samlags eilífrar erfðar sinna æskilegra sona sem hann hefir fyrirheitið alla þá er honum vilja trúlega þjóna með staðfesti góðra verka. Svo og eigi síður sýndi óvinur alls mannkyns opinberlega í slíkum hlutum og mörgum öðrum þeim er í frásagnir eru færðir hversu nauðigur hann lét laust sitt ránfengi og þann lýð er hann hafði áður allan tíma haldið hertekinn í villuböndum sinna bölvaðra skurðgoða þá er hann hvessti með slíkum áhlaupum sína grimmdarfulla reiði á þeim sem hann hafði vald yfir sem hann vissi nálgast sína skömm og maklegan skaða síns herfangs.

En Halli þótti svo mikið lát Þiðranda sonar síns að hann undi eigi lengur að búa að Hofi. Færði hann þá byggð sína til Þvottár.

Það var einn tíma að Þvottá þá er Þórhallur spámaður var þar að heimboði með Halli. Hallur lá í hvílugólfi og Þórhallur í annarri rekkju en gluggur var á hvílugólfinu. Og einn morgun er þeir vöktu báðir þá brosti Þórhallur.

Hallur mælti: "Hví brosir þú nú?"

Þórhallur svarar: "Að því brosi eg að margur hóll opnast og hvert kvikvendi býr sinn bagga, bæði smá og stór, og gera fardaga."

Og litlu síðar urðu þau tíðindi sem nú skal frá segja.

(Þátturinn er úr Ólafs sögu Tryggvasonar hinni mestu, en þar segir næst frá kristniboði Þangbrands og skírn Halls og fleiri höfðingja.)

ÍSLENDINGS ÞÁTTUR SÖGUFRÓÐA

Svo barst að eitthvert sumar að einn íslenskur maður, ungur og frálegur, kom til konungs og bað hann ásjá.

Konungur spurði ef hann kynni nokkverja fræði en hann lést kunna sögur. Þá sagði konungur að hann mun taka við honum en hann skal þess skyldur að skemmta ávallt er vildi, hvergi sem hann bæði.

Og svo gerir hann og er hann vinsæll við hirðina og gefa þeir honum klæði og konungur gefur honum vopn í hönd sér. Og líður nú svo fram til jóla.

Þá ógleður Íslending og spyr konungur hví það gegndi. Hann kvað mislyndi sína til koma.

"Ekki mun það vera," segir konungur, "og mun eg geta til. Þess get eg til," segir hann, "að nú muni uppi sögur þínar. Þú hefir ávallt skemmt í vetur hverjum sem beiðst hefir. Mun þér nú illt þykja að þrjóti að jólunum."

"Jafnt er svo sem þú getur," segir hann, "ein er sagan eftir og þori eg þá eigi hér að segja því að það er útferðarsaga þín."

Konungur mælti: "Sú er og svo sagan að mér er mest um að heyra og skaltu nú ekki skemmta til jólanna fram er menn eru nú í starfi. En jóladag skaltu til taka þessar sögu og segja af nokkvern spöl og eg mun svo til stilla með þér að jafndrjúg mun verða sagan og jólin. Nú eru drykkjur miklar of jólin og má skömmum við sitja að hlýða skemmtan og ekki muntu á finna meðan þú segir hvort mér þykir vel eða illa."

Nú er það og að Íslendingur segir söguna, hefur upp jóladag og segir of hríð og biður konungur brátt hætta.

Taka menn að drekka og ræða margir um að þó sé djörfung í þessu er hann Íslendingur segir þessa sögu eða hversu konungi muni virðast. Sumum þykir hann vel segja en sumir vinnast minna að. Fer svo fram of jólin.

Konungur var vandur að að hlýtt væri vel og stenst það á með umstilli konungs er lokið er sögunni og jólin þrýtur.

Og hið þrettánda kveld er lokið var sögunni áður of daginn mælti konungur: "Er þér eigi forvitni á Íslendingur," segir hann, "hversu mér líkar sagan?"

"Hræddur em eg um herra," segir hann.

Konungur mælti: "Mér þykir allvel og hvergi verr en efni eru til eða hver kenndi þér söguna?"

Hann svarar: "Það var vandi minn út á landinu að eg fór hvert sumar til þings og nam eg hvert sumar af sögunni nakkvað að Halldóri Snorrasyni."

"Þá er eigi kynlegt," segir konungur, "að þú kunnir vel og mun þér að gæfu verða og ver með mér velkominn og skal það heimilt ávallt er þú vilt.

Konungur fékk honum góðan kaupeyri og varð hann þroskamaður.

ÍVARS ÞÁTTUR INGIMUNDARSONAR

Í þeima hlut má marka er nú mun eg segja hver dýrðarmaður Eysteinn konungur var eða hve mjög hann var vinhollur og hugkvæmur eftir að leita við sína ástmenn hvað þeim væri að harmi.

Sá maður var með Eysteini konungi er Ívar hét og var Ingimundarson, íslenskur að ætt og stórættaður að kyni, vitur maður og skáld gott. Konungur virti hann mikils og var til hans ástsamlega sem sýnist í þessum hlut.

Þorfinnur hét bróðir Ívars. Hann fór og utan á fund Eysteins konungs og naut þar mjög frá mörgum mönnum bróður síns. En honum þótti það mikið er hann skyldi eigi þykja jafnmenni bróður síns og þurfa hans að njóta og undi af því eigi með konungi og bjóst út til Íslands.

Og áður en þeir bræður skildust mælti Ívar að Þorfinnur skyldi þau orð bera Oddnýju Jóansdóttur að hún biði hans og giftist eigi, lét sér um hana mest vera allra kvenna.

Síðan fer Þorfinnur út og varð vel reiðfari og tók það ráð að hann bað Oddnýjar sér til handa og fékk hennar.

Og litlu síðar kom Ívar út og frá þetta og þótti Þorfinnur illa hafa úr haft við sig og unir hann öngu og fer aftur síðan til konungs og er með honum í góðu yfirlæti sem fyrr.

Ívar tekur nú ógleði mikla og er konungur fann það heimti hann Ívar til máls við sig og spurði hví hann væri svo ókátur "og fyrr er þér voruð með oss var margs konar skemmtan að yðrum orðum. Og eigi leita eg fyrir því eftir þessu að eigi viti eg að vér höfum ekki af gert við þig. Ertu og svo vitur maður að eigi muntu grun draga af því er eigi er og seg mér hvað er."

Ívar svaraði: "Það sem er herra má eg ekki frá segja."

Konungur mælti: "Eg mun þá geta til. Eru nokkurir menn þeir er þér getist eigi að?"

"Eigi er það herra," segir Ívar.

Konungur mælti: "Þykist þú af mér hafa minna sóma en þú vildir?"

"Eigi er það herra," segir hann.

"Hefir þú séð nokkura hluti," segir konungur, "þá er þér hafa svo mikið um fundist hér í landinu?"

Hann kveður eigi það vera.

"Vandast oss nú getan," segir konungur. "Viltu hafa forræði nokkur yfir eignum nokkurum?"

Hann neitti því.

"Eru nokkurar konur þær á yðru landi," segir konungur, "er þér sé eftirsjá að?"

Hann svaraði: "Svo er herra."

Konungur mælti: "Ver eigi þar um hugsjúkur. Þegar er vorar far þú út. Mun eg fá þér fé og bréf mitt með innsigli til þeirra manna er ráða eiga og veit eg eigi þeirra manna vonir að eigi víkja eftir vorum vinmælum eða ógnarorðum að gifta konuna."

Ívar svaraði: "Eigi má svo vera."

Konungur mælti: "Engi veg má þess vera," segir konungur. "Því mun eg mæla framar þó að annar maður eigi hana þá mun eg þó ná ef eg vil þér til handa."

Ívar svaraði: "Þunglegar er farið málinu herra. Bróðir minn á nú konuna."

Þá mælti konungur: "Hverfum þar frá," segir hann. "Sé eg þá ráð til. Eftir jólin mun eg fara á veislur og far þú með mér og muntu þar sjá margar kurteisar konur og ef eigi eru konungbornar þá mun eg fá þér einhverja."

Ívar svaraði: "Herra, því þunglegar er komið mínu máli að jafnan er eg sé fagrar konur þá minnir mig þessar konu og er æ því meiri minn harmur."

Konungur mælti: "Þá mun eg gefa þér nokkur forræði og eigur sem eg bauð þér fyrr og skemmtir þú þér við það."

Hann svaraði: "Ekki uni eg því."

Konungur mælti: "Þá fæ eg þér lausafé og ferð þú kaupferðir þangað til landa sem þú vilt."

Hann lést eigi það vildu.

Þá mælti konungur: "Vandast mér nú heldur því að eftir hefi eg nú leitað sem eg kann. Og er nú einn eftir hluturinn og er sá alllítils verður hjá þessum er eg hefi boðið þér en þó kann eigi geta hvað helst hlýðir. Far þú nú hvern dag þá er borð eru uppi á fund minn og eg sit eigi um nauðsynjamálum og mun eg hjala við þig. Skulum við ræða um konu þessa alla vega þess er þú vilt og má í hug koma og mun eg gefa mér tóm til þessa því að það verður stundum að mönnum verður harms síns að léttara er um er rætt. Og það skal og þessu fylgja að aldrei skaltu gjaflaust í brott fara frá mínum fundi."

Ívar svaraði: "Þetta vil eg herra og haf þökk fyrir eftirleituna."

Og nú gera þeir svo að jafnan er konungur situr eigi yfir vandamálum þá talar hann oft um þessa konu við Ívar. Og þetta hlýddi bragðið og bættist nú Ívari harms síns vonum bráðara. Gladdist hann eftir þetta og kemur í samt lag sem fyrr hafði verið um skemmtun hans og gleði. Og er hann með Eysteini.

ÞORLEIFS ÞÁTTUR JARLASKÁLDS

1. kafli

Nú skal segja þann ævintýr er gerðist á ofanverðum dögum Hákonar Hlaðajarls, í hverjum kynstrum, göldrum og gerningum hann varð forsmáður og mjög að verðugu, því að hans mannillska og guðníðingskapur varð mörgum manni til mikils þunga og óbætilegs skaða andar og líkama. Varð honum það sem margan tímir að þá er hegningartíminn er kominn er eigi hægt undan að komast því að það er óvinarins náttúra að þann manninn sem hann þykist fullkomið vald á eiga og önga von á til guðs blekkir hann fyrst og blygðar með krókóttum kyndugskap sinna bölvaðra slægða í framleiðslu hans ljótu lífsdaga en að þrotnum hans stundlegum lífstíma verður hann drekktur í dökkri dýflissu dálegra kvala með eymd og ánauð utan enda.

2. kafli

Þá bjó Ásgeir rauðfeldur á Brekku í Svarfaðardal. Hann var ríkur maður og stórættaður. Þórhildur hét kona hans. Hún var vitur kona og vinsæl og skörungur mikill. Þau áttu þrjá syni og voru allir efnilegir. Ólafur hét son þeirra hinn elsti og var kallaður völubrjótur, annar Helgi hinn frækni og koma þeir báðir meir við aðrar sögur en þessa.

Þorleifur hét hinn yngsti son þeirra. Hann var snemma gildur og gervilegur og hinn mesti atgervimaður um íþróttir. Hann var skáld gott. Hann var á fóstri með Miðfjarðar-Skeggja móðurbróður sínum að Reykjum í Miðfirði þar til er hann var átján vetra gamall. Skeggi unni mikið Þorleifi og lagði við hann ástfóstur. Það töluðu menn að Skeggi mundi fleira kenna Þorleifi í fræðum fornlegum en aðrir mundu vita.

Þá fór Þorleifur heim til föður síns. Hann vó Klaufa böggva með fulltingi Ólafs bróður síns en til eftirmáls eftir Klaufa var Karl hinn rauði og gekk svo fast að að Þorleifur varð útlægur og ger í burt úr Svarfaðardal. Ljótólfur goði hafði fylgt Yngvildi fagurkinn systur Þorleifs. Hann kom Þorleifi í skip á Gáseyri. Þorleifur varð afturreka. Hann var um veturinn á laun ýmist með Ljótólfi goða eða Ásgeiri föður sínum. Nam hann þá að föður sínum marga fornfræði því að hann var sagður margkunnandi. Var þá Þorleifur nítján vetra. Karl leitaði fast eftir um Þorleif og urðu þar um veturinn margir atburðir, þeir er frásagnar eru verðir sem segir í Svarfdæla sögu.

Um vorið eftir fór Þorleifur vestur til Skeggja fóstra síns og frænda og biður hann ásjá og umráða með sér um þessi mál. Og með styrk og ráðum Miðfjarðar-Skeggja og Ljótólfs goða fer Þorleifur og kaupir sér skip að kaupmönnum er uppi stóð í Blönduósi og ræður háseta til og fór síðan heim á Brekku og hitti föður sinn og móður og beiddist af þeim fararefna og fékk svo mikinn fjárhlut sem honum þótti sér þarfa og að vordögum lét hann varning sinn til skips binda og fór í brott af Brekku alfari og bað vel fyrir föður sínum og móður og Miðfjarðar-Skeggja fóstra sínum.

3. kafli

Nú lætur Þorleifur í haf og byrjar honum vel og kemur skipi sínu í Vík austur. Hákon Hlaðajarl var þá í Víkinni. Þorleifur gekk á land og lét ryðja skip sitt. Hann hitti jarlinn og kvaddi hann. Jarl tók honum vel og spurði hann að nafni, ætt og kynferði en Þorleifur sagði honum. Jarl spurði og margra tíðinda af Íslandi en Þorleifur sagði honum ofléttlega.

Þá sagði jarl: "Svo er orðið Þorleifur að vér viljum hafa sölur af þér og hásetum þínum."

Þorleifur svarar: "Vér höfum lítinn varninginn herra en oss eru þó aðrir kaupunautar hentugri og munuð þér láta oss sjálfráða vera að selja þeim góss vort og peninga sem oss líkar."

Jarli þótti hann þykklega svara og mislíkaði orð hans mjög og skildu við svo búið.

Þorleifur fór nú til manna sinna og svaf af um nóttina og um morguninn rís hann upp og fer í kaupstaðinn og fréttist fyrir um góða kaupunauta og kaupslagar við þá um daginn.

Og er jarl spurði það fór hann með fjölmenni til skips Þorleifs og lét taka þar menn alla og binda. Síðan rændi hann þar fjárhlut öllum og kastaði á sinni eign en lét brenna skipið að köldum kolum. Og eftir þetta lét hann skjóta ásum milli búðanna og lét þar hengja við alla förunauta Þorleifs. Síðan fór jarl í brott og hans menn og tók að sér varning þann er Þorleifur hafði átt og skipti upp með sínum mönnum.

En um kveldið er Þorleifur kom heim og ætlaði að vitja manna sinna sem hann gerði sá hann vegsummerki hversu við hans félaga hafði farið verið og þóttist vita að Hákon jarl mundi þessu vonda verki valdið hafa og spyr nú eftir þessum tíðindum glögglega.

Og er hann hafði þessi tíðindi sannlega spurt þá kvað hann vísu:

Hrollir hugr minn illa.

Hefir drengr skaða fengið

sé eg á sléttri eyri,

svarri, báts og knarrar.

Hinn er upp réð brenna

öldu fíl fyrir skaldi,

hver veit nema kol knarrar

köld fýsi mig gjalda.

4. kafli

Svo er sagt að eftir þenna atburð kom Þorleifur sér í skip með kaupmönnum og sigldu suður til Danmerkur og fór hann á fund Sveins konungs og var með honum um veturinn.

En er hann hafði þar eigi lengi verið var það einn dag að Þorleifur gekk fyrir konung og beiddi hann hlýða kvæði því er hann hafði ort um hann. Konungur spurði hvort hann væri skáld.

Þorleifur svarar: "Það er eftir því sem þér viljið dæmt hafa herra er þér heyrið."

Konungur bað hann þá fram flytja. Þorleifur kvað þá fertuga drápu og er þetta stef í:

Oft með ærnri giftu

öðlings himins röðla

Jóta gramr hinn ítri

Englandi roðið branda.

Konungur lofaði mjög kvæðið og allir þeir er heyrðu og sögðu bæði vel kveðið og skörulega fram flutt. Konungur gaf Þorleifi að kvæðislaunum hring þann er stóð mörk og það sverð er til kom hálf mörk gulls og bað hann lengi með sér vera. Þorleifur gekk til sætis og þakkaði vel konungi.

Og leið svo fram nokkura hríð og ekki lengi áður en Þorleifur ógladdist svo mjög að hann gáði varla undir drykkjuborð að ganga eða samsætis við sína bekkjunauta.

Finnur konungur þetta bráðlega og lætur kalla Þorleif fyrir sig og mælti: "Hvað veldur ógleði þinni er þú gáir varla að halda háttum við oss?"

Þorleifur svarar: "Það munuð þér heyrt hafa herra að sá er skyldur að leysa annars vandræði er að spyr."

"Segðu fyrst," segir konungur.

Þorleifur svarar: "Eg hefi kveðið vísur nokkurar í vetur er eg kalla Konurvísur er eg hefi ort um Hákon jarl því að jarl er kona kenndur í skáldskap. Nú ógleður mig það herra ef eg fæ eigi orlof af yður að fara til Noregs og færa jarli kvæðið."

"Þú skalt að vísu fá orlof," segir konungur, "og skaltu þó heita oss áður að koma aftur til vor það fljótasta sem þú getur því að vér viljum þín ekki missa sakir íþrótta þinna."

Þorleifur hét því og fékk sér nú farning og fór norður í Noreg og linnir eigi fyrr en hann kemur í Þrándheim. Þá sat Hákon jarl á Hlöðum.

Þorleifur býr sér nú stafkarls gervi og bindur sér geitarskegg og tók sér eina stóra hít og lét koma undir stafkarls gervina og bjó svo um að öllum skyldi sýnast sem hann æti þann kost er hann kastaði í hítina því að gíman hennar var uppi við munn honum undir geitarskegginu. Síðan tekur hann hækjur tvær og var broddur niður úr hvorri, fer nú þar til er hann kemur á Hlaðir.

Það var aðfangskveld jóla í þann tíma er jarl var kominn í sæti og mart stórmenni er jarl hafði að sér boðið til jólaveislunnar. Karl gengur greiðlega inn í höllina en er hann kemur inn stumrar hann geysimjög og fellur fast á hækjurnar og snýr til annarra stafkarla og sest niður utarlega í hálminn. Hann var nokkuð bæginn við stafkarla og heldur harðleikinn en þeir þoldu illa er hann lét ganga á þeim stafina. Hrukku þeir undan og varð af þessu hark og háreysti svo að heyrði um alla höllina. En er jarl verður þessa var spyr hann hvað valdi óhljóði þessu. Honum er sagt að stafkarl einn sé sá þar kominn að svo sé illur og úrigur að ekki láti ógert. Jarl bað kalla hann fyrir sig og svo var og gert. En er karl kom fyrir jarl hafði hann mjög stutt um kvaðningar. Jarl spurði hann að nafni, ætt og óðali.

"Óvant er nafn mitt herra að eg heiti Níðungur Gjallandason og kynjaður úr Syrgisdölum af Svíþjóð hinni köldu. Er eg kallaður Níðungur hinn nákvæmi. Hefi eg víða farið og marga höfðingja heim sótt. Gerist eg nú gamall mjög svo að trautt má eg aldur minn segja sakir elli og óminnis. Hefi eg mikla spurn af höfðingskap yðrum og harðfengi, visku og vinsældum, lagasetning og lítillæti, örleik og allri atgervi."

"Hví ertu svo harðúðigur og illur viðskiptis frá því sem aðrir stafkarlar?"

Hann svarar: "Hvað er örvænt um þann sem alls gengur andvana nema víls og vesaldar og ekki hefir það er þarf og lengi legið úti á mörkum og skógum þó að sá verði æfur við ellina og allt saman en vanur áður sæmd og sællífi af hinum dýrstum höfðingjum en vera nú hataður af hverjum þorpara lítils verðum."

Jarl mælti: "Ertu nokkur íþróttamaður karl er þú segist þó með höfðingjum verið hafa?"

Karl svarar það megi vera þó að nokkuð hafi til þess haft verið "þá er eg var á ungum aldri. Komi að því sem mælt er, að hverjum karli kemur að örverpi. Er það og talað að seigt er svöngum að skruma. Mun eg og ekki við yður skruma herra nema þér látið gefa mér að eta því að svo dregur að mér af elli, svengd og þorsta að víst eigi fæ eg staðið uppi lengur. Er slíkt harðla óhöfðinglegt að spyrja ókunna menn í hvern heim en hugsa eigi hvað mönnum hentar því að allir eru með því eðli skapaðir að bæði þurfa át og drykkju."

Jarl skipaði að honum skyldi gefa kost sæmilega sem honum þarfaði. Var og svo gert. En er karl kom undir borð tekur hann greiðlega til matar og ryður diska þá alla er næstir honum voru og hann náði til svo að þjónustumenn urðu að sækja kost í annan tíma. Tók karl nú öngu ófreklegar til matar en fyrr. Sýndist öllum sem hann æti en hann kastaði reyndar í hítina þá er fyrr var getið. Hlógu menn nú fast að karli þessum. Þjónustumenn töluðu að bæði væri að hann væri mikill og miðdigur enda gæti hann mikið etið. Karl gaf sér ekki að því og gerði sem áður.

5. kafli

En er ofan voru drykkjuborð gekk Níðungur karl fyrir jarl og mælti: "Hafið þér nú þökk fyrir herra en þó eigið þér illa þjónustumenn er allt gera verr en þér segið fyrir. En nú vildi eg að þér sýnduð mér lítillæti herra og hlýdduð kvæði því er eg hefi ort um yður."

Jarl mælti: "Hefir þú nokkuð fyrr kvæði ort um höfðingja?"

"Satt er það herra," kvað hann.

Jarl mælti: "Búið þar komi að gömlum orðskvið, að það er oft gott er gamlir kveða, og flyttu fram kvæðið karl en vér munum til hlýða."

Þá hefur karl upp kvæðið og kveður framan til miðs og þykir jarli lof í hverri vísu og finnur að þar er getið og í framaverka Eiríks sonar hans. En er á leið kvæðið þá bregður jarli nokkuð undarlega við að óværi og kláði hleypur svo mikill um allan búkinn á honum og einna mest um þjóin að hann mátti hvergi kyrr þola og svo mikil býsn fylgdi þessum óværa að hann lét hrífa sér með kömbum þar sem þeim kom að. En þar sem þeim kom eigi að lét hann taka strigadúk og ríða á þrjá knúta og draga tvo menn milli þjóanna á sér.

Nú tók jarli illa að geðjast kvæðið og mælti: "Kann þinn heljarkarl ekki betur að kveða því að mér þykir þetta eigi síður heita mega níð en lof og lát þú um batna ella tekur þú gjöld fyrir."

Karl hét góðu um og hóf þá upp vísur og heita Þokuvísur og standa í miðju Jarlsníði og er þetta upphaf að:

Þoku dregr upp hið ytra,

él festist hið vestra,

mökkr mun náms, af nökkvi,

naðrbings kominn hingað.

En er hann hafði úti Þokuvísur þá var myrkt í höllinni. Og er myrkt er orðið í höllinni tekur hann aftur til Jarlsníðs. Og er hann kvað hinn efsta og síðasta þriðjung þá var hvert járn á gangi það er í var höllinni án manna völdum og varð það margra manna bani. Jarl féll þá í óvit en karl hvarf þá í brott að luktum dyrum og óloknum lásum.

En eftir afliðið kvæðið minnkaði myrkrið og gerði bjart í höllinni. Jarl raknaði við og fann að honum hafði nær gengið níðið. Sá þá og vegsummerki að af var rotnað skegg allt af jarli og hárið öðrum megin reikar og kom aldrei upp síðan. Nú lætur jarl ræsta höllina og eru hinu dauðu út bornir. Þykist hann nú vita að þetta mun Þorleifur verið hafa en karl engi annar og mun launað þykjast hafa honum mannalát og fjártjón. Liggur jarl nú í þessum meinlætum allan þenna vetur og mikið af sumrinu.

6. kafli

Það er af Þorleifi að segja að hann snýst til ferðar suður til Danmerkur og hefir það til leiðarnests sér sem hann ginnti af þeim í höllinni. En hversu lengi sem hann hefir á leið verið þá létti hann eigi sinni ferð fyrr en hann kom á fund Sveins konungs og tók hann við honum fegins hendi og spurði hann að ferðum sínum en Þorleifur sagði allt sem farið hafði.

Konungur svarar: "Nú mun eg lengja nafn þitt og kalla þig Þorleif jarlaskáld."

Þá kvað konungur vísu:

Grenndi Þorleifr Þrænda

þengils hróðr fyr drengjum,

hafa ólítið ýtar

jarls níð borið víða.

Njörðr réð vestan virðum

vellstæri brag færa

brot lands galt gæti

grálega leóns báru.

Þorleifur sagði konungi að hann fýstist út til Íslands og beiddi konung orlofs að fara þegar að vori.

En konungur sagði svo vera skyldu "vil eg gefa þér skip í nafnfesti með mönnum og reiða og þvílíkri áhöfn sem þér þarfast."

Nú er Þorleifur þar um veturinn í góðu yfirlæti en að vordögum býr hann skip sitt og lét í haf og byrjaði vel og kom skipi sínu við Ísland í á þá er Þjórsá heitir.

Það segja menn að Þorleifur kvæntist um haustið og fengi þeirrar konu er Auður hét og væri Þórðar dóttir er bjó í Skógum undir Eyjafjöllum, gilds bónda og stórauðigs, kominn af ætt Þrasa hins gamla. Auður var kvenskörungur mikill. Þorleifur sat um veturinn í Skógum en um vorið eftir keypti hann land að Höfðabrekku í Mýdal og bjó þar síðan.

7. kafli

En nú er þar til að taka er Hákon jarl er, að honum batnaði hins mesta meinlætis en það segja sumir menn að hann yrði aldrei samur maður og áður og vildi jarl nú gjarna hefna Þorleifi þessar smánar ef hann gæti, heitir nú á fulltrúa sína, Þorgerði Hörgabrúði og Irpu systur hennar, að reka þann galdur út til Íslands að Þorleifi ynni að fullu og færir þeim miklar fórnir og gekk til fréttar. En er hann fékk þá frétt er honum líkaði lét hann taka einn rekabút og gera úr trémann og með fjölkynngi og atkvæðum jarls en tröllskap og fítonsanda þeirra systra lét hann drepa einn mann og taka úr hjartað og láta í þenna trémann og færðu síðan í föt og gáfu nafn og kölluðu Þorgarð og mögnuðu hann með svo miklum fjandans krafti að hann gekk og mælti við menn, komu honum síðan í skip og sendu hann út til Íslands þess erindis að drepa Þorleif jarlaskáld. Gyrti Hákon hann atgeir þeim er hann hafði tekið úr hofi þeirra systra og Hörgi hafði átt.

Þorgarður kom út til Íslands í þann tíma er menn voru á alþingi. Þorleifur jarlaskáld var á þingi.

Það var einn dag að Þorleifur gekk frá búð sinni er hann sá að maður gekk vestan yfir Öxará. Sá var mikill vexti og illslegur í bragði. Þorleifur spyr þenna mann að heiti. Hann nefndist Þorgarður og kastaði þegar kaldyrðum að Þorleifi en er Þorleifur heyrði það ætlaði hann að bregða sverðinu konungsnaut er hann var gyrður með en í þessu bili lagði Þorgarður atgeirnum á Þorleifi miðjum og í gegnum hann. En er hann fékk lagið hjó hann til Þorgarðs en hann steyptist í jörðina niður svo að í iljarnar var að sjá.

Þorleifur snaraði að sér kyrtilinn og kvað vísu:

Hvarf hinn hildardjarfi,

hvað varð af Þorgarði?

villumaðr á velli,

vígdjarfr refilstiga.

Farið hefir Gautr að grjóti

gunnelds hinn fjölkunni,

síðan mun hann í helju

hvílast stund og mílu.

Þá gekk Þorleifur heim til búðar sinnar og sagði mönnum þenna atburð og þótti öllum mikils um vert um þenna atburð. Síðan varpar Þorleifur frá sér kyrtlinum og féllu þá út iðrin og lét Þorleifur þar líf sitt við góðan orðstír og þótti mönnum það allmikill skaði. Þóttust nú allir vita að Þorgarður þessi hafði engi verið annar en galdur og fjölkynngi Hákonar jarls.

Síðan var Þorleifur heygður. Haugur hans stendur norður af lögréttu og sést hann enn. Bræður hans voru á þingi er þetta var tíðinda og gerðu útferð Þorleifs sæmilega og erfðu hann að fornum sið en Ásgeir faðir þeirra var þá litlu andaður. Síðan fóru menn heim af þingi og fréttust þessi tíðindi nú víða um Ísland og þóttu mikils verð.

8. kafli

Sá maður bjó þá á Þingvelli er Þorkell hét. Hann var auðigur maður að ganganda fé og hafði jafnan hægt í búi. Engi var hann virðingamaður.

Sauðamaður hans hét Hallbjörn og var kallaður hali. Hann vandist oftlega til að koma á haug Þorleifs og svaf þar um nætur og hélt þar nálægt fé sínu. Kemur honum það jafnan í hug að hann vildi geta ort lof kvæði nokkurt um haugbúann og talar það jafnan er hann liggur á hauginum en sakir þess að hann var ekki skáld og hann hafði þeirrar listar eigi fengið fékk hann ekki kveðið og komst aldrei lengra áfram fyrir honum um skáldskapinn en hann byrjaði svo:

Hér liggr skáld.

En meira gat hann ekki kveðið.

Það var eina nátt sem oftar að hann liggur á hauginum og hefir hina sömu iðn fyrir stafni ef hann gæti aukið nokkuð lof um haugbúann. Síðan sofnar hann og eftir það sér hann að opnast haugurinn og gengur þar út maður mikill vexti og vel búinn.

Hann gekk upp á hauginn að Hallbirni og mælti: "Þar liggur Hallbjörn og vildir þú fást í því sem þér er ekki lánað, að yrkja lof um mig og er það annaðhvort að þér verður lagið í þessi íþrótt og munt þú það af mér fá meira en vel flestum mönnum öðrum og er það vænna að svo verði ella þarftu ekki í þessu að brjótast lengur. Skal eg nú kveða fyrir þér vísu og ef þú getur numið vísuna og kannt hana þá er þú vaknar þá munt þú verða þjóðskáld og yrkja lof um marga höfðingja og mun þér í þessi íþrótt mikið lagið verða."

Síðan togar hann á honum tunguna og kvað vísu þessa:

Hér liggr skáld það er skálda

skörungr var mestr að flestu.

Naddveiti frá eg nýtan

níð Hákoni smíða.

Áðr gat engr né síðan

annarra svo manna,

frægt hefir orðið það fyrðum,

férán lokið hánum.

"Nú skaltu svo hefja skáldskapinn að þú skalt yrkja lofkvæði um mig þá er þú vaknar og vanda sem mest bæði hátt og orðfæri og einna mest kenningar."

Síðan hverfur hann aftur í hauginn og lýkst hann aftur en Hallbjörn vaknar og þykist sjá á herðar honum. Síðan kunni hann vísuna og fór síðan til byggða heim með fé sitt eftir tíma og sagði þenna atburð. Orti Hallbjörn síðan lofkvæði um haugbúann og var hið mesta skáld og fór utan fljótlega og kvað kvæði um marga höfðingja og fékk af þeim miklar virðingar og góðar gjafir og græddi af því stórfé, og gengur af honum mikil saga bæði hér á landi og útlendis þó að hún sé hér eigi rituð.

En frá bræðrum Þorleifs er það að segja að næsta sumar eftir andlát hans fóru þeir utan, Ólafur völubrjótur og Helgi hinn frækni, og ætluðu til hefnda eftir bróður sinn. En þeim varð eigi lagið þá enn að standa yfir höfuðsvörðum Hákonar jarls því að hann hafði þá enn eigi öllu illu því fram farið sem honum varð lagið sér til skammar og skaða. En þó brenndu þeir mörg hof fyrir jarlinum og gerðu honum margan fjárskaða í ránum og hervirki er þeir veittu honum og margri annarri óspekt.

Og lýkur hér frá Þorleifi að segja.

ÞÓRHALLS ÞÁTTUR KNAPPS

Maður er nefndur Þórhallur og kallaður knappur. Hann bjó á Knappstöðum í Fljótum. Þórhallur var göfugrar ættar. Höfðu hans foreldrar þar búið fyrir honum. Þórhallur var maður siðlátur og þó heiðinn sem þá var flest fólk í þeim sveitum. Hann var mjög tekinn og þyngdur af líkþrá. Þórhallur blótaði skurðgoð að sið frænda sinna. Var eitt hof ríkt eigi langt frá bæ Þórhalls er Fljótverjar héldu allir samt og höfðu þar blótveislur á hverju ári.

Á einni nótt er Þórhallur svaf í rekkju sinni dreymdi hann að hann þóttist vera úti staddur. Hann sá ríða mann bjartan að bæ sínum á hvítum hesti, skrýddan konunglegum búnaði og hafði gullrekið spjót í hendi. En er Þórhallur sá þenna mann nálgast þá sló á hann ótta og vildi hann snúa inn í húsin.

En riddarinn varð skjótari og hljóp af baki og gekk fyrir dyrnar svo segjandi: "Eigi skaltu óttast því að þér mun ekki mein verða að minni hérkomu heldur muntu öðlast af minni návist heilsu og gleði ef þú vilt hlýðnast mínum ráðum. Harmar þú þína vanheislu en eigi þarf eg þess að spyrja því að eg veit að þú harmar. Far nú og fylg mér og skal eg sýna þér öruggt heilsuráð."

Komumaðurinn leiddi hann einshvers staðar út að túngarðinum er gert var um bæinn og mælti til hans: "Í þessum stað skaltu láta smíða hús einum og sönnum guði til sæmdar eftir því móti sem eg mun sýna þér. En þessi guð mun þér kunnigur ger á þessu sama ári á alþingi því að fyrir víst ríður þú til þings í sumar. Nú ef þú dýrkar með hreinu hjarta þann guð er þér mun þar boðaður vera þá muntu verða heill og með heilleik líkamans muntu gleðjast í friði og farsæld þessar veraldar. En í ókominni veröld njóta eilífrar sæmdar og sælu."

Síðan mældi hann grundvöll húsgerðarinnar fyrir Þórhalli með aurfalnum á spjóti sínu og sagði svo til hans: "Með þessi skipan skaltu húsið gera og hafa til við þann sem áður er í hofi því er hér er skammt frá bæ þínum og sveitarmenn hér eru vanir að sækja til og halda þar blótveislur á hverju ári. Það hof skaltu láta ofan taka þegar snemma í dag er þú ríst upp en þá falsaguða er þér hafið tignað hér til skaltu aldrei dýrka héðan af. Nú ef þú trúir orðum mínum og þú geymir utan allan efa að gera þá hluti sem eg hefi boðið þá mun þér skjótt batna og muntu styrkjast dag frá degi."

Því næst hvarf draummaðurinn frá honum að sýn en hann vaknaði og trúði sýninni.

Bauð hann sínum verkmönnum öllum þegar er dagaði fara til skyndilega og brjóta ofan hofið en færa heim viðinn til sín. En þó að þeir mögluðu í mót og töluðu með sér að slíkt væri órar þá þorðu þeir allt að einu eigi móti að mæla hans boðskap og gerðu fyllilega það er hann hafði fyrir sagt. Tók Þórhallur til þaðan frá að smíða húsið á allan þann hátt og mikilleika sem honum hafði sýnt verið í svefninum.

Í þann tíma bjó þaðan skammt á brott á næsta bæ kona sú er hét Þórhildur. Hún var mikil fyrir sér og mjög fjölkunnig.

Á þeirri sömu nótt er fyrr sagða vitran bar fyrir Þórhall vakti Þórhildur upp sína menn þegar í elding og sagði svo: "Þér skuluð fara sem skjótast að reka saman og heim úr högum allt kvikfé vort, bæði naut og sauði og hross, byrgja síðan í húsum eða réttum því að það mun ekki líf hafa er hér er úti í högum vorum í dag því að Þórhallur nábúi minn á Knappstöðum er ær orðinn og vitlaus svo að hann sendir til menn sína að brjóta ofan það virðulega hof er þar stendur og þar fyrir verða hin ágætu goð er þar hafa áður dýrkuð verið að flýja nauðig og í grimmum hug og ætla sér hælis að leita og bústaðar allt norður á Siglunes. Nú vil eg eigi að minn fénaður verði á vegum þeirra því að þau eru svo reið og í beiskum hug að þau munu engu eira því sem fyrir þeim verður."

Nú var svo gert sem hún mælti fyrir að öll hennar kvikvendi voru heim rekin og varðveitt utan einn kapalhestur hafði eftir staðið í haganum og fannst hann síðan dauður.

En Þórhalli á Knappstöðum gekk allt eftir því sem honum hafði vitrað verið. Honum batnaði síns sjúkleika dag eftir dag og óx hans máttur. Reið hann til þings um sumarið og fann þar þá menn er fram fluttu kristilegan boðskap sem brátt mun sagt verða. Tók Þórhallur þar trú rétta og varð þá hið fyrsta fullkomlega alheill að líkam þegar er hann var skírður. Eftir það fór hann heim fagnandi til bús síns og dýrkaði alla daga lífs síns með hreinni þjónustu allsvaldanda guð í þeirri kirkju er hann hafði honum helgað og fyrst var ger í Fljótum í nafni föður og sonar og heilags anda þeim er vegur og dýrð eilíflega einum guði í þrenningu.

Amen.

KUMLBÚA ÞÁTTUR

Þorsteinn Þorvarðsson, mágur Þorfinns á Bakka, er átti Helgu Þorgeirsdóttur, systur ábóta, hann fífldist að Steinvöru konu Höskulds mágsefnis. Hann átti við henni eitt barn.

En þá er Þorsteinn var í órum þessum þá var það eitt sinn að hann gekk heim síð um aftan og bar þá fyrir hann sýn kynlega. Þá gekk hann í dalverpi lítið og fann þar kuml manns. Þar þreifaði hann niður fyrir fætur sér og fann þar mannsbein og sverð eitt. Þorsteinn tók sverðið og hafði með sér og ætlaði að koma þar til um morguninn eftir náttsöng.

Um kveldið fór Þorsteinn í rekkju sína og kona hans hjá honum. Hann sofnaði brátt. Þá dreymdi hann að maður mikill kæmi að honum og hafði í hendi bolöxi mikla rekna. Maðurinn var vænn sýnum. Þessi maður heitaðist mjög við Þorstein ef hann bæri eigi aftur sverð hans og kvað eigi mundu hlýða svo búið. Þorsteinn óttaðist heldur hót hans og lét illa í svefni. Kona hans vakti hann og spurði hví hann lét svo illa en hann vildi eigi segja henni og sofnaði þegar og kom að honum hinn sami maður og kvað vísu þessa:

Branda rauð eg í blóði

borðspjóts með hlyn forðum.

Reyndi eg hvatt í hrotta

hreggi skilfings eggjar.

Féllu menn en manna

morð óx af því forðum.

Enn em eg samr að semja

sama leik við þig, nafni.

Þá svarar Þorsteinn draummanninum með þessi vísu og kvað:

Þora mun eg reiðr að rjóða

randa skóð í blóði,

hvargi er rekks með rekkum

ríðr flugdreki slíðra.

En áðr gef eg erni fæðu,

undgjóðs sendir, blóði.

Fyrr skal eg högg við höggi,

hjaldrstærir, þér gjalda.

Þá svarar kumlbúinn og mælti: "Nú hafðir þú það ráð Þorsteinn er helst lá til og mundi eigi hlýtt hafa ella."

Þá spurði Helga hví hann léti svo illa en hann vildi eigi segja henni.

Þá tók að lýsa brátt. Síðan reis Þorsteinn upp og gekk þangað er hann hugði að kumlið væri og fann hvergi síðan og gekk oft að leita, fór heim síðan og sagði konu sinni frá og öðrum mönnum.

En þetta varð vestur í Breiðafirði á Reykjanesi inn frá Stað á Hamarlandi.

MÁNA ÞÁTTUR SKÁLDS

Þeir Magnús konungur lágu viku í Unnardys á Lista. Þar var þá með Magnúsi konungi Máni skáld og kvað vísu:

Byr gefðu brátt, hinn örvi,

Björgynjar til mörgum,

þess biðjum vér, þjóðum,

þungstalls konungr sólar.

Angrar oss það er lengi

útnyrðingr heldr fyrðum,

vindr er til seinn að sundi

sunnrænn, í dys Unnar.

Konungur mælti: "Vel er kveðið Tungli."

En skyrtur margar lágu í hrúgu er þvegnar höfðu verið og mælti konungur að hann skyldi hafa eina.

Máni kom til hans austur að landsenda, var þá kominn frá Rómi og var stafkarl, gekk inn í stofuna þar er konungurinn var með sveit sinni og var hann þá ekki félegur, Máni, kollóttur og magur og nær klæðlaus, og þó kunni hann konung veglega að kveðja. Konungur spurði hver hann væri. Hann kveðst heita Máni og vera íslenskur og þá kominn frá Rómi sunnan.

Konungur mælti: "Þú munt kunna fræða Tungli. Sest niður og kveð."

Hann kvað síðan Útfarardrápuna er Halldór skvaldri orti um Sigurð konung Jórsalafara, móðurföður Magnúss konungs, og fékk þetta kvæði góðan róm, þótti og vel skemmt.

En leikarar tveir voru í stofunni er hlaupa létu smárakka yfir hávar stengur fyrir tignum mönnum og því hærra sem menn voru tignari.

Konungur mælti: "Finnur þú Tungli að leikararnir sjá ekki vel til þín? Nú yrktu um þá vísu og má vera að þér verði heldur gagn að."

Þá kvað Máni:

Slægr fer gaur með gígju,

ginn er hér komið inni,

meiðr hefir skjaldar skóða

skrípalát, og pípu.

Rekkr lætr rauða bikkju

rekið skvaldr, fyrir aldir,

skulut hlýða því þjóðir,

það er skaup, yfir staf hlaupa.

Og enn kvað hann:

Gígjan syngr þar er ganga

grípa menn til pípu.

Færa fólsku stóra

fram leikarar bleikir.

Undr er hve augum vendir

um sá er þýtr í trumbu.

Kníðan lít eg á kauða

kjaft og blásna hvafta.

Þá varð að mikill hlátur og slógu hirðmenn hring um þessa leikara og kváðu vísuna og æ það oftast: "Kjaft og blásna hvafta."

Þeim leikurunum þótti nær sem þeir væru í eldi og komust út úr stofunni. En konungur tók Mána til sín og var hann síðan í hans föruneyti til Björgynjar.

ODDS ÞÁTTUR ÓFEIGSSONAR

Eitt sumar kom af Íslandi Oddur sonur Ófeigs Skíðasonar og kom norður við Finnmörk og var þar of veturinn. Þá var Haraldur konungur yfir Noregi.

Og er þeir sigldu norðan of vorið þá mælti Oddur við skipverja sína: "Ferð þessi er með nokkurri ábyrgð," segir hann, "því að hingað á engi maður kaupferð að hafa nema með konungs leyfi eða sýslumanns. Er sá nú og maðurinn til fenginn að heimta finnskattinn og hafa þar yfirsókn er ekki þykir væginn sem er Einar fluga. Vil eg nú vita hve mikið þér hafið að gert of kaup við Finnana."

En þeir duldu að þeir hefðu keypt. Og nú er þeir fara norðan og sigla fyrir Þjóttu þá sjá þeir að langskip brunar fram undan eyjunni og til þeirra. Var þar Einar.

Og er þeir sáu þetta þá bað Oddur menn við búast og varast að eigi fyndist með þeim finnskatturinn "og ef það er eigi alltrútt sem mig grunar er þér munuð keypt hafa við Finna látum nú þá koma fé það í einn stað allt ef rannsakað verður skipið."

Og nú reynist það sem Oddur gat og bera fram hver það er keypt hafði og fela síðan þannig sem Oddi sýnist ráðlegast og höfðu lokið starfi þessu áður en Einar kemur að þeim. Nú leggja þeir snekkjuna fram hjá skipinu og var á byr, lætur sá og þróaðist heldur í hverri og óx.

Oddur kvaddi Einar því að þeir kunnust og mælti hann Einar: "Kunnigur ertu Oddur," segir hann, "að því er vel samir. En þér hafið verið í vetur með Finnum og má það vera að aðrir menn þínir hafi eigi jafn vel við séð að kaupa við Finna en oss er það ofboð í hendur fengið af konungi og viljum vér rannsaka skipið yðart."

Oddur segir og kvað heimilt skyldu að líta yfir varnaðinn og lúka menn upp kistur sínar. Ganga þeir Einar á skipið upp og leita og finna ekki af finnskattinum.

Þá mælti Einar: "Heldur hafa þessir menn meir við séð en eg hugði. Ætla eg nú varlega mega rjúfa búlkann því að veðrið vex og mun hitt ráð að vér förum á vort skip."

Þá mælti maður er sat á búlka: "Sjá skaltu áður bagga þenna er eg hefi, yfir hverju hann búi," tekur til og leysir en Einar bíður og er þar ól löng um baggann og torsótt að leysa og er hann lengi að.

Einar biður hann leysa skjótt. Hann kvað svo vera skyldu og tekur þar úr enn bagga og leysir og eru þar um margar ólar og fatrast mjög fyrir honum.

Þá mælti Einar: "Sein gerir þú málin," segir hann og bíður þó enn ef nakkvað megi það finnast í hans böggum er honum væri til sakagiftar.

Og því næst kemur upp hinn þriðji bagginn og er hann fékk þar til raufað þá var þar ekki í nema tötrar einir og það er engu var nýtt.

Þá mælti hann Einar: "Allra manna armastur," segir hann, "hefir þú dvalið oss og gabbað að eyin er vötnuð."

Fer nú síðan á skip sitt því að byrinn þróaðist og máttu þeir eigi við haldast kaupskipið. Skiljast nú við svo búið.

Þá mælti Oddur: "Nú höfum vér sett undan ágangi Einars flugu en þar þætti mér oss nú máldeili á að vér hittum eigi konung."

Einar sendir þegar orð konungi og lætur hann vita hvað títt er.

Og nú er þeir koma suður við Mjölu þá bar þar svo til að Haraldur konungur var þar fyrir og sjá þeir kaupskipið.

Og nú með því er konungi var komin fréttin áður þá mælti hann er þeir sáu skipið: "Nú kann vera," segir hann, "að mjög vel beri til. Þetta mun vera skipið Odds og er eigi óskaplegt að við finnumst. Og sjaldan hefir Einar svo vaðboginn farið sem fyrir þeim Oddi."

Konungur var reiður. Þeir Oddur leggja nú að eyjunni. Og meta þeir konungur eigi muninn, fara þegar á fund þeirra Odds og fagnar hann vel konungi. En konungur svarar fá og heldur reiðulega og kvað Odd ómaklega við sig búa, lést jafnan hafa tekið við honum með sæmd en kvað hann nú hafa farið og keypt við Finna að óleyfi sínu.

Oddur segir: "Fegnir mundum vér herra því," segir hann, "að hafa sunnar tekið land en Finnmörk en hinu mátti eg heldur ráða að kaupa ekki að óleyfi yðru."

Konungur mælti: "Þess get eg," segir hann, "að vera mundu sakar til þó að þér væruð allir upp festir og hengdir við hið hæsta tré. Og þó að þú sjálfur sért þessa eigi sjálfur valdur þá líst mér þó þannig að eins á menn þína að þeir munu eigi sparað hafa að kaupa ólofað og viljum vér rannsaka yður."

"Það skal heimilt herra," segir Oddur.

Var nú svo gert og finna þeir ekki.

Þorsteinn hét maður, frændi Þóris hunds. Hann var ungur maður og vænn, vinur Odds góður, og var þá með konungi. Hann Þorsteinn dvelst eftir á skipinu þá er þeir konungur gengu í brott og bregður síðan Oddi á mál leynilega og spyr hvort þeir voru nokkurs af valdir um þetta mál og lét að konungur væri reiður og mundi mjög vera eftir leitað við þá.

"Það ætla eg að eigi beri skírt af oss of málið. Tóku þeir það í fyrstu með sínu einræði svo að eg bannaði en nú hefi eg þó síðan ráð til gefið með þeim að leynast mætti."

"Hvar er nú komið féið?" segir Þorsteinn.

Oddur segir honum að allt var í húðfati einu.

Þorsteinn mælti: "Hér mun konungur enn koma og rannsaka en það sama húðfat skaltu taka og leggja undir konung og búa þar hásæti á ofan. Mun hann þess síst vara að því er eg get að undir honum sjálfum muni vera það er hann leitar en þó er það allt með nokkurri hættu."

Fer Þorsteinn síðan í brott en Oddur gerir sem hann lagði til ráð. Kom konungur þar litlu síðar og settist í rúm það eða sæti er var honum búið en konungsmenn leita fjárins bæði í kistum og hvetvetna var upp brotið það er vænast þótti til vera að þeir hefðu fólgið og fannst ekki.

Konungur mælti: "Eigi má eg þetta skilja því að ekki er þar á móti að féið er hér á skipinu það er vér leitum."

Oddur svarar: "Það er fornt mál herra að oft verður villur sá er geta skal."

Konungur gengur nú í brott og menn hans en Þorsteinn dvelst enn eftir á skipinu og mælti við Odd: "Eigi mun þetta bragð lengur duga og mun konungur sjá þetta af stundu og seint mun hann af láta hyggjast um leitina. Svo skuluð þér til ætla. Nú skulu þeir láta féið koma í seglið og færið síðan seglið upp við tréð og allt mun nú upp brotið á skipinu, bæði búlki og annað."

Svo gera þeir Oddur sem Þorsteinn mælti og fer hann á braut.

Og er hann kom eftir þeim konungi þá spyr konungur hví hann dveldist eftir.

"Nauðsyn átti eg til herra," segir hann, "eg varð að gera að hosu minni."

Konungur varð fár um.

Og litlu síðar kemur konungur á skip Odds og mælti: "Það kann vera," segir hann, "að þér búið setið mitt með finnskattinum og skal þar nú fyrst leita og hvervetna um skipið og svo mikið sem oss verður fyrir þá skuluð þér því harðara niður koma."

Og er nú leitað þar sem í hug kemur og finnst eigi.

Gengur konungur á land en Þorsteinn hvimar eftir nokkuð svo og mælti við Odd: "Eigi mun þetta enn lengi hlýða og dugir nú ekki annað en flytja af skipinu og flytjið fyrir nesið fram en eg mun ganga aðra leið heim en konungur. Þá mun hann síður vita að eg hafi dvalist eftir. Og í kveld þá er dagur er undir vindið þá upp akkerin og tak nú til farsnilli þinnar Oddur, því að svo mun konungur yður nær leggja ellegar að eigi rekist þér undan. Miklu er hann maður ráðgari og þrárri á það er honum leggst í lund."

Oddur kvað Þorsteini mjög vandlaunað lið það er hann veitti þeim. Skiljast þeir. Fer Þorsteinn á brott en þeir Oddur gera sem hann mælti, eru í starfi um nóttina.

Og um morguninn kom konungur og lét nú leita í seglinu og fannst eigi og grunaði konung eftir jafnan hvar þeir mundu fólgið hafa.

Oddur mælti: "Herra, nú máttu eigi gruna oss því að hver leppur er upp brotinn á voru skipi."

Konungur segir, lét að eigi mundi sú raun á verða sem hann segir og kvað enga slíkt hafa að sér fært. Máttu þeir ekki festa orð á konungi, svo var hann reiður.

Og líður af dagurinn.

Og er náttar flytja þeir aftur féið á skip sitt og búast um og í óttu kemur á byr og hóf þá frá landi.

Konungur vaknar snemma og mælti: "Nú þykist eg vita og sjá allt ráð þeirra eftir og munu fleiri hafa hlut í átt en þeir einir og vættir mig að nú finnum vér á skipinu það sem vér leitum. En eigi kunni eg að gefa þeim banasök meðan mér var get til. Skulum vér nú fara og leita."

Og er þeir koma úr tjöldum og litast um þá sjá þeir segl þeirra Odds utarlega við eyjar og þá mælti konungur: "Þar mun nú skilja með oss Oddi að sinni. En þú Þorsteinn kannt vel fylgja þínum vinum og meira virðir þú nú þá Odd en mig og kann vera að þú segist í ætt þína um svikin."

Þorsteinn segir: "Ekki eru þetta svik herra þótt þú drepir eigi Odd er verið hefir vinur þinn góður og marga aðra menn um getsök og þykir mér það trúleikur við þig að firra yður slíkri óhæfu."

Þeir Oddur létu í haf og höfðu góða byri.

Þá mælti Oddur við háseta sína: "Nú skal segja yður hversu farið hefir og hvað mér gekk til hverskis. Eg bað yður eigi meira kaupa að Finnum en leyft var en þér fenguð eigi við séð. Og er svo var komið og vér hittum Einar þá mælti eg því að þér skylduð bjóða honum sæmilega en gera þó langmælt við hann og fá mart til faturs að eg vissi að þér voruð sakbitnir. Bað eg því sigla meðan hann dvaldist að þannug mátti skjótast skilja með oss. Og þá fyrst er konungi var sagt að séð var skipið þá spurði hann hvort það mundi vort skip en Þorsteinn vinur vor sagði og kvað menn þar draga fiska. "Góð veiður," sagði konungur, "veit sá er sig kann og mun sú veiður undir mér." Nú höfum vér þó haldið veiðinni og komist á brott og er það mjög Þorsteini að launa."

Oddur kemur út hingað og fer til bús síns.

Sá maður var þá í förum er Hárekur hét, frændi Þorsteins, og kom í Miðfjörð. Þá var hér illa ært en Oddur bauð honum til sín og sendir utan með honum stóðhross góð, rauð að lit og hvít mönin á, til handa Þorsteini og kvað hann verið hafa sinn fjörgjafa.

Hárekur fer utan um sumarið og hittir Þorstein, var hann þá enn með konungi, og færir honum hrossin og kvað Odd hafa sent honum.

Þorsteinn segir: "Þetta er mér mest ólið því að nú mundi yfir hylmast ellegar en nú mun eigi leynast mega og er nú nakkvað vandráðið."

Þorsteinn sýnir nú konungi hrossin og kvað Odd hafa sent honum að gjöf.

Konungur segir: "Ekki var eg gjafanna verður frá Oddi og hefir hann þér sent en eigi mér og þú skalt hafa" og biður drepa hann.

En menn voru þess ófúsir og réðst Þorsteinn brott frá hirðinni og var í öngri konungs vingan.

ÞÓRARINS ÞÁTTUR OFSA

Þórarinn hét maður er kallaður var ofsi. Hann bjó að Stokkahlöðum í Eyjafirði, ofláti mikill og afbragðsmaður. Hann var sonur Þórðar, er mjög verður getið við Esphælinga sögu, en Hildur var móðir hans dóttir Gauta Ármóðssonar. Þórarinn var farmaður mikill.

Það var eitt sinn að Þórarinn kom skipi sínu af hafi í Hraunhöfn og hafði sótt sér húsavið. Þar lá fyrir skip Þorgeirs Hávarssonar og hafði hann sekur orðið um sumarið um víg Þorgils frænda Grettis Ásmundarsonar og um launvígsmál Þóris að Hrófá.

Kallaði Þórarinn saman menn sína og mælti: "Svo er við látið að hér liggja þeir menn fyrir sem mörgum eru kunnir að óspekt og hafa drepið frændur vora og er nú mál eftirsjá að veita og er Þorgeir hinn versti maður."

Síðan bjuggust þeir til að vinna knörrinn. Már hét maður en annar Þórir er voru með honum.

En er Þorgeir vissi þetta þá bað hann menn sína sýna drengskap og verjast. Síðan gerðist orusta mikil og sóttu að fjórir tigir manna og var allmikill liðsmunur. Varði Þorgeir stafninn alldrengilega. Og er þynntist skipanin með borðunum þá óx atsóknin um stafninn og í þeirri svipan felldi Þorgeir þá Má og Þóri og tvo menn aðra og féll hann þar sjálfur. Þá hafði hann alls vegið fjórtán menn. Þórarinn felldi þar sjö menn og hjó hann af Þorgeiri höfuðið og hafði með sér til Eyjafjarðar og lagði það í salt er hann kom heim.

Þessi tíðindi spurðust víða. Lofuðu margir þetta verk og þótti hið mesta snarræði í vera.

En Eyjólfur Guðmundarson að Möðruvöllum kvað hinn veginn oftast farið hafa að húskarlar Ólafs konungs hafi fáir óbættir drepnir verið "og er enn eigi víst hversu lengi þeir allir eiga sigri að hrósa. Hefir mér og svo til spurst sem Þorgeir hafi átt við liðsmun að etja. Og þótt hann væri óvinsæll þá var hann þó kær konungi."

Eyjólfur var hirðmaður Ólafs konungs sem Guðmundur faðir hans.

En er menn búast til alþingis þá lét Þórarinn taka höfuðið og kvað þá skyldu hafa það með sér og sýna hvað þeir höfðu unnið. En er Þórarinn kom til Lögbergis var þar sem mest fjölmenni.

Tók hann þá til orða: "Kunnigt mun hér öllum mönnum vera um atburð þann er gerðist hið fyrra haust í lífláti Þorgeirs Hávarssonar. Eru þeir menn er fé hafa gefið til höfuðs honum og harmsakar átt að reka. Ætla eg að þeim muni berast vitni um það að eg veld því verki og þykist eg þessa fjár eigandi orðinn er menn lögðu til að þetta verk væri unnið. Og ef nokkur grunar sögu mína þá má hér nú líta höfuð af honum" og lét hann því þá upp halda.

Þá mælti Eyjólfur Guðmundarson: "Það ætla eg að Þorgeir mun mjög harmdauði vera ef eg sést vel um í alla staði því að vér vitum að Ólafur konungur var vel til hans og hirðmaður hans var Þorgeir Hávarsson. En þú ferð að þessu Þórarinn með miklu ofurkappi. En mikil er alvalds raun og mörg konungs ráð."

Síðan skilja þeir og hafði Þórarinn aftur með sér norður höfuð Þorgeirs.

Og mælti Þórarinn er hann kom í Eyjafjörð: "Þá mun flestum mönnum helst í hug koma dráp Þorgeirs ef vér leggjum í haug höfuð hans hjá Vaðilshorni."

Og svo var gert.

En er skip gengu milli landa þá komu þessar fréttir fram í Noregi fyrir Ólaf konung um líflát Þorgeirs Hávarssonar og förunauta hans. Konungur spurði hver því olli en þeir segja að Þórarinn ofsi hafi gert og það með hversu ferlega hann hafi með farið, saltað höfuðið Þorgeirs um veturinn en flutt það síðan til alþingis um sumarið eftir.

Við þessi tíðindi varð konungur ákaflega reiður og mælti: "Oft hafa menn drepnir verið en þess vitum vér eigi dæmi að svo hafi menn með farið. Og víst vildum vér að hann hefði þetta feigum höndum gert."

Í þenna tíma var Þormóður Kolbrúnarskáld farinn að drepa Þorgrím trölla til Grænlands og hefna Þorgeirs Hávarssonar. Hann orti og erfidrápu er sannar þann allan atburð.

Konungur heimti á tal við sig þann mann er Sigurður hét. Hann var þá búinn til Íslands.

Konungur mælti við Sigurð: "Þá er þú kemur til Íslands þá far þú á fund Eyjólfs Guðmundarsonar vinar míns og hirðmanns og fá honum þetta fé. Það eru átta merkur vegnar. Vil eg gefa honum féið og þar með vingan mína en eg vil það í móti hafa að hann ráði af dögum Þórarin ofsa."

Sigurður tók við fénu, fór síðan leiðar sinnar, lét í haf og kom skipi sínu í Eyjafjörð. Tókst þar brátt kaupstefna með mönnum.

Eyjólfur reið til skips og hitti stýrimann. Þeir töluðust við um vistir og kaup og bauð Eyjólfur honum heim til sín en hásetar vistuðust um Eyjafjörð.

Og er Sigurður kom heim á Möðruvöllu segir hann Eyjólfi orðsending konungs og bar fram féið "en hér í móti vill hann að þú drepir Þórarin ofsa fyrir víg Þorgeirs Hávarssonar."

Eyjólfur kvaðst þakka konungi fyrir gjafar sínar og vinmæli "en það álag er hann vill að eg geri þá mun eg til stýra með konungs hamingju."

En um haustið er menn riðu til leiðar reið Eyjólfur með flokk sinn. Þórarinn ofsi reið og með mikla sveit. Þar var og þræll hans í för með honum er Greipur hét, mikill og sterkur. Menn riðu hart um daginn og hleypti þrællinn hesti sínum fram hjá Þórarni svo að klæði hans verguðust.

Þórarinn mælti: "Ver þú allra þræla armastur, gerandi mér slíkt" og lýstur hann á hrygginn með sverðshjöltunum.

En þrællinn snýst við og spyr ef hann vill nokkuð leggja til bóta ...

(Hér þrýtur þáttinn)

ÞORMÓÐAR ÞÁTTUR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

Prýðimaður mikill var Þormóður Kolbrúnarskáld og vel að íþróttum búinn, skáld gott, meðalmaður á vöxt, allra manna snarastur. Hann undi sér öngu eftir andlát Þorgeirs fóstbróður síns.

Og það sama sumar sem hann var veginn fór Þormóður utan vestur í Vaðli og er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þeir komu fram í Danmörk. Þá réð þar fyrir Knútur hinn ríki og var honum sagt frá Þormóði að hann væri mikið afbragð annarra manna bæði sakir hreysti og kappgirni og svo skáldskapar. Og sendir konungur eftir honum og bað hann koma á sinn fund. Þormóður bregst fljótt við og fer að hitta konung og gengur fyrir hann og kveður hann ágætlega.

En konungur fagnar vel Þormóði og býður honum þegar til sín "og fer það orð frá þér," segir konungur, "að þú sért vel fallinn til að vera í konungs hirð og þjóna tignum mönnum."

Þormóður svarar: "Það er mér eigi fellt herra fyrir því að eg er eigi til fær að setjast í rúm höfuðskálda slíkra sem með yður hafa verið og er eg ekki reyndur að því að yrkja um þvílíka höfðingja sem þér eruð."

Konungur mælti: "Þetta viljum vér að þú kjósir af að vera með oss."

Þá svarar Þormóður: "Herra, varla er oss þetta fallið því að vér erum illa stilltir og kann vera að vér fáum eigi til gætt og þykir mér illt ef eg hrata hér í nokkurn ófagnað fyrir sakir skaplyndis míns því að oft nenni eg lítt að gera í móti skapi mínu. En þó vil eg yður þess biðja að þér fyrirkunnið mig eigi þess er eg mun mæla. Það verður stundum mælt af sumum mönnum að eigi hafi gefist að fullu þeim mönnum er með yður hafa verið."

Konungur mælti: "Var með oss Þórarinn loftunga."

Þormóður svarar: "Satt er það herra en var þó sú stund um hríð að eigi þótti það ólíkara að Þórarinn bæri sig eigi heilan á brott. En yður mun þó svo reynast að eg er miklu verra skáld en Þórarinn."

Konungur mælti: "Mjög verðum vér eftir að leita við þig Þormóður og má það gera um stundar sakar en þó má það á finna að vér vildum þína þjónustu hafa."

"Guð þakki yður það herra," segir Þormóður, "en þó verðum vér að ætla hóf fyrir oss þótt vér vitum það að yður sé merkilegast að þjóna."

"Nú mun eg það sýna," segir konungur, "sem eg gat áður að heldur en eigi farir þú til mín og mun eg gefa þér þvílíkan mála sem Þórarinn hafði en það var mörk gulls."

"Herra," sagði Þormóður, "ef vér tökum þenna kost þá þurfum vér mjög þinnar umstilli og umsjár því að eg er raunlítt stilltur sem eg sagði yður."

Þormóður tekur nú þetta af að hann fer til hirðvistar með Knúti konungi og er hann þar um hríð og vel virður. Hann skemmtir oft konungi og er það frá sagt að hann skemmti allra manna best og oft kvæði hann vísur um það er við bar. Konungi hugnaði hann vel og verður þó ekki meira en hann hugði til. Líður nú sumarið.

2. kafli

Um veturinn er það sagt að maður sá kemur til hirðarinnar er Hárekur heitir. Honum var svo farið að hann er víkingur mikill og illgerðamaður en hann er þó vinur Knúts konungs. Færði hann honum jafnan herfang mikið og gersemar margar og virti konungur hann mikils.

Svo er sagt að konungur fréttir nú Hárek að hversu honum hefir farist um sumarið.

En hann segir að eigi hafi nú vel farist, kveðst látið hafa stafnbúa sinn "og vil eg þess biðja yður herra að þér fáið mér stafnbúa annan og er þó vandfengið í stað hans, að því að mér þykir, því að hann var oft góður tiltaks um orð ef svara þurfti hvort sem skyldi skattyrðast eða leita lofgjarnlegra orða."

Konungurinn íhugar þetta mál og kveðst þó vilja bjóða honum til sín ef hann vildi það og hætti hann hernaði og kveðst sér það ráð sýnast vænlegt að hann gerði svo. En Hárekur lést enn vilja hafa hina sömu iðn. Þar er hann um veturinn með konungi. Hann var vel við Þormóð og gerði mjög að athvarfi við hann.

Hárekur vekur til mjög oft við konunginn um stafnbúann að hann skuli fá honum en konungur slítur eigi úr því svo brátt. Þormóður verður eigi fyrir öfund af mönnum sem oft kann verða við þá menn sem nýkomnir eru til hirðar og virðir vel. En þar kemur um málið Háreks að hann segir honum að hann kýs Þormóð til stafnbúa sér.

Konungur mælir ekki því í móti ef Þormóður vildi og var nú þess leitað við hann og tók hann því ófljótt heldur. Og kom það loks að konungur sjálfur ræðir um við hann og segir að hann vill að Þormóður réðist til með Háreki.

Þormóður svarar: "Það er mér nú skapfelldast að vera með yður herra og er mér sjá alls ókunnur, hann Hárekur."

Konungur biður nú Þormóð til og segir hann hafa nú munu í móti vingan sína ef hann gerir nú þetta sumarlangt fyrir orð sín.

Þormóður svarar: "Heldur vildi eg nú herra með yður vera. En þó fyrir því að þér beiðið þessa þá vil eg eigi þessu afsvör veita með öllu en skilja vil eg nokkuð í málið. Ef eg ræðst í þessa ferð með Háreki þá vil eg ráða hvar í hafnir skal leggja eða brott skal leggja."

Konungur játar þessu og segja svo vera skulu sem hann beiðir. Og nú er kemur að þeirri stundu er þeir Hárekur og Þormóður skulu brott fara frá hirðinni þá koma eigi fram gjafir þær af konungs hendi við Þormóð sem honum þótti sér heitið hafa verið. Og eru þeir konungur nú báðir saman staddir.

Þá þykir Þormóði ráðlegt vera munu að minna konunginn á með nokkuru móti og kvað hann þá vísu þessa:

Loftungu gaftu lengi

látr það er Fáfnir átti.

Þú lést mér, hinn mæri,

merkr fránöluns vánir.

Verðr em eg, varga myrðir

víðlendr, frá þér síðan,

eðr heldr um sjá sjaldan

slíks réttar, skal eg vætta.

Konungur dregur þegar gullhring af hendi sér er stóð hálfa mörk og gaf Þormóði.

"Haf nú mikla þökk fyrir herra," segir Þormóður, "en fyrirkunnið oss eigi vorrar framgirni þótt eg mæli um þetta enn nokkuru framar. Það töluðuð þér herra að eg skyldi mörk gulls þiggja af yður í málagjöf."

Konungur svarar: "Það er satt skáld er þú mælir og skal það og eigi af draga."

Tekur konungur nú hring annan og gefur honum.

Og er hann tók við þessum hringnum þá kvað hann vísu þessa:

Flestr of sér hve fasta

fagrbúnar hefi eg túna

báðar hendr úr breiðum

barðs þjóðkonungs garði.

Eld á eg jöfri að gjalda

ungr, þeim er bregðr hungri,

djúps, ber eg gull á greipum,

gráðugs ara, báðum.

Nú skiljast þeir Knútur konungur.

3. kafli

Þormóður ræðst nú til skips með Háreki og gerðist stafnbúi hans og fara þeir um sumarið og þykir Þormóður vera góður tiltaks bæði um orð og atgöngu og líkar þeim við hann einkar vel.

Það er sagt eitthvert sinn að áliðnu sumri að þeir leggja skip sín í lægi síð um aftan hjá ey nokkurri. Og það sjá þeir að renna fram hjá þeim skip nokkur og var það dreki er fyrst fór og allveglegt skip.

Og er drekann bar fram hjá skipinu því er Þormóður var á þá kallaði maður af drekanum: "Úr hart úr konungshöfninni," segir sá.

Þeir vilja þegar bregða tjöldunum og láta úr höfninni.

Og er Þormóður sér það þá bað hann hvergi brott leggja "og minnist nú á," segir hann, "hvað mælt var með oss að eg skyldi slíku ráða."

Þeir svöruðu félagar hans, biðja hann eigi verða svo óðan "og hefir þú mátt ráða þessu enn hér til fyrir oss og enn kann vera að svo sé."

Drekinn brunar nú fram að skipi þeirra Þormóðar og gengur nær og þykir þeim, er á drekanum eru, seint við látið að leggja úr höfninni.

Það er sagt að stafnbúinn á drekanum stendur upp og bregður sverði og höggur til Þormóðs en hann lætur eigi á sig hallt verða og höggur í móti til þess mannsins. Og ber svo til að sá lést en Þormóð sakaði ekki. Og þegar hleypur Þormóður af skipi sínu og upp á drekann og hefir skjöldinn fyrir sér og aftur eftir skipinu allt til lyftingar. En við þetta allt saman varð kall á skipinu og fréttist nú hvað tíðinda er. Og er Þormóður því næst höndlaður en víkingar leggja því næst brott og hirða ekki um Þormóð hvað af honum verður.

En drekanum stýrir Ólafur konungur og er honum sagt hvað í hefir gerst og svo að vegandinn er handtekinn og biður konungur láta drepa hann og kallar hann þess verðan vera.

Og er Finnur Árnason heyrir þetta er konungur mælti þá gengur hann til og vill vita hver maðurinn sé sá er vegið hefir stafnbúann og mælti er þeir fundust: "Fyrir hví varstu svo djarfur maður að þú treystir að hlaupa á konungsskipið, slíkt sem þú hafðir áður unnið?"

Þormóður svarar: "Það kom til þess," segir hann, "að eg hirti ekki um lífið ef eg kæmist á vald konungsins."

Nú segir Finnur þetta Sigurði biskupi og biður hann veita sér orðafullting við konunginn að biðja manninum friðar og ræða um með sér og sýnist þeim sem honum hafi hvatlega orðið allt jafnsaman. Og biðja þeir nú konung að hann skuli gefa honum grið og fara um það mörgum orðum.

Konungur spurði hví hann kæmi á hans vald þar sem hann var áður á öðru skipi, svo illa sem hann hafði sína sök til búið.

Þormóður heyrði þetta sjálfur og svarar konungi með vísu þessi:

Hafa þóttist eg, hættinn

happsækjandi, ef tækir

hreins, við haldi mínu

hvert land þegið, branda.

Ríkr, vil eg með þér, rækir

randa linns hinn svinni,

rönd berum út á andra

eybaugs, lifa og deyja.

"Já," sagði konungur, "auðsætt er það á þessi tiltekju að þú hirðir lítt um lífið ef þú kemur því fram sem þú vildir. En það hygg eg að verjir þú það rúm er þér er í skipað eða hvert er nafn þitt?"

Þormóður sagði til sín "og er eg fóstbróðir Þorgeirs Hávarssonar."

Konungur mælti: "Meiri gæfumaður skyldir þú vera en Þorgeir var en hitt er mér sýnt að þú munt lagður til óhappanna því að mér sýnist þú unglegur eða hversu mörg hefir þú vígin vegið?"

Þormóður kvað þá vísu:

Sex hef eg alls síð er uxu

ónhjalta Tý fjónir,

kenndur er eg við styr stundum,

stálregns boða vegna.

Þó em eg enn að mun manna

morðs varlega orðinn,

vér létum þó þeira,

þrítugr, skarar bíta.

Konungur mælti: "Þörf væri að þú biðir eigi aðra þrjá tigi vetra en þó er skaði að slíka menn því að þú munt vera skáld mikið."

Þormóður svarar: "Það mun nú mjög á yðru valdi hversu gamall eg skal verða en góðs vænti eg að yður fyrir sakir þíns vinar, Þorgeirs Hávarssonar fóstbróður míns. Fór eg og því mest af Íslandi að eg þóttist vita að þú mundir vilja láta hefna hirðmanns þíns og vinar, Þorgeirs Hávarssonar, en eg vissi mig skyldastan til að hefna hans með yðvarri umsjá."

Konungur mælti: "Þiggja muntu höfuð þitt alls þú ert á minn fund kominn. Vil eg að þú leitir fyrir þér hvert er þú vilt fyrir mér."

Þormóður svarar: "Sú lífgjöf kemur mér fyrir lítið því að mér er ókunnigt um Noreg en eg vil ekki leita til annarra konunga en þín. Nú ger þú annaðhvort, tak við mér eða lát mig drepa ella."

Og nú við árnun biskups og Finns og hins annars er konungi féllst vel í þokka til Þormóðar þá mælti konungur: "Statt upp þú Þormóður. Nú muntu verða að gjalda mér til þjónustu sjálfan þig fyrir þann mann minn er þú vóst. Ertu vel til fallinn að fara sendiferðir mínar."

Þá kvað Þormóður vísu:

Þarf sá er þér skal hvarfla,

þengill, fyrir kné lengi,

svaraðu hóglega hverju,

hugborð, konungr orði.

Fáir erum vér, né frýju,

frændr, vorum þó vændir,

minnist eg meir á annað

mitt starf, konungdjarfir.

Konungur svarar: "Gaman mun vera að skáldskap þínum og eigi ætla eg að þú verðir til lykta ógæfumaður."

Þormóður var nú með konungi og var hann því betur til hans sem hann hafði lengur verið því að konungi reyndist hann hinn röskvasti maður í öllum mannraunum.

ÞORMÓÐAR ÞÁTTUR (eftir Fóstbræðra sögu)

Nú skal segja frá Þormóði að hann undi lítt eftir víg Þorgeirs fóstbróður síns og þótti eigi vænt til hefnda, tekur sér far um sumarið og fór utan með þeim manni er Hárekur hét. Þeir tóku eyjar nokkurar og lágu þar um stund.

Það var einn dag að til eyjanna komu skip nokkur og lögðu allnær kaupskipinu. Var þar kominn Ólafur konungur og hafði komið að austan úr Vík. Menn fóru af skipi konungs og á kaupskipið og spurðu tíðinda eða hvað íslenskra manna þar væru á skipi, þeirra er konungi ættu landaura að gjalda. Hárekur sagði að þar var maður íslenskur sá er eigi hafði fyrr komið til Noregs og vísuðu til Þormóðar. Þormóður sat á kistu einni er stóð hjá húðfati hans og hafði öxi eina í hendi. Konungsmenn viku til hans og spurði einn hver hann væri. Hann sagðist vera íslenskur og heita Þormóður.

"Þú munt fá mér í hendur landaura þá er þú átt konungi að lúka."

Þormóður svarar: "Eigi mun eg lúka neina landaura en konungur mun hafa hvað er hann vill þá er eg kem fyrir hann."

"Þú skalt lúka víst fyrri," segir hann.

"Lúka ef eg vil," segir Þormóður, "og eigi þér."

Bragðavaðmál lá í húðfati Þormóðar.

Sá tók vaðmálið og mælti: "Þetta mun eg hafa fyrir landauraskuldina" og sneri í brott.

Þormóður stóð upp þegar og hjó í höfuð honum svo að konungsmaður dó þegar. Sneri Þormóður þegar í brott en menn vildu að honum og grípa hann.

Þormóður lét berast að víginu og hljóp af því á konungsskip og gengur þá aftur í lyftingina og féll til fóta konungi og mælti: "Allt á guðs valdi og yðru herra," segir hann.

Konungur mælti: "Hví fer maður þessi svo eða hver er hann?"

Þá koma menn og segja konungi vígið.

Konungur spyr: "Hvert er nafn þitt?"

Hann svarar: "Þormóður heiti eg."

Konungur mælti: "Ertu kallaður Kolbrúnarskáld?"

"Svo er víst herra," segir hann.

"Varstu svarabróðir Þorgeirs Hávarssonar?"

"Já," segir hann.

Konungur mælti: "Njóta skaltu hans að því að þú skalt þiggja líf með því að þú komst þó á minn fund. En það skaltu vita að mjög þykir mér misboðið í drápi hans og þakkir kynni eg þér fyrir ef þú vildir hefna hans og ver með oss velkominn."

Þormóður kvað þá vísu:

Þarf sá er þér skal hvarfla,

þengill, fyrir kné lengi,

svaraðu hóglega hverju,

hugborð, konungr orði.

Fáir erum vér, né frýju,

frændr, vorum þó vændir,

minnist eg meir á annað

mitt starf, konungdjarfir.

"Skil eg," kvað konungur, "hvað þú munt hafa ætlað og mun vera mikið að þér. Skaltu taka nafnbót þá sem haft hefir Gjafaldur og starfa. Eða hversu gamall maður ertu eða hversu marga menn hefir þú drepið?"

Þormóður kvað þá vísu:

Sex hef eg alls síð er uxu

ónhjalta Tý fjónir,

kenndur er eg við styr stundum,

stálregns boða vegna.

Þó em eg enn að mun manna

morðs varlega orðinn,

vér létum þó þeira,

þrítugr, skarar bíta.

Konungur mælti: "Mikið er það og er þó eigi sýnt að þú látir hér staðar nema."

Þormóður gerðist nú hirðmaður Ólafs konungs og var með konungi og virðist vel. Hann var löngum ókátur og hljóður.

ORMS ÞÁTTUR STÓRÓLFSSONAR

1. kafli

Hængur hét maður, son Ketils Naumdælajarls, en móðir Ketils jarls hét Hrafnhildur, dóttir Ketils hængs úr Hrafnistu. Hængur var göfugur maður. Hann varð í missætti við Harald konung Dofrafóstra af drápi Hildiríðarsona og því stökk hann úr landi. Hængur sigldi vestur í haf að leita Íslands. Þeir urðu við land varir og voru fyrir sunnan að komnir, sigldu upp í árós einn mikinn og lögðu við hið eystra land. Sú á heitir nú Þjórsá. Þeir könnuðu víða landið. Hængur var hinn fyrsta vetur fyrir utan Rangá en um vorið nam hann land milli Þjórsár og Markarfljóts allt í milli fjalls og fjöru og bjó að Hofi við Rangá hina eystri. Ingunn hét kona hans. Hún fæddi son um vorið er Hrafn hét. Hængur gaf land skipverjum sínum en seldi sumum og eru þeir landnámamenn kallaðir. Herjúlfur hét annar son Hængs. Hans son var Sumarliði. Helgi hét hinn þriðji. Vestar hét hinn fjórði. Hrafn Hængsson var fyrstur lögsögumaður á Íslandi. Hann bjó að Hofi eftir föður sinn. Þórlaug var dóttir hans er átti Jörundur goði. Hinn fimmta son átti Hængur er Stórólfur hét. Hann er kallaður mestur sona hans en Hrafn göfgastur. Stórólfur átti Þórörnu systur Þorbjarnar skólms þess er var faðir Þórálfs. Stórólfur bjó að Hvoli er síðan var kallaður Stórólfshvoll. Stórólfur var allra manna sterkastur og það var allra manna mál að hann væri eigi einhamur. Hann var fróður maður og margvís. Var hann af því kallaður fjölkunnigur.

Hann átti son við Þórörnu konu sinni er Ormur er nefndur. Hann var snemmendis bæði mikill og sterkur og vel að íþróttum búinn því að þá er hann var sjö vetra samvægði hann hinum sterkustum mönnum um afl og allar íþróttir. Ekki hafði hann ástríki mikið af föður sínum enda var hann honum ódæll og vildi ekki vinna en móðir hans unni honum mikið. Ekki lagðist Ormur í eldaskála. Óx hann nú upp þann veg er hann var tólf vetra gamall.

Stórólfur var iðjumaður mikill og verksígjarn. Það var einn dag um sumarið að Stórólfur lét færa hey saman og gengu fernir eykir. Stórólfur hlóð heyi en handfátt varð upp að bera en honum þótti heldur regnlíkt gerast. Kallaði hann þá á Orm son sinn og bað hann til hjálpa og leggja upp heyið. Ormur gerði og svo. En er í tók að draga skúrirnar gerðist Stórólfur mikilvirkur á heyinu og eggjaði Orm fast að hann skyldi duga og neyta aflsins og sagði hann bæði slyttinn og linaflaðan og meir gefinn vöxtur en afl eða harka. Ormur reiddist nú og bar upp fúlguna alla á lítilli stundu og í því kom að eykurinn. Greip Ormur þá upp hlassið og hestinn með öllum akfærunum og kastaði upp á heyið og svo snart að Stórólfur karl féll út af heyinu og ofan í geilina. Varð það svo þungt fall að brotnuðu í honum þrjú rifin.

Stórólfur mælti þá: "Illt er að eggja ofstopamennina, og er það auðséð að þú munt ófyrirleitinn verða."

Mikil aflraun þótti þetta öllum mönnum af jafnungum manni sýnd.

2. kafli

Það er enn sagt einnhvern dag að Stórólfur kom að máli við Orm son sinn og bað hann fara á engjar og slá "því að húskörlum gengur lítt í sumar."

"Hvar er ljár sá er eg skal slá með?" sagði Ormur.

Stórólfur fékk honum þá orf og nýjan ljá og var hvorttveggja mjög stórkostlegt. Ormur vatt ljáinn í sundur milli handa sér en steig í sundur orfið og kvað sér hvorki skyldu. Snýr Ormur þá í brottu og fær sér tvo fjórðunga járns og fer til smiðju og gerir sér ljá. Síðan tók hann sér einn ás úr viðarbulungi og gerði sér mátulega hátt og færði í tvo hæla stóra og lét þar í koma ljáinn þann nýja og vafði síðan með járni, gekk síðan ofan á engjar. Þar var svo háttað landslegi að þar var þýft mjög en bæði loðið og grasgott. Ormur tók til að slá og slær þann dag allan til kvelds. Stórólfur sendi griðkonur sínar að raka ljána eftir Ormi en er þær komu á engjarnar sáu þær að Ormur hafði haft múgaslátt. Tóku þær þá til og ætluðu að hvirfla heyið en það gekk þeim eigi svo greitt sem þær ætluðu því að þær gátu öngan múga hrært hvorki með hrífu né höndum, fóru heim síðan og sögðu bónda. Fór hann þá og reið á engjar um kveldið. Sá hann þá að Ormur hafði slegið af þúfur allar og fært þær saman í múga. Hann bað hann þá upp gefa og ónýta eigi meira. Ormur gerði þá og svo og var þá ljár hans máður upp í smiðreim. Þá hafði Ormur slegið átta stakka völl og þær einar engjar eru sléttar af Stórólfshvoli og er kallaður ákvæðisteigur milli hverra múga. Sér þessa alls merki enn í dag.

3. kafli

Dufþakur er maður nefndur. Hann bjó á þeim bæ er heitir í Holti og er síðan kallað í Dufþaksholti. Dufþakur var mikill og mjög trylltur svo að hann var eigi einhamur. Þeir Stórólfur eldu löngum grátt silfur en stundum voru með þeim blíðskapir en þó átti með þeim illan enda að síðustu, því að það segja sumir menn að Dufþakur yrði Stórólfi að bana.

Nú líður áfram þar til að Ormur er átján vetra gamall. Þá kom vetur mikill svo að gerði jarðbönn en Stórólfur hafði fénaðar mart og tók þá að draga fast að heyjum hans er á leið svo að hann þóttist sjá fyrir að hann mundi fella fénað sinn ef öngra bragða væri í leitað því að hey kunni hvergi að fá í byggðinni utan Dufþakur hafði hey með afgöngum og vildi við öngan af standa. Þá var heldur fátt með þeim Stórólfi. Stórólfur sendi þá Orm son sinn til móts við Dufþak að fá af honum nokkuð af heyi því að þá gerðist tímum mjög fram komið en fénaður dreginn mjög.

Ormur fór þá til móts við Dufþak og falaði af honum hey en hann kvaðst ekki til sölu hafa.

En er Ormur herti fast að þá sagði Dufþakur að hann skyldi hafa byrði sína ef hann vildi "og má ykkur þó að gagni koma ef svo mikið leggur hver til í byggðinni."

Ormur svarar: "Þetta er lítið tillát en þó skal eg hafa eða hvar skal eg af taka?"

"Úti í garði," segir Dufþakur, "standa tveir heykleggjar, annar fjögurra faðma en annar tveggja og vel tveggja faðma þykkt og því nærri hátt og þykir von að sigið muni. Þar skaltu hafa af hinum minna."

"Eg mun fara heim fyrst," segir Ormur, "og sækja mér bendi."

Og svo gerði hann, sagði nú föður sínum.

"Þetta er göngumannlega til látið," segir Stórólfur, "enda skal hann hér ekki verð fyrir hafa og þykir mér þó ráð að eg sæki heldur byrðina því að eg mun heldur borið fá en þú."

"Eigi skal það vera," sagði Ormur, "því að svo mikið var gefið sem eg bæri."

"Hertu þig þá, mannskræfan," segir Stórólfur.

Snýr Ormur þá í brottu og til gervibúrs og tekur reip á tíu hesta og leysir af hagldir, kastar þá saman bæði að lengd og digurð svo að hann gerir úr eitt, gengur síðan yfir í Holt og að heygarðinum og brýtur á hlið, gengur inn í garðinn og að hinum meira heykleggjanum og ryður af ofan torfi og því sem verst var orðið. Síðan styður hann á höndum og losar til heyið niðri við jörðina, dregur síðan undir reipin og bregður í hagldirnar og vendir um heyinu. Færist hann þá undir í fatla og vegur upp á herðar sér, en það segja sumir menn að hann hafi haft hinn minna kleggja í fyrir. Gekk hann með þetta heim til Stórólfshvols. Var bóndi úti og sá. Fannst honum mikið um og lét á sannast að hann mundi eigi sjálfur svo miklu orkað hafa. Var þá inn borið í hlöðu og var hún þá full. Dugði þetta hey svo vel fénaði Stórólfs bónda að hann felldi ekki um vorið. Var síðan betur í frændsemi þeirra feðga þaðan af en áður því að Stórólfur sá hvert afbragð Ormur var annarra manna.

En er Dufþakur karl kom út um daginn og sá vegsummerki að í burtu voru hey hans bæði en það eina eftir er vettugi var nýtt og þó eigi vel að unnið, sá hann og hvar Ormur gekk úr garði og bar heykleggjana báða, þótti honum mikil furða í hversu stóra byrði Ormur gat borið.

En um vorið fór Dufþakur til Hvols og heimti heyverð að Stórólfi og fékk ekki. Þótti honum heyið eigi minna vert en sex kúgilda. Leiddi af þessu langan óþokka með þeim Stórólfi og mikinn fjandskap, sem síðar mun sagt verða.

4. kafli

En er Ormur var tvítugur að aldri reið hann til alþingis sem oftar. Þá var þingið fjölmennt. Þórálfur Skólmsson var kominn á þingið norðan frá Myrká úr Hörgárdal, frændi Orms. Með honum var sá maður er Mækólfur hét. Hann hafði sex karla afl. Þeir voru allir í búð með Jörundi goða mági Orms.

Jörundi goða voru gefnir aurskór einir. Þeir voru svo stórir og járnmiklir að þeir stóðu hálft pund saumlausir. Þeir fóru um búðina til sýnis. En er skórnir komu til Þórálfs tók hann skóna fjóra og lét saman og hélt á nokkura stund, rétti síðan að Ormi og voru þá allir réttir sem kerti. Ormur tók við og beygði í einu alla skóna fjóra sem áður höfðu verið og þótti þetta mikil aflraun hvorttveggja.

En um daginn er þeir gengu út stóð hituketill hjá heituhúsinu sá er tók tvær tunnur. Hann fylltu þeir upp af sandi. Eftir það gekk að Mækólfur og fleytti honum með annarri hendi. Þórálfur gekk þá að og lyfti honum upp með tveimur fingrum. Síðast gekk að Ormur og krækti undir hödduna hinum minnsta fingri og fleytti honum jafnhátt ökkla og brá hendinni undir kápuna.

Þórálfur mælti: "Sýn mér nú fingurinn."

"Eigi vil eg það," segir Ormur.

"Kost átti eg að meiða mig ef eg vildi," segir Þórálfur, "og vildi eg eigi."

Mönnum þótti sem í sundur hefði gengið hold og sinar niður að beini. Síðan riðu menn heim af þingi og sat Ormur um kyrrt.

Mikils þótti mönnum vert um aflraunir Orms þær sem hann hafði gert og gerði síðan, því meiri sem hann var þá eldri, og því er það allra manna mál, vina hans og óvina, að hann hafi sterkastur maður verið á öllu Íslandi bæði að fornu og nýju, sá er einhamur hefir verið.

5. kafli

Virfill hét maður. Hann átti að ráða fyrir einu þorpi í Danmörk þar er á Vendilskaga heitir. Þeir voru bræður og Véseti í Borgundarhólmi. Virfill var kvongaður maður og átti einn son við konu sinni er Ásbjörn er nefndur. Hann var snemma mikill og vænn og vel að íþróttum búinn. Hann var hverjum manni kurteisari. Af því var hann kallaður Ásbjörn prúði.

Það var þá tíska í þær mundir að konur þær fóru yfir land er völvur voru kallaðar og sögðu mönnum fyrir örlög sín, árferð og aðra hluti þá er menn vildu vísir verða. Þessi sveit kom til Virfils bónda. Var völvunni þar vel fagnað því að þar var veisla hin besta.

En er menn voru komnir í sæti um kveldið var völvan frétt að forspám sínum en hún sagði að Virfill mundi þar til elli búa og þykja nýtur bóndi "en þeim unga manni er þar situr hjá þér bóndi er gott að heyra sín forlög því að hann mun fara víða og þykja þar mestur maður sem þá er hann helst og vinna mart til framaverka og verða ellidauður ef hann kemur eigi á Norðmæri í Noregi eða norður þaðan í það land."

"Það ætla eg," sagði Ásbjörn, "að eg sé eigi þar feigari en hér."

"Muntu eigi ráða því hvað er þú ætlar," segir völvan og varð henni þá ljóð á munni:

Þó að þú látir

yfir lögu breiða

byrhest renna

og berist víða

nær mun það leggja

að norðr fyrir Mæri

þú bana hljótir,

best mun að þegja.

Síðan var völvan þar svo lengi sem ætlað var og leyst í burt með góðum gjöfum.

Ásbjörn óx nú upp en þegar að aldur færðist yfir hann þá hafði hann sig í förum til ýmissa landa og kynnti sér svo siðu annarra manna og var mikils metinn af öllum höfðingjum. Móðir hans var ættuð norðan úr Noregi af Hörðalandi og Norðmæri, komin af ætt Bifru-Kára. Sat Ásbjörn þar löngum hjá móðurfrændum sínum, mikils metinn sakir íþrótta sinna og atgervi.

6. kafli

Nú er þar til að taka er fyrr var frá horfið að Ormur Stórólfsson sat á Íslandi og er hann var kominn á þrítugsaldur tók hann sér fari með þeim manni er Össur hörðski hét er skip átti uppi standanda í Þjórsá og fór utan með honum.

Össur átti garð á Hörðalandi og sat Ormur hjá honum um vetur. Þá var Ásbjörn prúði á Hörðalandi og bar oft saman fundi þeirra Orms og féll vel á með þeim og gerðist þar skjótt vinátta. Reyndu þeir margar íþróttir og voru á allar jafnir þær sem eigi reyndi afl með en miklu var Ormur sterkari. Svo kom að þeir sórust í fóstbræðralag að fornum sið, að hvor skyldi annars hefna sá er lengur lifði ef hinn yrði vopndauður.

En um vorið talaði Ásbjörn við Orm að hann vildi fara norður á Mæri að hitta Eyvind snák og Bergþór bestil frændur sína.

"Er mér og forvitni á," segir hann, "að vita hvort þegar dettur líf úr mér er eg kem þar sem sagði völvan arma."

Ormur lést þeirrar farar búinn "en eigi þykir mér þú þar mega um keppa því að nógu mart vita þess háttar menn sem hún er."

Síðan fóru þeir á tveimur skipum norður á Mæri og tók Eyvindur og Bergþór allvel við Ásbirni frænda sínum því að þeir voru systkinasynir.

Þetta var á ofanverðum dögum Hákonar Hlaðajarls.

Þar spurði Ásbjörn að eyjar tvær lágu norður fyrir landi og hét hvortveggi Sauðey og réði fyrir hinni ytri eyjunni jötunn sá er Brúsi héti. Hann væri mikið tröll og mannæta og ætluðu menn að hann mundi aldrei af mennskum mönnum unninn verða, hversu margur væri, en móðir hans var þó verri viðureignar en það var kolsvört ketta og svo mikil sem þau blótnaut að stærst verða. Engi gæði höfðu menn af landi úr hvorigri eyjunni fyrir þessum meinvættum. Gerðist Ásbjörn fús að fara til eyjanna en Ormur aflatti og kvað fátt verra en við fjandur slíka að eiga og því varð ekki af ferðinni. Héldu þeir um sumarið suður í Danmörk og sátu hjá Virfli um veturinn.

En að vetri liðnum og vori komnu héldu þeir í hernað með fimm skip og fóru víða um eyjar og útsker og höfðu sigur og gagn hvar er þeir komu. Urðu þá eigi aðrir menn frægri í víkingu heldur en þeir.

En um sumarið er á leið lögðu þeir til Gautlands og herjuðu þar. Þá réð þar fyrir sá jarl er Herröður hét. Þar áttu þeir marga bardaga og fengu vald yfir landinu og sátu þar vetur hinn þriðja. Þar voru drykkjur stórar um veturinn og gleði mikil.

Það var einn dag um veturinn er þeir Ásbjörn og Ormur sátu og drukku. Þá kvað Ásbjörn vísu þessa:

Sagði mér á seiði,

söng um það löngum

að eg á feigum fæti

færi eg norðr á Mæri.

Vætki vissi völva,

vera mun eg enn með mönnum

glaðr í Gautaveldi,

gramir eigi spá hennar.

Um vorið fóru þeir Ormur og Ásbjörn og undu þar eigi lengur og fóru um sumarið norður í Danmörk og svo til Noregs og voru þar vetur hinn fjórða með Össuri hörðska.

En um vorið töluðust þeir með fóstbræður. Vildi Ásbjörn í hernað en Ormur út til Íslands og því skildu þeir og þó með kærleikum og vináttu.

Fór Ormur til Íslands með Össuri hörðska, urðu vel reiðfara, komu skipi sínu í Leiruvog fyrir neðan heiði. Þá frétti Ormur þau tíðindi að Stórólfur karl faðir hans hafði dáið í viðskiptum þeirra Dufþaks. Var hann fám mönnum harmdauði. Fór Ormur þá heim á Stórólfshvol og setti þar bú saman og bjó þar lengi eftir það er hann hafði hefnt Stórólfs föður síns, eftir því sem segir Íslendingaskrá.

7. kafli

Litlu síðar en þeir Ormur og Ásbjörn höfðu skilið fýstist Ásbjörn norður í Sauðeyjar. Fór hann með fjóra menn og tuttugu á skipi, heldur norður fyrir Mæri og leggur seint dags að Sauðey hinni ytri, ganga á land og reisa tjald, eru þar um náttina og verða við ekki varir.

Um morguninn árla rís Ásbjörn upp, klæðir sig og tekur vopn sín og gengur upp á land en biður menn sína bíða sín.

En er nokkuð svo var liðið frá því er Ásbjörn hafði í brott gengið verða þeir við það varir að ketta ógurleg var komin í tjaldsdyrnar. Hún var kolsvört að lit og heldur grimmleg því að eldar þóttu brenna úr nösum hennar og munni. Eigi var hún og vel eyg. Þeim brá mjög við þessa sýn og urðu óttafullir. Kettan hleypur þá innar að þeim og grípur hvern að öðrum og svo er sagt að suma gleypti hún en suma rifi hún til dauðs með klóm og tönnum. Tuttugu menn drap hún þar á lítilli stundu en þrír komust út og undan og á skip og héldu þegar undan landi.

En Ásbjörn gengur þar til er hann kemur að hellinum Brúsa og snarar þegar inn í. Honum var nokkuð dimmt fyrir augum en skuggamikið var í hellinum. Hann verður eigi fyrr var við en hann er þrifinn á loft og færður niður svo hart að Ásbirni þótti furða í. Verður hann þess þá var að þar er kominn Brúsi jötunn og sýndist heldur mikillegur.

Brúsi mælti þá: "Þó lagðir þú mikið kapp á að sækja hingað. Skaltu nú og erindi hafa því að þú skalt hér lífið láta með svo miklum harmkvölum að það skal aðra letja að sækja mig heim með ófriði."

Fletti hann þá Ásbjörn klæðum því að svo var þeirra mikill aflamunur að jötunninn varð einn að ráða þeirra í milli. Bálk mikinn sá Ásbjörn standa um þveran hellinn og stórt gat á miðjum bálkinum. Járnsúla stór stóð nokkuð svo fyrir framan bálkinn.

"Nú skal prófa það," segir Brúsi, "hvort þú ert nokkuð harðari en aðrir menn."

"Lítið mun það að reyna," segir Ásbjörn, "en ógæfusamlega hefir mér tekist að eg skyldi öngri vörn fyrir mig koma og er það líkast að feigð kalli að mér" og kvað vísu þessa:

Sinni má engi

íþrótt treysta.

Aldrei er hann svo sterkur

né stór í huga.

Svo bregst hverjum

á banadægri

hjarta og megin

sem heill bilar.

Síðan opnaði Brúsi kvið á Ásbirni og náði þarmaenda hans og knýtti um járnsúluna og leiddi Ásbjörn þar í hring um en Ásbjörn gekk einart og röktust svo á enda allir hans þarmar.

Ásbjörn kvað þá vísur þessar jafnframmi:

Segist það minni móður,

mun hún ei syni kemba

svarðarláð í sumri

svanhvít í Danmörku.

Hafði eg henni heitið

að eg heim koma mundi.

Nú mun segg á síðu

sverðsegg dregin verða.

Annað var þá, eg inni,

ölkátir vér sátum

og á fleyskipi fórum

fjörð af Hörðalandi,

drukkum mjöð og mæltum

mart orð saman forðum.

Nú er eg einn í öngvar

jötna þröngvar genginn.

Annað var þá, eg inni,

allstórir saman fóru,

stóð þar upp í stafni

Stórólfs bur hinn frækni

þá er langskipum lagði

lundr að Eyrasundi.

Nú mun eg tældr í tryggðum

trölla byggðir kanna.

Annað var þá, eg inni,

Ormr að Hildar stormi

gekk enn gráðgum blakki

geitis sylg að veita.

Rekk að rómu dökkri

raunmargan gaf vargi

seggr og sárt nam höggva

svinnr að Ífu mynni.

Annað var það, eg inni,

eg veitti ferð sveittri

högg með hvassri tuggu

Herjans suðr í skerjum

elfar, oft nam kólfi

Ormr haglega að forma,

mest þá er miðjungs traustir

mágar eftir lágu.

Annað var þá, eg inni,

allir saman vorum,

Gautr og Geiri,

Glúmr og Starri,

Sámr og Semingr,

synir Oddvarar,

Haukr og Hama,

Hrókr og Tóki.

Annað var þá, eg inni,

oft á sæ fórum,

Hrani og Högni,

Hjálmr og Stefnir,

Grani og Gunnar,

Grímr og Sörkvir,

Tumi og Torfi,

Teitr og Geitir.

Annað var þá, eg inni,

alllítt vér spörðumst

að samtogi sverða.

Sjaldan eg latti

að brúnpálmar brýndir

biti hvasslega seggi.

Þó var Ormr að ímun

æ oddviti þeirra.

Mundi Ormr

ófrýnn verða

ef hann á kvöl þessa

kynni að líta

og grimmlega

gjalda þursi

vorar viðfarar

víst ef hann næði.

Síðan lét Ásbjörn líf sitt með mikilli hreysti og drengskap.

8. kafli

Það er að segja að þeir þrír menn er undan komust sóttu knálega róður og léttu eigi fyrr en þeir komu að landi, sögðu þau tíðindi er gerst höfðu í þeirra förum, kváðust ætla Ásbjörn dauðan en kunnu ekki frá að segja hversu að hafði borist um hans líflát. Komu þeir sér í skip með kaupmönnum og fluttust svo suður til Danmerkur. Spurðust nú þessi tíðindi víða og þóttu mikil.

Þá var orðið höfðingjaskipti í Noregi, Hákon jarl dauður en Ólafur Tryggvason í land kominn og bauð öllum rétta trú.

Ormur Stórólfsson spurði út til Íslands um farar og líflát Ásbjarnar er mönnum þótti sem vera mundi. Þótti honum það allmikill skaði og undi eigi álengdar á Íslandi og tók sér fari í Reyðarfirði og fór þar utan. Þeir komu norðarlega við Noreg og sat hann um veturinn í Þrándheimi. Þá hafði Ólafur ráðið þrjá vetur í Noregi.

Um vorið bjóst Ormur að fara til Sauðeyja. Þeir voru því nær margir á skipi sem þeir Ásbjörn höfðu verið. Þeir lögðu að minni Sauðey síð um kveldið og tjölduðu á landi og lágu þar um náttina.

Það segja menn að Ormur væri prímsigndur í Danmörku en hafi kristnast á Íslandi.

En er Ormur var sofnaður sá hann að kona gekk inn í tjaldið mikil og errileg, vel búin og væn að yfirlitum. Hún gekk innar að þar er Ormur lá og nam þar staðar.

Ormur þóttist heilsa henni og spyrja hana að nafni en hún kveðst Menglöð heita, dóttir Ófótans norðan úr Ófótansfirði "en við erum systkin og Brúsi að föður en eg átti mennska móður en móðir hans er sú hin kolsvarta ketta er þar er í hellinum hjá honum. En þó að við séum skyld þá erum við þó ekki lyndislík. Ræður hann fyrir eyjunni ytri og er hún sýnu betri. Veitir hann mér þungar búsifjar svo að eg hygg að eg muni í brottu stökkva. Veit eg og hvert erindi þitt er. Þú ætlar að hefna Ásbjarnar fóstbróður þíns og er það vorkunn því að þú átt eftir hraustan mann að mæla. Mun þér og forvitni á að vita hversu honum var í hel komið en þar munu ekki margir kunna frá að segja utan Brúsi og eg."

Hóf hún þá upp alla sögu og sagði frá lífláti Ásbjarnar og svo kvað hún allar þær vísur er hann hafði kveðið "en eigi þykist eg þar sjá fyrir mun um hvort meira má tröllskapur Brúsa og móður hans eða hamingja þín. En öngvan mann óttast hann utan þig einn og viðurbúnað hefir hann veittan ef þú kynnir að koma. Hann hefir fært það bjarg í hellisdyrnar að ekki má í hellinn komast meðan það stendur þar en þó að þú sért sterkur þá hefir þú hvorki afl við Brúsa né bjarginu í brott að koma. Nú eru hér glófar að eg vil gefa þér og fylgir sú náttúra að þeim verður aldrei aflafátt sem þá hefir á höndum. Yrði það svo að þú ynnir Brúsa þá vildi eg að þú gæfir Sauðey í vald mér en eg mun heldur vera þér í sinni því að mér ert þú vel í þokka þó að við megum eigi njótast sakir trúar þinnar."

Síðan hvarf konan en Ormur vaknaði og voru þar glófarnir en hann mundi allar vísurnar. Stóð Ormur þá upp og vakti menn sína og hélt út til eyjarinnar, gekk á land og bað menn sína bíða á skipi til annars dags í þær mundir en halda á burt ef hann kæmi þá eigi.

9. kafli

Nú gengur Ormur þar til er hann kemur að hellinum. Sér hann nú bjargið það stóra og leist ómáttulegt nokkurum manni það í brott að færa. Þó dregur hann á sig glófana Menglaðarnauta, tekur síðan á bjarginu og færir það burt úr dyrunum og þykist Ormur þá aflraun mesta sýnt hafa.

Hann gekk þá inn í hellinn og lagði málajárn í dyrnar. En er hann var inn kominn sá hann hvar kettan hljóp með gapanda ginið. Ormur hafði boga og örvamæli. Lagði hann þá ör á streng og skaut að kettunni þremur örum en hún henti allar með hvoftunum og beit í sundur. Hefir hún sig þá að Ormi og rekur klærnar framan í fangið svo að Ormur kiknar við en klærnar gengu í gegnum klæðin svo að í beini stóð. Hún ætlar þá að bíta í andlit Ormi. Finnur hann þá að honum mun eigi veita, heitir þá á sjálfan guð og hinn heilaga Petrum postula að ganga til Róms ef hann ynni kettuna og Brúsa son hennar. Síðan fann Ormur að minnkaðist afl kettunnar. Tekur hann þá annarri hendi um kverkur henni en annarri um hrygg og gengur hana á bak og brýtur í sundur í henni hrygginn og gengur svo af henni dauðri.

Ormur sá þá hvar bálkur stór var um þveran hellinn. Hann gengur þá innar að en er hann kemur þar sér hann að fleinn mikill kemur utar í gegnum bálkinn. Hann var bæði digur og langur. Ormur grípur þá í móti fleininum og leggur af út. Brúsi kippir þá að sér fleininum og var hann fastur svo að hvergi gekk. Það undraðist Brúsi og gægðist upp yfir bálkinn. En er Ormur sér það þrífur hann í skeggið á Brúsa báðum höndum en Brúsi bregst við í öðrum stað. Sviptast þeir þá fast um bálkinn. Ormur hafði vafið skegginu um hönd sér og rykkir til svo fast að hann rífur af Brúsa allan skeggstaðinn, hökuna, kjaftana báða, vangafillurnar upp allt að eyrum. Gekk hér með holdið niður að beini. Brúsi lét þá síga brýnnar og grettist heldur grepplega. Ormur stökkur þá innar yfir bálkinn. Grípast þeir þá til og glíma lengi. Mæddi Brúsa þá fast blóðrás. Tekur hann þá heldur að ganga fyrir. Gefur Ormur þá á og rekur Brúsa að bálkinum og brýtur hann þar um á bak aftur.

"Snemma sagði mér það hugur," sagði Brúsi, "að eg mundi af þér nokkuð erfitt fá þegar eg heyrði þín getið enda er það nú fram komið. Muntu nú vinna skjótt um og höggva höfuð af mér. En það var satt að mjög píndi eg Ásbjörn prúða þá er eg rakti úr honum alla þarmana og gaf hann sig ekki við fyrr en hann dó."

"Illa gerðir þú það," segir Ormur, "að pína hann svo mjög, jafnröskvan mann. Skaltu og hafa þess nokkurar menjar."

Hann brá þá saxi og reist blóðörn á baki honum og skar öll rifin frá hryggnum og dró þar út lungun. Lét Brúsi svo líf sitt með litlum drengskap. Síðan bar Ormur eld að og brenndi upp til ösku bæði Brúsa og kettuna.

Og er hann hafði þetta starfað fór hann burt úr hellinum með kistur tvær fullar af gulli og silfri en það sem meira var fémætt gaf hann í vald Menglaðar og svo eyna. Skildu þau með mikilli vináttu. Kom Ormur til manna sinna í nefndan tíma, héldu síðan til meginlands. Sat Ormur í Þrándheimi vetur annan.

10 kafli

Að sumri bjóst Ormur til Rómferðar og tókst sú ferð vel, kom sunnan til Danmerkur um haustið eftir Svöldrarorustu og spurði þar þau tíðindi er þar höfðu orðið. Fór hann þá til Noregs á fund Eiríks jarls og hitti hann á Hlöðum, gekk fyrir jarl og kvaddi hann. Jarl tók honum vel og spurði hann að nafni. Hann lést Ormur heita.

Jarl mælti: "Ertu Ormur sterki?"

"Kalla megið þér svo herra ef þér viljið en það er erindi mitt að eg vildi vera gestur yðvar í vetur."

Jarl kvað honum það til reiðu og skipaði honum á hinn æðra bekk utarlega. Ormur var fáskiptinn um veturinn og óhlutdeilinn.

Það var einn tíma að talað var til Svöldrarorustu og hversu kappar Ólafs konungs höfðu drengilega vörn sýnt og hversu seint að Ormurinn hafði unninn orðið eða hversu harða atsókn Eiríkur jarl hafði veitt að hann fékk unnið það skip er engi ætlaði að á þíðum sjó mundi unnið verða.

Ormur svarar: "Seinna mundi Ormurinn langi unninn hafa orðið ef eg hefði þar verið með öðrum köppum konungs."

Nú var sagt jarli að Ormur hefði mikið um talað að Ormurinn langi mundi eigi unninn orðið hafa ef hann hefði þar verið.

Jarl lætur þá kalla Orm fyrir sig og spyr hvort hann hefði það talað að Ormurinn mundi eigi unninn hafa orðið ef hann hefði þar verið.

"Eigi er það herra. Hitt sagði eg að seinna mundi unninn hafa orðið Ormurinn ef eg hefði þar verið."

Jarl svarar: "Lítinn mun mundi það segja um einn mann, svo mörgum og miklum köppum sem þar var saman skipað en þó skal gera tilraun nokkura. Þú skalt vera einn á skipi og skulu sækja að þér fimmtán skeiður og er það þó lítið af þeim skipafjölda er var við Svöldur."

"Þér munuð ráða herra," sagði Ormur, "en ekki mun eg fyrr gefast en eg er yfirkominn."

Ormur gekk þá út og tók einn berlingsás digran, þrettán alna langan. Síðan fór hann á skip og lét frá landi. Síðan voru menn til fengnir á fimmtán skeiðum og sóttu að Ormi. En svo er sagt að á lítilli stundu hafði Ormur slegið í kaf sjö skeiður, lamið og brotið. Þá kallaði jarl og bað þá hætta þessum leik. Var og svo gert. Varð þá borgið flestum öllum mönnum.

Síðan bað jarl sex tigu manna sækja að Ormi úti á víðum velli og svo var gert. Ormur hafði ekki vopna nema ásinn og veifði honum um sig sem hreytispeldi svo að engi þorði nærri að koma því að þeir sáu vísan bana hver sem fyrir yrði.

Bað jarl þá hætta þessum leik og svo var gert.

Jarl mælti: "Eigi ætla eg að það væri oftalað Ormur þótt seinna ynnist Ormurinn langi ef þú hefðir á verið því að hann mundi aldrei unninn hafa orðið ef þú hefðir þar til varnar verið."

Síðan gerðist Ormur hirðmaður Eiríks jarls og var með honum í miklum kærleikum sakir atgervi sinnar.

11. kafli

Það var einn tíma að Ormur fór á kynni þar sem hann hafði fyrr verið í Þrándheimi. Hann kom um leið á Gimsar og var Einar heima. Það var í þann tíma sem Einar var að kirkju. Bogi hans var úti fyrir kirkjudyrum. Ormur gekk að og tók upp og lagði ör á streng og dró fyrir odd og lét svo örina standa í boganum og lagði síðan niður aftur og gekk í brottu. En er Einar kom út sá hann hversu bogi hans var til háttaður og undraðist mjög og spurði eftir hver með boga hans mundi farið hafa en þess varð hann lengi ekki vís fyrr en Ormur sjálfur sagði honum. Einar kveðst það og vita að það mundi ekki skræfa verið hafa er boga hans hafði fyrir odd dregið.

Eiríkur jarl fór að veislum austur um Víkina. Þá var Ormur með jarli. En er þeir komu þar sem Ormurinn langi hafði verið upp hogginn lá þar siglutré. Jarl bað menn prófa hversu margir þyrftu undir að ganga áður en axlað yrði. Skipaði hann Ormi undir mitt tréð. Sex tigir manna tóku tréð. Síðan bað jarl sinn mann tínast undan hvorum enda og svo var gert þar til að Ormur stóð einn undir trénu. Þá gekk hann með það þrjú fet og lagði niður síðan.

Segja menn að Ormur muni varla samur orðið hafa síðan og áður. Var hann með jarli nokkura vetur, fór síðan út til Íslands og settist í bú að Stórólfshvoli og þótti æ hinn mesti maður og varð ellidauður og hélt vel trú sína.

ÞÓRARINS ÞÁTTUR STUTTFELDAR

Það barst að eitt sinn er Sigurður konungur gekk frá skytningi og til aftansöngs, voru menn drukknir og kátir, sátu úti fyrir kirkju og lásu aftansönginn. Varð söngurinn ógreiðlegur.

Mælti konungur: "Hvað karla er það er eg sé þar hjá kirkju í feldi nokkurum stuttum?"

Þeir svöruðu, kváðust eigi vita.

Konungur mælti:

Villir hann vísdóm allan.

Veldr því karl í feldinum.

Karl gengur fram síðan og mælti:

Hykk að hér megi þekkja

heldr í stuttum feldi

oss, en eg læt þessa

óprýði mér hlýða.

Væri mildr, ef mæra

mik vildir þú skikkju,

hvað höfum heldr en tötra,

hildingr, muni vildri.

Þá mælti konungur: "Kom til mín á morgni þar sem eg drekk."

Líður nóttin.

Fer Íslendingur er síðan var kallaður Þórarinn stuttfeldur og kemur að drykkjustofunni og stóð maður úti og hafði horn í hendi og mælti til Íslendings: "Það mælti konungur að þú skyldir yrkja vísu áður þú gengir inn ef þú vildir þiggja nokkura vingjöf af honum og kveða of þann mann er Hákon heitir Serksson er kallaður er mörstrútur og geta þess í vísunni."

Sjá maður er við hann ræddi heitir Árni og var kallaður fjöruskeifur.

Síðan ganga þeir inn og gengur Þórarinn fyrir konung og kvað vísu:

Þú vændir mér, Þrænda

þengill, ef eg stef fengi

frænda Serks að fundi,

fólkrakkr, gefa nakkvað.

Léstu að Hákon héti,

hildingr hinn fémildi,

nú samir að minnast,

mörstrútr, á það görva.

Þá mælti konungur: "Það sagði eg aldregi og muntu vera spottaður og er það ráð að Hákon skapi þér víti fyrir og far í sveit hans."

Þá mælti Hákon: "Vel skal hann hér kominn með oss og sé eg hvaðan þetta er komið."

Og setur hann Íslending þar á milli þeirra og voru þeir nú allkátir. Þá er á leið á daginn tók að fá á þá.

Þá mælti Hákon: "Þykistu nakkvað eiga bótþarfa við mig?"

Hann svarar: "Víst þykist eg eiga að bæta."

"Eða þótti þér eigi vélræði heldur sett fyrir þig."

Hann kvað svo vera.

Hákon mælti: "Þá munum við sáttir ef þú yrkir aðra vísu um Árna."

Hann kvaðst þess búinn. Ganga síðan þangað sem Árni sat.

Þórarinn kvað vísu:

Fullvíða hefir fræðum

Fjöruskeifr of her veifað

lystr og leiri kastað

lastsamr ara hins gamla.

Og vannst eina kráku

orðvandr á Serklandi,

Skeifr barstu Högna húfu

hræddr, varlega brædda.

Árni hljóp upp og brá sverði og vildi ráða til Þórarins. Hákon bað hann hætta og vera kyrran og kvað hann á það mega minnast að hann mundi bera lægra hlut ef þeir ættust við.

Síðan gekk Þórarinn fyrir konung og sagði að hann hafði drápu ort um hann og bað ef hann mundi hlýða og það veitti hann og er það kallað Stuttfeldardrápa. Þá spurði konungur hvað hann ætlaðist fyrir en hann kvaðst suður hafa ætlað til Róms. Konungur fékk honum fé og bað hann til sín koma er hann kæmi aftur og kvaðst þá mundu gera honum nokkura sæmd.

En hér greinir eigi um hvort þeir fundust síðan.

ÞORVALDS ÞÁTTUR VÍÐFÖRLA

1. kafli

Maður er nefndur Eilífur örn. Við hann er kennt eitt hið hæsta fjall á Reykjaströnd í Skagafirði. Eilífur örn var son Atla Skíðasonar hins gamla, Bárðarsonar jarls. Eilífur örn átti Þorlaugu dóttur Sæmundar hins suðureyska er nam Sæmundarhlíð. Þau áttu þrjá sonu. Hét einn Sölmundur, faðir Guðmundar, föður Víga-Barða og bræðra hans. Annar var Atli hinn rammi. Hann átti Herdísi dóttur Þórðar frá Höfða. Þeirra dóttir var Þorlaug er átti Guðmundur hinn ríki á Möðruvöllum. Þriðji son Eilífs arnar hét Koðrán er bjó að Giljá í Vatnsdal. Hann var auðigur maður. Kona hans hét Járngerður. Son þeirra hét Ormur en annar Þorvaldur. Koðrán unni mikið Ormi syni sínum en Þorvaldi lítið eða ekki. Var honum haldið til vinnu þegar hann mátti sér nokkuð. Hann var klæddur lítt og ger í hvívetna hornungur bróður síns. Hann þjónaði í húsi föður síns það er hann var til skipaður með öllum góðvilja.

2. kafli

Í þann tíma bjó Þórdís spákona út á Skagaströnd þar sem síðan heitir að Spákonufelli. Á einu sumri þá hún heimboð að Koðráni að Giljá því að hann var vin hennar.

En er Þórdís var að veislunni og hún sá hver munur var ger þeirra bræðra þá mælti hún til Koðráns: "Það legg eg til ráðs með þér að þú sýnir meira manndóm héðan af Þorvaldi syni þínum en þú hefir gert hér til því að eg sé það með sannindum að fyrir margra hluta sakir mun hann verða ágætari en allir aðrir þínir frændur. En ef þú hefir á honum litla elsku að sinni þá fá þú honum kaupeyri og lát hann lausan ef nokkur verður til að sjá um með honum meðan hann er ungur."

Koðrán sá að hún talaði slíkt af góðvilja og sagðist víst mundu fá honum nokkuð silfur. Lét hann þá fram einn sjóð og sýndi henni.

Þórdís leit á silfrið og mælti: "Ekki skal hann hafa þetta fé því að þetta fé hefir þú tekið með afli og ofríki af mönnum í sakeyri."

Hann bar þá fram annan sjóðinn og bað hana þar á líta.

Hún gerði svo og mælti síðan: "Ekki tek eg þetta fé fyrir hans hönd."

Koðrán spurði: "Hvað finnur þú þessu silfri?"

Þórdís svarar: "Þessa peninga hefir þú saman dregið fyrir ágirndar sakir í landskyldum og fjárleigum meirum en réttlegt er. Fyrir því heyrir slíkt fé þeim manni eigi til meðferðar er bæði mun verða réttlátur og mildur."

Síðan sýndi Koðrán henni digran fésjóð og var fullur af silfri. Vó Þórdís þar af þrjár merkur til handa Þorvaldi en fékk Koðráni aftur það er meira var.

Þá mælti Koðrán: "Fyrir hví vildir þú taka heldur af þessum peningum fyrir hönd sonar míns en af hinum sem eg færði þér fyrr?"

Hún svarar: "Því, að þú hefir að þessum vel komist er þú hefir tekið í arf eftir föður þinn."

Eftir það fór Þórdís brottu frá veislunni með sæmilegum gjöfum og vináttu Koðráns. Hafði hún Þorvald heim með sér til Spákonufells. Var hann með henni um hríð vel haldinn að klæðum og öðrum hlutum þeim er hann þurfti og þroskaðist mikið.

En er hann var vel frumvaxti fór hann utan að ráði Þórdísar. Létti hann eigi fyrr en hann kom fram í Danmörku. Þar fann hann Svein er kallaður var tjúguskegg. Sveinn var lítillar ættar í móðurkyn en hann sagðist vera son Haralds Gormssonar Danakonungs. Sveinn varð ekki ílendur í þann tíma í Danmörk því að Haraldur konungur vildi ekki ganga við faðerni hans. Lá hann þá löngum í hernaði og var kallaður konungur af liðsmönnum sem víkinga siður var. En er Þorvaldur kom á fund Sveins tók hann vel við honum og gerðist Þorvaldur hans maður og var með honum nokkur sumur í hernaði fyrir vestan haf.

Þorvaldur hafði eigi lengi verið með Sveini konungi áður konungur virti hann um fram aðra menn og alla sína vini því að Þorvaldur var mikill ráðagerðarmaður, öllum auðsær að dyggð og skynsemd, styrkur að afli og hugaður vel, vígkænn og snarpur í orustum, mildur og örlyndur af peningum og reyndur að fullkomnum trúleik og lítillætis þjónustu, hugþekkur og ástúðigur öllum liðsmönnum og eigi ómaklega því að þá enn heiðinn sýndi hann réttlæti um fram hátt annarra heiðinna manna svo að hlutskipti það allt er hann fékk í hernaði veitti hann þurföndum og til útlausnar herteknum mönnum og hjálpaði mörgum þeim er meinstaddir voru. En ef honum hlotnuðust herteknir menn sendi hann þá aftur til feðra sinna eða frænda svo sem hina er hann hafði með peningum út leyst. Nú því að hann var fræknari í orustum en aðrir liðsmenn þá gerðu þeir lögtekið að hann skyldi hafa kostgrip af hverri tekju. En hann neytti svo þeirrar frumtignar að hann kjöri ríkra manna sonu eða þá hluti aðra er þeim var mest eftirsjá að er látið höfðu en hans félögum þætti minnst fyrir að gefa upp og sendi síðan þeim er átt höfðu. Þar fyrir elskuðu hann jafnvel þeir er fyrir ránum urðu af Sveins mönnum og víðfrægðu lof hans góðleika. Þaðan af frelsti hann auðveldlega sína menn þó að gripnir yrðu af sínum óvinum og eigi síður en um sjálfan Svein konung.

Svo bar til að einn tíma er Sveinn herjaði á Bretland og í fyrstu vann hann sigur og fékk mikið herfang. En er hann sótti langt á land upp frá skipunum þá kom á móti honum svo mikið riddaralið að hann hafði enga viðtöku. Varð Sveinn konungur þar fanginn, bundinn og kastað inn og með honum Þorvaldur Koðránsson og margir aðrir göfgir menn og mikils verðir. Á næsta degi kom einn ríkur hertogi til myrkvastofunnar með miklu liði að taka Þorvald út af dýflissu því að litlu áður hafði hann hertekna sonu þessa sama hertoga, leyst og sent heim frjálsa til föður síns. Hertoginn bað Þorvald út ganga og fara frjálsan á brott. Þorvaldur sór um að hann skyldi fyrir engan mun þaðan lífs fara nema Sveinn konungur væri út leystur og frelstur með öllum sínum mönnum. Hertoginn gerði þetta þegar fyrir hans skyld sem Sveinn konungur vottaði síðan þá er hann sat að einni ágætri veislu með tveim konungum öðrum. Og er sendingar komu inn mælti einn dróttseti, sagði að eigi mundi verða síðan einn skutill svo veglega skipaður sem þá er þrír svo voldugir konungar snæddu af einum diski.

Þá svarar Sveinn konungur brosandi: "Finna mun eg þann útlendan bóndason að einn hefir með sér ef rétt virðing er á höfð í engan stað minna göfugleik og sómasemd en vér allir þrír konungar."

Nú varð af þessu gleði mikil í höllinni og spurðu hlæjandi allir hver eða hvílíkur þessi maður væri er hann sagði svo mikla frægð af.

Hann svarar: "Þessi maður er eg tala hér til er svo vitur sem spökum konungi hæfði að vera, styrkur og hugdjarfur sem hinn öruggasti berserkur, svo siðugur og góðháttaður sem hinn siðugasti spekingur."

Sagði hann síðan af Þorvaldi þenna atburð sem nú var ritaður er hann frelsti konunginn fyrir sína vinsæld og fyrir marga ágæta hluti og lofsamlega.

3. kafli

Þessu næst sem Þorvaldur hafði farið víða um lönd tók hann trú rétta og var skírður af saxlenskum biskupi þeim er Friðrekur hét og eftir það bað hann Friðrek biskup með öllu kostgæfi að hann mundi fara til Íslands með honum að predika guðs erindi og leita að snúa til guðs föður hans og móður og öðrum náfrændum hans. Biskup játaði því gjarna og fór til Íslands síðan og greiddist vel þeirra ferð.

Koðrán tók vel við syni sínum. Voru þeir Þorvaldur og biskup hinn fyrsta vetur að Giljá með Koðráni við þrettánda mann. Tók Þorvaldur þegar að boða guðs erindi frændum sínum og þeim öllum er hann komu að finna því að biskupi var ókunnig tunga landsmanna og snerust nokkurir menn til réttrar trúar fyrir orð Þorvalds á þeim vetri.

En nú skal fyrst segja hversu hann leiddi til sanns átrúnaðar föður sinn og hans heimamenn. Á nokkurri hátíð þá er Friðrekur biskup með sínum klerkum framdi tíðagerð og guðlegt embætti var Koðrán nær staddur meir sakir forvitni en hann ætlaði sér að samþykkja að sinni þeirra siðferði. En er hann heyrði klukknahljóð og fagran klerkasöng og kenndi sætan reykelsisilm en sá biskup veglegum skrúða skrýddan og alla þá er honum þjónuðu klædda hvítum klæðum með björtu yfirbragði og þar með birti mikla um allt húsið af fögru vaxkertaljósi og aðra þá hluti sem til heyrðu því hátíðarhaldi þá þóknuðust honum allir þessir hlutir heldur vel.

En á þeim sama degi kom hann að Þorvaldi syni sínum og mælti: "Nú hefi eg séð og nokkuð hugleitt hversu alvörusamlega þjónustu þér veitið guði yðrum en þó eftir því sem mér skilst eru mjög sundurleitir siðir vorir því að mér sýnist að guð yðvar mun gleðjast af ljósi því er vorir guðar hræðast. En ef svo er sem eg ætla þá er þessi maður sem þú kallar biskup yðvarn spámaður þinn því að eg veit að þú nemur að honum alla þá hluti er þú boðar oss af guðs þíns hálfu. En eg á mér annan spámann þann er mér veitir mikla nytsemd. Hann segir mér fyrir marga óorðna hluti. Hann varðveitir kvikfé mitt og minnir mig á hvað eg skal fram fara eða hvað eg skal varast og fyrir því á eg mikið traust undir honum og hefi eg hann dýrkað langa ævi en misþokkast þú honum mjög og svo spámaður þinn og siðferði ykkart og af letur hann mig að veita ykkur nokkura viðsæming og einna mest að taka ykkarn sið."

Þorvaldur mælti: "Hvar byggir spámaður þinn?"

Koðrán svarar: "Hér býr hann skammt frá bæ mínum í einum miklum steini og veglegum."

Þorvaldur spurði hversu lengi hann hefði þar búið.

Koðrán sagði hann þar byggt hafa langa ævi.

"Þá mun eg," segir Þorvaldur, "setja hér til máldaga með okkur faðir. Þú kallar þinn spámann mjög styrkan og segir þig á honum hafa mikið traust. En biskup er þú kallar minn spámann er auðgætlegur og ekki aflmikill en ef hann má fyrir kraft himnaguðs þess er vér trúum á reka brottu spámann þinn af sínu styrka herbergi þá er rétt að þú fyrirlátir hann og snúist til þess hins styrkasta guðs, skapara þíns, sem er að sönnu guð og engi styrkleikur má sigra. Hann byggir í eilífu ljósi þangað er hann leiðir alla á sig trúandi og sér trúlega þjónandi að þeir lifi þar með honum í óumræðilegri sælu utan enda. Og ef þú vilt snúast til hins háleita himnakonungs þá mátt þú skjótt skilja að þessi er þig af letur að trúa á hann er þinn fullkominn svikari og hann girnist að draga þig með sér frá eilífu ljósi til óendilegra myrkra. En ef þér sýnist sem hann geri þér nokkura góða hluti þá gerir hann það allt til þess að hann megi því auðveldlegar þig fá svikið ef þú trúir hann þér góðan og nauðsynlegan."

Koðrán svarar: "Auðséð er mér það að sundurleit er skilning ykkur biskups og hans og eigi síður skil eg það að með kappi miklu fylgja hvorir sínu máli. Og alla þá hluti sem þið segið af honum, slíkt hið sama flytur hann af ykkur. En hvað þarf hér að tala mart um? Þessi máldagi sem þú hefir á sett mun prófa sannindi."

Þorvaldur varð glaður við ræðu föður síns og sagði biskupi allan þenna málavöxt og samtal þeirra. Á næsta degi eftir vígði biskup vatn, fór síðan með bænum og sálmasöng og dreifði vatninu umhverfis steininn og svo steypti hann því yfir ofan að allur varð votur steinninn.

Um nóttina eftir kom spámaður Koðráns að honum í svefni og með dapurlegri ásjónu og skjálftafullur sem af hræðslu og mælti til Koðráns: "Illa hefir þú gert er þú bauðst hingað mönnum þeim er á svikum sitja við þig svo að þeir leita að reka mig brottu af bústað mínum því að þeir steyptu vellanda vatni yfir mitt herbergi svo að börn mín þola eigi litla kvöl af þeim brennandi dropum er inn renna um þekjuna. En þó að slíkt skaði sjálfan mig eigi mjög þá er allt að einu þungt að heyra þyt smábarna er þau æpa af bruna."

En að morgni komanda sagði Koðrán syni sínum eftirspyrjanda þessa alla hluti. Þorvaldur gladdist við og eggjaði biskup að hann skyldi halda fram uppteknu efni.

Biskup fór til steinsins með sína menn og gerði allt sem fyrra dag og bað almáttkan guð kostgæflega að hann ræki fjandann á brottu og leiddi manninn til hjálpar.

Á næstu nótt eftir sýndist sá hinn flærðarfulli spámaður Koðráni mjög gagnstaðlegur því sem fyrr var hann vanur að birtast honum með björtu og blíðlegu yfirliti og ágætlega búinn en nú var hann í svörtum og herfilegum skinnstakki, dökkur og illilegur í ásjónu og mælti svo til bónda með sorgfullri og skjálfandi raust: "Þessir menn stunda fast á að ræna okkur báða okkrum gæðum og nytsemdum er þeir vilja elta mig á brottu af minni eiginlegri erfð en svipta þig vorri elskulegri umhyggju og framsýnilegum forspám. Nú ger þú svo mannlega að þú rek þá brottu svo að við þörfnumst eigi allra góðra hluta fyrir þeirra ódyggð því að aldrei skal eg flýja en þó er þungt að þola lengur allar þeirra illgerðir og óhægindi."

Alla þessa hluti og marga aðra er sá fjandi hafði talað fyrir Koðráni sagði hann syni sínum um morguninn.

Biskup fór til steinsins hinn þriðja dag með því móti sem fyrr.

En sá hinn illgjarni andi sýndist bónda um nóttina eftir hið þriðja sinn með hryggilegu yfirbragði og bar upp fyrir hann þess háttar kvein með snöktandi röddu og sagði svo: "Þessi vondur svikari, biskup kristinna manna, hefir af sett mig allri minni eign. Herbergi mínu hefir hann spillt, steypt yfir mig vellanda vatni, vætt klæði mín, rifið og ónýtt með öllu. En mér og mínu hyski hefir hann veitt bótlausan bruna og hér með rekið mig nauðgan langt í brott í auðn og útlegð. Nú hljótum við að skilja bæði samvistu og vinfengi og gerist þetta allt af einu saman þínu dyggðarleysi. Hugsa þú nú hver þitt góss mun héðan af varðveita svo dyggilega sem eg hefi áður varðveitt. Þú kallast maður réttlátur og trúlyndur en þú hefir ömbunað mér illu gott."

Þá svarar Koðrán: "Eg hefi þig dýrkað svo sem nytsamlegan og styrkan guð meðan eg var óvitandi hins sanna. En nú með því að eg hefi reynt þig flærðarfullan og mjög ómeginn þá er mér nú rétt og utan allan glæp að fyrirláta þig en flýja undir skjól þess guðdóms er miklu er betri og styrkari en þú."

Við þetta skildu þeir með styggð en engum blíðskap.

Því næst var skírður Koðrán bóndi og kona hans Járngerður og aðrir heimamenn utan Ormur son hans vildi eigi skírast láta það sinn.

4. kafli

Um vorið eftir fóru þeir biskup og Þorvaldur vestur til Víðidals með lið sitt og settu bú saman að Lækjamóti og bjuggu þar fjóra vetur og fóru á þeim árum víða um Ísland að predika guðs orð.

Á hinum fyrstum misserum er þeir voru að Lækjamóti bað Þorvaldur til handa sér konu þeirrar er Vigdís hét. Hún var dóttir Ólafs er bjó að Haukagili í Vatnsdal.

En er þeir biskup og Þorvaldur komu til veislunnar var þar fyrir fjöldi boðsmanna heiðinna. Þar var mikill skáli sem þá var víða siður til og féll einn lítill lækur um þveran skálann og búið um vel. En þeir hvorigir vildu öðrum samneyta, kristnir menn og heiðnir. Þá var það ráð tekið að tjaldað var um þveran skálann í milli þeirra þar sem lækurinn var. Skyldi biskup vera fram í skálanum með kristna menn en heiðingjar fyrir innan tjaldið.

Að því sama brullaupi voru með öðrum heiðnum mönnum tveir bræður, hinir römmustu berserkir og mjög fjölkunnigir. Hét hvortveggi Haukur. En því að þeir stóðu með öllu afli einna mest í móti réttri trú og kostgæfðu að eyða kristilegu siðlæti þá buðu þeir biskupi ef hann hefði þoran til eða nokkuð traust á guði sínum að hann skyldi reyna við þá íþróttir þær sem þeir voru vanir að fremja, að vaða loganda eld með berum fótum eða láta fallast á vopn svo að þá skaðaði ekki. En biskup, treystandi á guðs miskunn, neitaði eigi.

Voru þá gervir eldar stórir eftir endilöngum skálanum sem í þann tíma var títt að drekka öl við eld. Biskup skrýðist öllum biskupsskrúða og vígði vatn, gekk þá að eldinum svo búinn, hafði mítur á höfði og bagal í hendi. Hann vígði eldinn og dreifði vatninu yfir. Því næst gengu inn þessir tveir berserkir grimmlega grenjandi, bitu í skjaldarrendur og höfðu ber sverð í höndum, ætluðu nú að vaða eldinn. En þá bar skjótara að fram en þeir ætluðu og drápu fótum í eldstokkana svo að þeir féllu báðir áfram en eldinn lagði að þeim og brenndi þá á lítilli stundu með svo mikilli ákefð að þeir voru þaðan dauðir dregnir. Þeir voru færðir upp með gilinu og grafnir þar. Því heitir það síðan Haukagil.

Friðrekur biskup gerði fyrir sér krossmark og gekk á eldinn miðjan og svo fram eftir endilöngum skálanum en logann lagði tvo vega frá honum sem vindur blési og því síður kenndi hann meinsamlegs hita af eldinum að eigi með nokkuru móti sviðnuðu hinar minnstu trefur á skrúða hans. Snerust þá margir til guðs er sáu þetta hið háleita stórtákn.

Þenna atburð segir Gunnlaugur munkur að hann heyrði segja sannorðan mann, Glúm Þorgilsson, en Glúmur hafði numið að þeim manni er hét Arnór og var Arndísarson.

Ólafur að Haukagili gerði síðan kirkju á bæ sínum en Þorvaldur fékk honum viðinn til.

5. kafli

Þeir biskup og Þorvaldur lögðu á alla stund með hinu mesta kostgæfi að leiða sem flesta menn guði til handa, eigi að eins þar í næstum sveitum heldur fóru þeir víða um Ísland að boða orð guðs.

Þeir komu vestur í Hvamm í Breiðafjarðardölum um alþingi. Þórarinn bóndi var eigi heima en Friðgerður húsfreyja, dóttir Þórðar frá Höfða, tók vel við þeim í fyrstu. Þorvaldur taldi þar trú fyrir mönnum en Friðgerður blótaði meðan inni og heyrði hvort þeirra annars orð. Friðgerður svaraði orðum Þorvalds fá og þó illa en Skeggi son þeirra Þórarins hafði í spotti orð Þorvalds.

Þar um orti Þorvaldur vísu þessa:

Fór eg með dóm hinn dýra.

Drengr hlýddi mér engi.

Gátum hrings frá hreyti

hróðr varlega góðan.

En með enga svinnu

aldin rýgr við skaldi,

þá greypi guð gyðju,

gall of heiðnum stalli.

Ekki er þess getið að nokkurir menn í Vestfirðingafjórðungi kristnuðust af þeirra orðum. En norður í sveitum er þeir fóru þar yfir tóku rétta trú nokkurir göfgir menn: Önundur í Reykjadal, son Þorgils Grenjaðarsonar, og Hlenni af Saurbæ í Eyjafirði og Þorvarður í Ási við Hjaltadal. Bróðir Þorvarðs hét Arngeir og annar Þórður. Hann var son Spak-Böðvars Öndóttssonar landnámamanns er bjó í Viðvík. Þessir og enn fleiri menn urðu fullkomlega kristnir í Norðlendingafjórðungi en þeir voru margir, þó að þá létu eigi skírast að sinni, að trúðu Kristi og fyrirlétu skurðgoðablót og allan heiðinn sið og vildu eigi gjalda hoftolla. Fyrir það reiddust heiðingjar Friðreki biskupi og lögðu fjandskap á alla þá er honum samþykktu.

Þorvarður Spak-Böðvarsson lét gera kirkju á bæ sínum í Ási og hafði með sér prest er biskup fékk honum að syngja sér tíðir og veita honum guðlega þjónustu. Við það varð mjög reiður Klaufi son Þorvalds Refssonar frá Barði í Fljótum. Klaufi var mikils háttar maður. Hann fór til fundar við bræður Þorvarðs, Arngeir og Þórð, þess erindis að hann bauð þeim kost á hvort þeir vildu heldur drepa prestinn eða brenna kirkjuna.

Arngeir svarar: "Let eg þig þess og svo hvern annan minn vin að drepa prestinn því að Þorvarður bróðir minn hefir fyrrum grimmlega hefnt smærri meingerða en eg get að honum þyki þessi. En hins vil eg eggja að þú brennir kirkjuna."

Ekki vildi Þórður samþykkja þeim að þessu ráði.

Litlu síðar fór Klaufi til um nótt við tíunda mann að brenna kirkjuna. En er þeir nálguðust og gengu í kirkjugarðinn kenndu þeir ákaflegan hita og sáu mikla gneistaflaug út í glugga kirkjunnar. Fóru þeir brottu við það að þeim þótti kirkjan full af eldi.

Annan tíma fór Arngeir til við marga menn og ætlaði að brenna þessa sömu kirkju. En er þeir höfðu brotið upp hurðina ætlaði hann að tendra eld á gólfinu við þurran fjalldrapa. En því að eigi logaði svo skjótt sem hann vildi þá lagðist hann inn yfir þreskjöldinn og ætlaði að blása að er glóðin var nóg en eigi vildi festa í viðinum. Þá kom ör og stóð föst í kirkjugólfinu rétt við höfuð honum. Og þegar kom önnur. Sú nisti klæði hans við gólfið svo að örin flaug í millum síðu hans og skyrtunnar er hann var í.

Hann hljóp þá upp hart og mælti: "Svo flaug þessi örin nær síðu minni að eg em ráðinn í að bíða eigi hér hinnar þriðju."

Nú hlífði guð svo húsi sínu. Fór Arngeir á brottu með sína menn og leituðu heiðingjar eigi oftar að brenna þá kirkju. Þessi kirkja var ger sextán árum fyrr en kristni var lögtekin á Íslandi en hún stóð svo að ekki var að gert.

6. kafli

Eitt sumar á alþingi taldi Þorvaldur Koðránsson trú eftir bæn biskups opinberlega fyrir öllum lýð. En er hann hafði fram borið með mikilli snilld mörg og sönn stórmerki almáttigs guðs þá svaraði fyrstur kynstór maður og göfugur þó að heiðinn væri og grimmur, Héðinn frá Svalbarði af Eyjafjarðarströnd, sonur Þorbjarnar Skagasonar, Skoftasonar. Héðinn átti Ragnheiði stjúpdóttur og bróðurdóttur Eyjólfs Valgerðarsonar. Héðinn mælti mart illt við Þorvald og guðlastaði mjög í móti heilagri trú. Og svo gat hann með sinni illgirnd um talið fyrir fólkinu að engi maður lagði trúnað á það er Þorvaldur hafði sagt heldur tók þaðan af svo mjög að vaxa illviljafull ofsókn og hatur heiðingja við þá biskup og Þorvald að þeir gáfu skáldum fé til að yrkja níð um þá. Þar er þetta í:

Hefir börn borið

biskup níu.

Þeirra er allra

Þorvaldr faðir.

Fyrir það drap Þorvaldur tvo þá er ort höfðu kvæðið en biskup þoldi allar meingerðir með hinni mestu hógværi.

En er Þorvaldur hafði drepið skáldin fór hann til biskups að segja honum hvað hann hafði gert. Biskup sat inni og sá á bók. Og áður Þorvaldur gekk inn komu tveir blóðdropar á bókina fyrir biskup. Skildi biskup þegar að það var nokkur fyrirbending.

En er Þorvaldur kom inn til hans mælti biskup: "Annaðhvort hefir þú framið manndráp ella hefir þú það í hug þér."

Þorvaldur sagði þá hvað hann hafði gert.

Biskup mælti: "Hví fórstu svo með?"

Þorvaldur svaraði: "Eg þoldi eigi er þeir kölluðu okkur raga."

Biskup mælti: "Það var lítil þolraun þó að þeir lygju það að þú ættir börn en þú hefir fært orð þeirra á verra veg því að vel mætti eg bera börn þín ef þú ættir nokkur. Eigi skyldi kristinn maður sjálfur leita að hefna sín þó að hann væri haturlega smáður heldur þola fyrir guðs sakir brigsli og meingerðir."

7. kafli

Nú þó að þeir þyldu mörg vandræði af vondum mönnum þá léttu þeir eigi því heldur af að fara um sveitir og boða guðs erindi.

Þeir komu út í Laxárdal og dvöldust um hríð undir Eilífsfelli hjá Atla hinum ramma föðurbróður Þorvalds. Var Atli þá skírður með heimamenn sína og margir aðrir menn er þeir komu til því að heilags anda miskunn nálgaðist af orðum þeirra.

Þá flaug fræði af biskupi með guðs gjöf í eyru einum smásveini fimm vetra gömlum er hét Ingimundur, son Hafurs í Goðdali. Hann var að fóstri á Reykjaströnd. Ingimundur kom að máli einn dag við smalamann fóstra síns og bað hann fylgja sér leynilega til Eilífsfjalls að sjá biskupinn. Þetta veitti sauðamaðurinn honum. Þeir fóru yfir Kjartansgjá og vestur yfir fjallið til Laxárdals. En þegar er þeir komu til bæjar Atla að Eilífsfelli þá tók sveinninn að biðja að hann væri skírður.

Atli tók í hönd sveininum og leiddi hann fyrir biskup svo segjandi: "Sveinn þessi er son göfugs manns og þó heiðins en sveinninn beiðir skírnar utan ráð og vitorð föður síns og fóstra. Nú sjá fyrir hvað að er geranda því að vís von er að hvorumtveggja þeirra mun mjög mislíka ef hann er skírður."

Biskup svarar hlæjandi: "Sannlega," segir hann, "er ungum smásveini eigi neitanda svo heilagt embætti, allra helst er hann hefir heilsamlegri skilning á sínu ráði en frændur hans rosknir."

Síðan skírði biskup Ingimund og kenndi honum áður hann fór í brott hvað honum var einna skyldast að varðveita með kristninni.

8. kafli

Svo er sagt að Friðrekur biskup hafi skírt þann mann er hét Máni. Og fyrir því að hann hélt helga trú með mörgum manndyggðum og góðlifnaði var hann kallaður Máni hinn kristni. Hann bjó í Holti á Kólgumýrum. Hann gerði þar kirkju. Í þeirri kirkju þjónaði hann guði bæði nætur og daga með helgum bænum og ölmusugerðum er hann veitti margháttaðar fátækum mönnum. Hann átti veiðistöð í á þeirri er þaðan var skammt í brottu þar sem enn í dag heitir af hans nafni Mánafoss því að á nokkurum tíma þá er hallæri var mikið og sultur hafði hann ekki til að fæða hungraða. Þá fór hann til árinnar og hafði þar nóga laxveiði í hylnum undir fossinum. Þessa laxveiði gaf hann undir kirkjuna í Holti og segir Gunnlaugur munkur að sú veiður hafi þar jafnan síðan til legið. Hjá þeirri kirkju sér enn merki að hann hefir byggt svo sem einsetumaður því að svo sem hann var fjarlægur flestum mönnum þann tíma í hugskotinu svo vildi hann og að líkamlegri samvistu firrast alþýðu þys því að við kirkjugarðinn sér að verið hefir garðhverfa nokkur er segist að hann hafi unnið á heyverk á sumrum til þess að fóðra við eina kú þá er hann fæddist við því að hann vildi afla sér atvinnu með erfiði eiginlegra handa heldur en samneyta heiðingjum þeim er hann hötuðu og heitir þar síðan Mánagerði.

9. kafli

En að segja fátt af mörgum meingerðum og ofsóknum er heiðnir menn veittu Friðreki biskupi og Þorvaldi fyrir boðan réttrar trúar þá bar svo til að þeir vildu ríða til vorþings í Hegranes. En er þeir nálguðust þingstöðina þá hljóp upp allur múgur heiðinna manna og runnu í móti þeim með miklu ópi. Sumir börðu grjóti, sumir skóku að þeim vopn og skjöldu með harki og háreysti, báðu guðin steypa sínum óvinum og var engi von að þeir mættu koma á þingið.

Þá mælti biskup: "Nú kemur það fram er móður mína dreymdi forðum daga að hún þóttist finna vargshár í höfði mér því að nú erum vér gervir rækir og reknir sem skæðir vargar með hræðilegu ópi og styrjöld."

Eftir það fóru þeir biskup heim til Lækjamóts og dvöldust þar um sumarið. Á því sama sumri eftir alþingi söfnuðu nokkurir heiðnir höfðingjar liði svo að þeir höfðu tvö hundruð manna tólfræð. Þeir ætluðu til Lækjamóts að brenna biskup inni og allt lið hans. En er þeir áttu skammt til bæjar að Lækjamóti þá stigu þeir af hestum sínum og ætluðu að æja sem þeir gerðu. En í því er þeir voru á bak komnir flugu hjá þeim fuglar margir voveiflega. Við það fældust hestar þeirra og urðu svo óðir að þeir féllu allir ofan er á bak voru komnir og meiddust. Sumir féllu á grjót og brutu fætur sína eða hendur eða fengu önnur mein. Sumir féllu á vopn sín og fengu þar stór sár af. Hestarnir hljópu á suma og meiddu. Þeim varð minnst til vandræða er hestarnir hljópu frá og urðu þeir að ganga langa leið til síns heima. Hurfu þeir við þetta aftur. Skýldi svo allsvaldanda guðs miskunn sínum mönnum að því síður fengu þeir biskup þessu sinni nokkuð mein af illvilja og umsát heiðingja að þeir urðu með engu móti varir við þessa aðför og ráðagerð. Bjuggu þeir Þorvaldur þann hinn fjórða vetur að Lækjamóti.

En á næsta sumri eftir fóru þeir utan fyrst til Noregs og lágu um hríð í höfn nokkurri. Þá kom utan af Íslandi og lagði til þeirrar sömu hafnar sá maður er fyrr var nefndur, Héðinn frá Svalbarði. Héðinn gekk upp á land og í skóg að höggva sér húsavið. Þorvaldur varð þess var. Hann kallaði með sér þræl sinn. Þeir fóru í skóginn þar sem Héðinn var. Lét Þorvaldur þrælinn drepa Héðin.

En er Þorvaldur kom til skips og sagði þetta biskupi þá svarar biskup: "Fyrir þetta víg skulum við skilja því að þú vilt seint láta af manndrápum."

Eftir það fór Friðrekur biskup til Saxlands og endi þar líf sitt með háleitlegum heilagleik takandi eilífa ömbun af allsvaldanda guði fyrir sinn góðvilja og stundlegt starf.

10. kafli

Þorvaldur lifði síðan mörg ár. En með því að hann var maður mikill af sjálfum sér, sterkur og hugaður vel en í alla staði geyminn guðs boðorða með fullkominni ástarhygli þá hugsaði hann það ef hann færi enn aftur til sinnar fósturjarðar að eigi væri víst hvort hann þyldi svo í alla staði sem vera ætti fyrir guðs ást mótgang og meingerðir sinna samlanda. Fyrir því tók hann það ráð að vitja eigi oftar út til Íslands. Gerði hann þá ferð sína út í heim og allt til Jórsala að kanna helga staði. Hann fór um allt Grikkjaríki og kom til Miklagarðs. Tók sjálfur stólkonungurinn við honum með mikilli virðing og veitti honum margar vingjafir ágætar því að svo var guðs miskunn honum nákvæm og flaug hans frægð fyrir alþýðu hvar sem hann kom, að hann var virður og vegsamaður svo af minnum mönnum sem meirum sem einn stólpi og upphaldsmaður réttrar trúar og svo sæmdur sem dýrðarfullur játari vors herra Jesú Kristi af sjálfum Miklagarðskeisara og öllum hans höfðingjum og eigi síður af öllum biskupum og ábótum um allt Grikkland og Sýrland. Allra mest var hann tignaður um Austurveg, þangað sendur af keisaranum svo sem foringi eða valdsmaður skipaður yfir alla konunga á Rússlandi og í öllu Garðaríki. Þorvaldur Koðránsson reisti þar af grundvelli eitt ágætt munklíf hjá þeirri höfuðkirkju er helguð er Jóhanni baptista og lagði þar til nógar eignir. Hét þar æ síðan af hans nafni Þorvaldsklaustur. Í því munklífi endi hann sitt líf og er þar grafinn. Það klaustur stendur undir hábjargi er heitir Dröfn.

Þá er Friðrekur biskup og Þorvaldur komu til Íslands voru liðin frá holdgan vors herra Jesú Kristi níu hundruð ára og eitt ár hins níunda tigar en hundrað tírætt og sex vetur frá upphafi Íslands byggðar. Þrem vetrum síðar gerði Þorvarður Spak-Böðvarsson kirkju í Ási.

(Viðbætir eftir Flateyjarbók)

Svo er sagt að Þorvaldur hafi farið víða um heim síðan þeir biskup skildu. Þess er og fyrr getið að Ottó keisari kristnaði Danmörk. Fór Ólafur Tryggvason með honum í Austurveg og var mikill ráðagerðamaður keisaranum til að kristna fólkið. Og í þeirri ferð er svo sagt af nokkurum mönnum að Ólafur hafi fundið Þorvald Koðránsson og sakir þess er hvor þeirra hafði mart af annars ráðum, frægð og frama spurt kvöddust þeir kunnlega þó að þeir hefðu eigi fyrr sést.

En er þeir tóku tal sín á milli spurði Ólafur konungur: "Ertu Þorvaldur hinn víðförli?"

Hann svarar: "Eg hefi enn ekki víða farið."

Konungur mælti: "Þú ert góðmannlegur maður og giftusamlegur eða hverja trú hefir þú?"

Þorvaldur svarar: "Það vil eg gjarna segja yður. Eg hefi og held kristinna manna trú."

Konungur mælti: "Það er líklegt að þú þjónir vel þínum herra og kveikir margra manna hjörtu til ástar við hann. Er mér mikil forvitni á mörgum trúlegum tíðindum þeim er þú munt segja kunna, fyrst af ágætum jarteignum Jesú Kristi guðs þíns og síðan af ýmsum löndum og ókunnum þjóðum, þar næst af þínum athöfnum og frækilegum framgöngum."

Þorvaldur svarar: "Með því að eg skil að þú girnist með góðfýsi af mér að vita þá sanna hluti að eg hefi séð og heyrt vil eg gjarna gera þinn vilja væntandi þar fyrir að þú segir mér því auðveldlegar það er eg spyr þig."

Konungur sagði svo vera skyldu. Sagði Þorvaldur honum þá mörg tíðindi og merkileg bæði af guði og góðum mönnum. Féllst konungi þetta vel í skap en öllum þeim er hjá voru þótti það hin mesta skemmtan. En þá er Þorvaldur sagði frá því er á Íslandi hafði gerst þá er þeir Friðrekur biskup voru þar frétti konungur vandlega að hverju eða hversu margir þar hefðu af þeirra orðum rétta trú tekið eða hver maður hefði auðveldlegast játtað kristninni eða hverjir mest hefðu mót mælt. En Þorvaldur sagði það allt greinilega.

En er konungur hafði heyrt hversu mikla ástundan þeir höfðu haft til fram að flytja kristniboðið og hversu margar og miklar meingerðir þeir höfðu þolað fyrir guðs nafn þá sagði hann svo: "Það gefur mér að skilja að þessir Íslendingar er þú hefir nú frá sagt muni vera harðir menn og hraustir og torvelt mun verða að koma þeim til kristni. En þó er það mitt hugarboð að þeim verði þess auðið. Og síðan er þeir trúa á sannan guð hygg eg að þeir haldi allir vel sína trú hver sem til verður um síðir að koma þeim á réttan veg."

Þorvaldur sagði þá: "Heyrt hefi eg flutt af nokkurum vísindamönnum að þú munir verða konungur að Noregi og er þá líklegt að guð gefi þér giftu til að snúa Íslendingum og mörgum öðrum þjóðum í Norðurhálfunni til réttrar trúar."

Þorvaldur spurði þá konunginn margra hluta en hann leysti allt vel og viturlega það er hann spurði og svo langan tíma sem þeir voru báðir samt var þeirra gleði að hvor spurði eða sagði nokkuð spaklegt öðrum. Síðan skildu þeir með hinni mestu vináttu.

Fór Þorvaldur þá út í Miklagarð og fékk stórar sæmdir af stólkonunginum en síðan lét hann klaustur reisa og gaf þar til auðæfi. Og í því sama klaustri endi hann sína ævi með hreinum og háleitum lifnaði.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR TJALDSTÆÐINGS

1. kafli

Úlfur hét maður er bjó á Þelamörk. Hann var hersir. Gulpir hét maður. Hann bjó á Fíflavöllum í Tindsdal. Son hans hét Ásgrímur. Hann átti Þorkötlu er kölluð var bringa. Ásgrímur tók við föðurleifð sinni og var hinn mesti mannsómamaður.

En er Ásgrímur fór í víking þá var kona hans vanheil og vildi Ásgrímur láta út bera barnið. Hún varð léttari um kveldið er hann skyldi fara um morguninn. Ásgrímur kvaddi til þræl sinn að grafa sveininn.

Hann svarar: "Mun ei ráð að búa gröfina?"

Ásgrímur kvað það vel mega. En sveinn lá á gólfinu. Þá heyra þeir að sveinninn kvað:

Leggið mög til móður.

Mér er kalt á gólfi.

Hvar sé sveinninn sæmri

en að síns föðr ernum?

Þarf ei járn að eggja

né jarðarmen skerða.

Léttið ljótu verki.

Lifa vil eg enn með mönnum.

Þá mælti Ásgrímur: "Víst skaltu lifa frændi og munt verða hinn mesti merkismaður af þessum fyrirburð."

Síðan lét Ásgrímur hann vatni ausa og var kallaður Þorsteinn.

2. kafli

Þá var Haraldur hinn hárfagri konungur yfir Noregi og hafði mjög lagt land undir sig að sköttum. Hann heimti til sín þann mann er Þórormur hét og var konungs frændi og bjó í Þrömu.

Konungur mælti: "Eg veit að ei hafa skattar goldist af Þelamönnum. Nú vil eg að þú heimtir af Ásgrími syni Úlfs hersis því að öngum gef eg upp mína skuld. En það hefi eg sannfregið að þeir feðgar hafa mikinn áhuga haft síðan er eg fékk Noreg með svo miklu starfi þá vil eg hann hafa með öllum skyldum."

Þórormur kveðst mundu fara erinda konungs "en lítt segir mér hugur um að þeir muni svara."

Konungur mælti: "Þá skal vita hvorir ríkari eru en mæl til alls vel í fyrstu."

Fer hann nú og hittir Ásgrím, ber upp konungs erindi og krefur þar þvílíks fjár sem annarstaðar.

"Nú gerið yður ei endemi að halda réttu fyrir konungi."

Ásgrímur svarar: "Það hygg eg að mínir frændur sitji á þessum eignum skattalausum. En þótt konungur sjá ágirnist meira en menn viti dæmi til þá vil eg þó frjáls vera og engan skatt gjalda."

Þórormur kveðst ætla að hann mundi óviturlega fyrir búast "og hefir þeim mönnum ei veitt að deila kappi við konung sem ekki hafa verið óríkari menn en þú ert."

Fer Þórormur á konungs fund og segir honum svo búið.

Konungur mælti: "Skjótt munum vér gera skiptin þá. Vér munum eignast land hans og lausafé en ætla honum lengd af jörðu" og kvaddi til Þóri ármann sinn að gera til hans.

En er Þórormur var í brottu frá Ásgrími átti Ásgrímur þing við bændur og mælti: "Það er meiri von að konungur sjá taki þunglega voru máli. Nú vil eg senda honum gjafir en ei skatt og geri eg það fyrstur minna manna."

Síðan valdi hann til sendimenn og færa konungi gjafir. Það var hestur gauskur og þar með mikið silfur.

Koma sendimenn fyrir kóng og mæltu: "Ásgrímur hersir sendi yður góða kveðju og ríki yðru en hann hefir spurt orðsending yðra um skatt. En hann vill ei hann gjalda heldur hefir hann sent yður margar vingjafir."

Konungur mælti: "Berið aftur gjafir hans allar. Eg skal konungur í þessu landi og setja lög og rétt en ei hann."

Nú verða sendimenn aftur að fara við svo búið.

Og á þessi stundu kom Þórormur og lét Ásgrímur þings kveðja.

Þá stóð Ásgrímur upp og mælti: "Vita munuð þér ákall við oss af Haraldi kóngi. Hygg eg nú hér vera komna vel flesta bændur af Þelamörk þá er ráðamenn eru. Nú vil eg að vér verðum samdóma fyrir konungsmönnum að ei brjóti þetta á mér einum. Er það mest von að konungur leggi fjandskap á þann er fyrir beitist. Nú vil eg vita svör af yður."

Bændur létust hann hafa fengið formælanda fyrir sig "en ekki er oss um skatt að gjalda."

"Þá veljið þér yður þann," sagði Þórormur, "sem verst gegnir. Hafa margir þeir borið lægra hlut fyrir Haraldi konungi er svo mundi sýnast sem hvergi mundu hafa minni hamingju og hafa þó lágt fyrir honum farið."

Ásgrímur svarar: "Á það vil eg sáttur vera sem aðrir bændur vilja."

En þingið var sett við skóg nokkurn.

En er þingið raufst þá mælti Þórormur við þræl sinn: "Gakk þú til og drep Ásgrím og leita þegar í skóginn."

Hann gerir svo, leitar fram í milli mannanna og hjó hann þegar banahögg og svo hafði konungur ráð til sett. En bændur drápu þegar þrælinn en Þórormur komst þó nauðuglega í skóginn undan og síðan til skips, fer nú á konungs fund og segir honum sem komið var.

Konungur mælti: "Trautt mun fást hugfullari þræll og því fékk eg hann til að eg vissi að sá mundi feigur er hann vægi. En sárt vildi eg leika alla þá er mér brjótast í móti."

3. kafli

Þorsteinn Ásgrímsson var í hernaði og var manna gervilegastur, mikill og sterkur. En er hann kom heim úr víkingu komu menn á fund hans og segja honum líflát föður hans.

Þorsteinn svarar: "Bitu hann enn ráðin Haralds konungs en brátt mun eftir verða ætt vora ef Haraldur konungur skal einn fyrir sjá."

Síðan varði hann föðurleifð sinni í silfur og lausafé og kveðst ætla að hann mundi ei keppa við Harald konung. En þá var för mikil til Íslands úr Noregi eftir þau stórvirki er menn ráku harma sinna. Nú bjóst Þorsteinn til Íslands og með honum Þorgeir bróðir hans tíu vetra gamall og Þórunn föðursystir þeirra, fóstra Þorgeirs.

En er búið var skip til hafs þá mælti Þorsteinn við félaga sína: "Það mundi faðir minn ætla þá er hann lét mig ei út bera að eg mundi nokkuð minnast að hefna hans ef hann yrði ei sóttdauður. Nú þó að ei komi þar niður sem vera skyldi þá er þó ei ámælis vert ef jafnmenni kemur fyrir. Nú vil eg fara í Þrömu til Þórorms."

Og svo gerir hann, koma þar á náttarþeli og tóku hús á þeim.

Þá mælti Þorsteinn: "Nú skulu menn það vita að eg ætla hér til föðurhefnda og vildi eg hafa þar til yðvart liðsinni."

En þeir sögðust honum veita skyldu slíkt er þeir mættu. Síðan slá þeir eldi í bæinn og brann þar inni Þórormur og sveit hans öll. En um morguninn höggva þeir upp búið og bera til skips, láta í haf eftir það og lést Þorsteinn nú fúsari í haf að láta en þá að honum væri því brugðið á Íslandi að hann hefði ei hefnt föður síns.

Þeir láta nú í haf og koma skipi sínu í Rangárós. En sá maður var fyrir sveit er Flosi hét og var Þorbjarnarson. Hann var landnámsmaður. Ríða menn til skips. Kom þar Flosi og kannaðist hann þegar við Þorstein og spurði hann hvað hann hafi til rekið að fara út hingað.

Þorsteinn mælti: "Eg hefi farið sem sumir aðrir heldur skyndilega af Noregi með vandkvæði og nú í sökum við Harald konung. Nú vildi eg hér staðfestast og vera frjáls."

Hann kvað slíkt þá menn henda sem ekki vilja láta yfir drífast "en vér skulum þér vel fagna."

Hann nam land að ráði Flosa fyrir ofan Víkingalæk og út til móts við Svínhaga, bjó í Skarði hinu eystra. Hann átti Þórdísi dóttur Gunnars Sigmundarsonar, Sighvatssonar hins rauða er féll við Sandhóla. Sighvatur hinn rauði átti Ingibjörgu dóttur Eyvindar lamba, Berðlu-Kárasonar, systur Finns, föður Eyvindar skáldaspillis. Sonur Þorsteins og Þórdísar var Gunnar.

Þorsteinn var drengur góður og sér nógur um alla hluti.

4. kafli

Það er sagt að skip kom í Rangárós, það er fylgdi ósvipur mikill og sjúkleiki, og sáu menn við að koma til þeirra að ei fengju menn illindi af þeim og fór svo um hríð.

En er Þorsteinn frá þetta kvað hann mönnum ei sama að þeir færust af bjargleysi. Fór þá Þorsteinn á fund þeirra og spyr með hverju móti væri sótt þeirra.

En þeir sögðust orðnir fyrir gerningum "en nú vill engi á sjá með oss."

Þorsteinn mælti: "Mun ei það vænst að þér farið með oss?"

En er þeir koma heim kvað Þórdís ei meðalendemi í vera hvað hann tók til og vildi flýja bæinn. En Þorsteinn kvað ei það skyldu og bjó eitt tjald skammt frá bænum. Því var hann kallaður Þorsteinn tjaldstæðingur.

Nú gerðist hallæri mikið yfir þeim svo engi mátti hjá þeim vera nema Þorsteinn einn. Og ekki var athæfi þeirra friðlegt því að sá þeirra sem lengst lifði fal silfur mikið og vildi að engi nyti.

Þorsteinn átti síðar Þórdísi Sigfúsdóttur. Þeirra son var Skeggi, faðir Gunnars, föður Skeggja, föður Lofts, föður Gunnlaugs smiðs.

ÞORSTEINS ÞÁTTUR UXAFÓTS

1. kafli

Þórður skeggi hét maður. Hann nam lönd öll í Lóni fyrir norðan Jökulsá, millum og Lónsheiðar, og bjó í Bæ tíu vetur. En er hann frá til öndvegissúlna sinna í Leiruvogi fyrir neðan heiði þá seldi hann lönd sín Úlfljóti lögmanni er þar kom út í Lóni. Úlfljótur var son Þóru, dóttur Ketils Hörða-Kára, Áslákssonar Bifru-Kára, Unnarssonar arnarhyrnu. En er Úlfljótur var nær sex tigum að aldri þá fór hann til Noregs og var þar þrjá vetur. Þá settu þeir Þorleifur spaki móðurbróðir hans lög þau er síðan voru kölluð Úlfljótslög. En er hann kom út þá var alþingi sett og höfðu allir menn ein lög síðan hér á landi.

Það var upphaf hinna heiðnu laga að menn skyldu eigi hafa höfuðskip í haf. En ef menn hefðu þá skyldu þeir af taka höfuð áður þeir kæmu í landsýn og sigla eigi að landi með gapandi höfðum né gínandi trjónu svo að landvættir fældust við. Baugur, tvíeyringur eða meiri, skyldi liggja í hverju höfuðhofi á stalli. Þann baug skyldi hver goði hafa á hendi sér til lögþinga þeirra allra er hann skyldi sjálfur heyja og rjóða hann þar í róðru blótnauts þess er hann blótaði þar sjálfur. Hver sá maður er þar þurfti lögskil af hendi að leysa að dómi skyldi áður eið vinna að þeim baugi og nefna sér votta tvo eða fleiri.

"Ykkur nefni eg í það vætti," skyldi hann segja, "að eg vinn eið að " baugi, lögeið. Hjálpi mér svo nú Freyr og Njörður og hinn almáttki ás, sem eg mun svo sök þessa sækja eða verja eða vitni bera eða kviðu eða dóma dæma sem eg veit réttast og sannast og helst að lögum, og öll lögmæt skil af hendi leysa, þau er undir mig koma, meðan eg er á þessu þingi."

Þá var landinu skipt í fjórðunga og skyldu vera þrjú þing í fjórðungi hverjum en þrjú höfuðhof í þingsókn hverri. Þar voru menn vandaðir til að varðveita hofin að hyggindi og réttlæti. Þeir skyldu dómnefnur eiga á þingum og stýra sakferli. Því voru þeir goðar kallaðir. Hver skyldi og gjalda toll til hofs svo sem nú er kirkjutíund.

Böðvar hinn hvíti af Vors úr Noregi byggði fyrstur að Hofi og reisti þar hof og gerðist hofgoði. Hann var faðir Þorsteins, föður Halls á Síðu.

Þórir hinn hávi nam land í Krossavík fyrir norðan Reyðarfjörð. Þaðan eru Krossvíkingar komnir.

2. kafli

Þorkell hét maður er bjó í Krossavík. Hann var Geitisson. Hann var hið mesta afarmenni og harðfengur og kallaður ofurhugi. Hann var þá ókvæntur er þessi saga gerðist. Systir hans óx upp með honum er Oddný hét, allra kvenna vænst, hverri konu hagari. Þó var mikill mállaki á ráði hennar. Hún hafði ekki mál og var með því alin. Þau unnust mikið systkin.

Þorkell átt þræl einn, útlendan að öllu kyni, er Freysteinn hét. Hann var hvorki ljótur né illur viðureignar sem aðrir þrælar heldur var hann gæfur og góður viðurskiptis og nálega hverjum manni vænni. Því var hann kallaður Freysteinn hinn fagri.

Krumur hét maður. Hann bjó í Krumsholti. Sá bær er nú eyddur. Hann var Vémundarson, Ásbjarnarsonar, Krumssonar hins gamla. Krumur hinn gamli fór af Vors búferli til Íslands. Hann nam land á Hafranesi inn til Þernuness og allt hið ytra, bæði Skrúð og aðrar úteyjar og inn öðrumegin að Þernunesi. Krumur hinn yngri átti þá konu er Þórgunna hét og var Þorsteinsdóttir, Veturliðasonar, Ásbjarnarsonar, göfugs manns af Beitsstöðum, Ólafssonar langháls, Bjarnarsonar reyðarsíðu. Þórgunna var vitur kona og meðallagi vinsæl, mjög margkunnandi, ekki fríð en forn í skapi, heldur harðlynd og þó örskiptamaður. Krumur var óríkur maður. Miseldri mikið var með þeim hjónum. Var Þórgunna þá roskin kona er þetta ævintýr gerðist. Þau áttu ekki barn svo að sögur gangi af.

3. kafli

Styrkár hét maður Eindriðason Hreiðarssonar. Þeir voru bræður, Hreiðar og Ásbjörn, faðir Járnskeggja af Yrjum en systir þeirra var Ólöf er átti Klyppur hersir er drap Sigurð konung slefu. Þeirra bróðir var Erlingur, ríkur hersir af Hörðalandi.

Erlingur átti þann son er Ívar hét, allra manna vænstur þeirra er upp óxu á Hörðalandi. Því var hann kallaður Ívar ljómi. Hann var hverjum manni betur að íþróttum búinn, ofmetnaðarmaður svo mikill að nálega máttu öngir menn mæla né gera til jafna við hann. Hann var ókvæntur langa tíma og því, að honum þótti sér nær hvergi fullkosta. Hann sat löngum hjá Styrkári frænda sínum á Gimsum í Þrándheimi. Þessi Styrkár var faðir Einars þambaskelfis. Segja það og sumir menn að þeir hafi bræður verið, Eindriði faðir Styrkárs og Ásbjörn faðir Eindriða ilbreiðs. Ástúðigt var lengi með þeim frændum Styrkári og Ívari. Ívar hafðist löngum við í kaupferðum bæði til Englands og Danmerkur.

Eitt sumar fór hann til Íslands kaupferð. Hann kom skipi sínu í Gautavík í Austfjörðum. Þorkell Geitisson reið til skips og bauð stýrimanni heim til sín við svo marga menn sem hann vildi með sér haft hafa. Ívar þakkaði bónda og kveðst það þiggja mundu. Ívar fór heim í Krossavík við fimmta mann og sat þar um veturinn. Ívar var gleðimaður mikill og ör af fé.

Það var einn dag að Þorkell gekk til tals við Oddnýju systur sína og sagði henni að stýrimaðurinn var heim kominn.

"Vildi eg frændi," segir hann, "að þú þjónaðir honum í vetur því að hér eru flestir aðrir menn í starfi."

Oddný reist rúnar á kefli því að hún mátti eigi mæla en Þorkell tók við og leit á.

Keflið sagði svo: "Ekki er mér um að leggja mig til þjónustu við stýrimann því að mér segir svo hugur um ef eg geri það að þjóna Ívari að þar muni mikið vont af standa."

Þorkell reiddist fast er Oddný taldist undan en er hún sá það stóð hún upp og gekk inn og tók til þjónustu við Ívar og hélt því um veturinn. En er á leið sáu menn að Oddný mundi fara eigi kona ein saman og er Þorkell fann það spurði hann Oddnýju hversu háttað væri um hagi hennar eða hvort hún væri með barni eða hver það ætti með henni.

Oddný reist þá enn rúnar og sögðu þær svo: "Eigi hefir Ívar betur launað þér veturvistina en svo að barn það er eg geng með á hann við mér."

Setti þá grát mikinn að Oddnýju en Þorkell gekk í burt.

Líður út veturinn og er vorar lætur Ívar búa skip sitt í Gautavík og er það var búið býst Ívar brott úr Krossavík og hans menn.

Þorkell ríður í veg með Ívari og er þeir höfðu riðið nokkura stund veik hann til við stýrimann: "Hvert ráð gerir þú Ívar fyrir barni því er þú átt við Oddnýju systur minni eða viltu gera vel og ganga að eiga hana? En eg mun gæða hana svo peningum að þú sért sæmdur af."

Ívar brást við reiður mjög og svaraði: "Til ills erindis hefði eg farið þá til Íslands ef eg skyldi eiga systur þína mállausa. Hefir mér kostur verið æðri kvenna og kynstærri heima á Hörðalandi eða þó víðara í Noregi. En þú þarft eigi að kenna mér barn systur þinnar þó að hún eigi við þrælum þínum. Hefir þú talað við mig mikla svívirðing."

Þorkell svarar: "Viljir þú eigi ganga við barni Oddnýjar og smá bæði mig og hana í orðum skaltu sjálfan þig fyrir finna. Hefi eg eigi þolað mönnum fyrr meir þvílíka smán."

Ívar hjó þá til Þorkels. Það högg kom á fótinn og varð mikið sár. Þorkell brá þá sverði og hjó til Ívars en hann reið undan en höggið kom á hestfótinn svo að af tók. Stökk Ívar þá af baki og rann eftir félögum sínum en Þorkell reið heim í Krossavík.

Annan dag eftir safnar Þorkell mönnum og reið í Gautavík með þrjá tigu manna. En er hann kom þar hafði Ívar kippt bryggjum en vindur stóð af landi og sigldu svo til hafs og linnti eigi fyrr en hann kom til Noregs og fór svo heim á Hörðaland og settist um kyrrt.

Þorkell reið heim í Krossavík og undi lítt við sinn hag því að hann hafði eigi meiri smán fengið en þessa alla saman.

4. kafli

Að miðju sumri eða litlu síðar fæddi Oddný barn. Það var sveinbarn svo mikið að menn þóttust ekki barn meira nýfætt séð hafa. Þorkatli var sagt að systir hans var léttari orðin að því barni er ætti við henni Ívar ljómi. En er Þorkell heyrði það varð hann æsilega reiður og sagði að út skyldi bera en það var þá lög í þann tíma að út skyldi bera óríkra manna börn ef vildi og þótti þó eigi vel gert. Þorkell lét kalla Freystein þræl og bað hann tortíma sveininum en hann taldist undan þar til er Þorkell sagði á reiði sína.

Þá var Geitir faðir Þorkels vistum með Þorkatli syni sínum. Hann talaði um að sveininn skyldi eigi út bera, sagði sér svo hug um segja að sá sveinn mundi ekki lítill fyrir sér verða ef hann næði lífi að halda.

Þorkell var svo æfur að hann vildi ekki á það heyra og kvað eigi annað skyldu en pilturinn væri út borinn.

Nú gekk Freysteinn, þó nauðigur færi, til Oddnýjar og tók upp sveininn og gekk út með og til skógar. Hann vafði piltinn í einum dúk og lagði flikkissneið í munninn. Hann gerði skjól undir viðarrótum og lét þar koma í barnið og bjó vel um og gekk svo frá, fór heim síðan og sagði bónda að hann hefði fyrir séð barninu. Bóndi lét vel yfir og var nú kyrrt um hríð.

5. kafli

Bráðlega eftir þetta er það að segja að Krumur bóndi fór í skóg sinn að sækja við. Hann heyrði barnsgrát og fór þangað til og fann sveinbarn bæði mikið og vænlegt. Þar lá hjá flesksneið er hann þóttist vita að fallið mundi hafa úr munni barnsins og því mundi það æpt hafa. Spurt hafði Krumur að barn hafði verið út borið í Krossavík og hversu Þorkell hefði hart um mælt, þóttist vita að þetta sama mundi vera. En með því að þeir Þorkell voru miklir vinir og hins annars að hann sá að það var bæði glæpska og skaði að þar dæi svo mannlegt barn og líklegt til stórra afdrifa þá tók hann það upp og hafði heim með sér og gerði ekki orð á. Það var á fjórða dægri er barnið fannst frá því er það var út borið.

Krumur gaf nafn piltinum og kallaði Þorstein og sagði sinn son vera. Um þetta urðu þau Þórgunna samráða. Vex Þorsteinn nú þar upp og leggur Þórgunna við hann ástfóstur og kennir honum mart í fræðum. Þorsteinn gerðist bæði mikill og sterkur og viðleitinn um allar íþróttir. Hann var svo sterkur að þá er hann var sjö vetra gamall sambauð hann að afli rosknum mönnum þótt færir væru.

Það var einn dag sem oftar að Þorsteinn kom til Krossavíkur. Hann gekk til stofu. Þá sat Geitir faðir bónda á palli og þuldi í feld sinn. En er pilturinn kom í stofuna þá fór hann mjög geystur sem börnum er títt. Fellur hann á stofugólfinu og er Geitir sér þetta skellir hann upp og hlær. En er Oddný sér piltinn setur að henni grát mikinn.

Pilturinn gengur innar að Geiti og mælti: "Hvort þótti þér þetta allbroslegt er eg féll áðan?"

Geitir svarar: "Það er satt því að eg sá það er þú sást eigi."

"Hvað var það?" sagði Þorsteinn.

"Það má eg segja þér. Þá er þú komst í stofuna fylgdi þér einn hvítabjarnarhúnn og rann fyrir innar á gólfið. En er hann sá mig nam hann staðar en þú fórst heldur geystur og féllst þú um húninn og það er ætlan mín að þú sért eigi son Krums né Þórgunnar heldur muntu stærri ættar."

Pilturinn settist niður hjá Geiti og skrumuðu þeir en er kveldaði sagðist Þorsteinn heim skyldu.

Geitir bað hann koma þar oft "því að mér þykir sem þú munir eiga hér kynni."

En er pilturinn var út genginn kom Oddný þar og færði Þorsteini klæði nýskorin. Fór hann síðan heim. Vandi hann nú komur sínar til Krossavíkur. Þorkell gaf sér fátt að piltinum en þótti hann þó frágerðamaður að vexti og afli. Geitir sagði Þorkatli syni sínum að það væri hans ætlan að þessi Þorsteinn væri son Oddnýjar og Ívars ljóma og mundi verða mikill maður fyrir sér.

Þorkell kveðst eigi kunna að synja: "Skulum vér hér fá sannar fréttir af."

Og um morguninn sendir Þorkell eftir Krum og Þórgunnu og Þorsteini og er þau komu spurði Þorkell glögglega að hversu Þorsteinn væri til kominn. En þau hjón sögðu allt hversu til komið var. Sagði Freysteinn og sína sögu og bar allt saman. Þótti Þorkatli nú vel um gengið og kunni Freysteini þakk fyrir.

Vaknar Þorsteinn nú við ætt sína og fór hann nú vistafari til Krossavíkur og gerir Þorkell við hann raunvel.

6. kafli

Það er sagt eitt haust er menn skyldu á fjall ganga, beiddi Þorkell Þorstein frænda sinn að fara með þeim. Hann játtaði því. Hann var tíu vetra gamall þá. Freysteinn kveður hann til ferðar með sér. Þeir fara sem þeim liggja leiðir, finna mart fjár og er þeir fara heim á leið koma þeir í einn dal djúpan. Eru þá tveir saman, Þorsteinn og Freysteinn. Þá kveldaði mjög. Þeir sáu þar einn haug stóran.

"Hér ætla eg í nátt að vera," segir Þorsteinn, "og skaltu vaka í nátt Freysteinn og vekja mig eigi hversu sem eg læt í svefni því að þar þykir mér á liggja."

Freysteinn játtaði því. Síðan sofnaði Þorsteinn og er á leið náttina lét hann illa í svefni því að hann braust um á hnakki og hæli. Því gekk allt til dags. Freysteinn efaðist í hvort hann skyldi vekja Þorstein eða eigi. Miklu voru hans læti erfiðlegri.

En er lýsti af degi vaknaði Þorsteinn og var þá sveittur mjög og mælti: "Dyggilega hefir þú enn vakað Freysteinn. Hefir þú nú gert þá tvo hluti að hvortveggi væri launa verður, í fyrstan tíma er þú fórst með mig, og nú. Skal eg nú því launa þér að eg skal fá fyrir þig frelsi af Þorkatli frænda mínum og hér eru tólf merkur silfurs að eg vil gefa þér. En nú vil eg segja þér draum minn. Mér þótti haugur sjá opnast og gekk þar út úr maður rauðklæddur. Hann var mikill maður vexti og ekki aðallega illilegur."

Hann gekk að Þorsteini og heilsaði upp á hann. Þorsteinn tók honum vel og spurði hann að nafni eða hvar hann ætti heima.

Hann lést Brynjar heita og eiga heima í haugi þeim "er þú sérð standa hér í dalnum en veit eg hvað þú heitir og svo hvers kyns að þú ert og svo það að þú munt mikill maður verða fyrir þér eða viltu fara með mér og sjá híbýli mín?"

Þorsteinn játtaði því og stóð upp og tók öxi sína er Þorkell hafði gefið honum, ganga inn í hauginn. En er Þorsteinn kom þar sýndist honum þar vel fyrir búið. Hann sá þar til hægri handar sitja ellefu menn á bekk. Þeir voru allir rauðklæddir og heldur fálegir. Öðrumegin í hauginum sá hann sitja tólf menn. Þeir voru allir bláklæddir. Sá var þeirra mestur og mjög illilegur.

Brynjar laut að Þorsteini og mælti: "Sá er bróðir minn, hinn mikli maður, og erum við þó ekki skaplíkir. Hann heitir Oddur og vill flestum illt. Hann veitir mér þungar búsifjar en hann er því öllu sterkari en eg sem hann er meiri vöxtum en eg hefi orðið að játta því og mínir menn að fá honum hverja nátt mörk gulls eða tvær merkur silfurs eða einnhvern grip jafnan þessu. Hefir nú svo fram farið hinn næsta mánuð og gerumst vér nú farnir að lausafé. Oddur hefir að varðveita gull það er sú náttúra fylgir að hver maður sem mállaus er og leggur það undir tungurætur sér, þá tekur þegar mál sitt og af því gulli má móðir þín mál fá en Oddur geymir það svo ríkt að það gengur aldrei af honum hvorki nátt né dag."

Nú sest Brynjar niður hjá sínum kumpánum en Þorsteinn situr þeirra ystur. En er þeir hafa setið um hríð stóð Brynjar upp og gekk yfir að Oddi bróður sínum og afhenti honum einn hring digran. Oddur tók við þegjandi en Brynjar gekk aftur til sætis síns. Svo stóð upp hver að öðrum og færðu Oddi allir nokkurn grip en hann gaf öngum þökk í móti.

En er þeir höfðu þetta allir gert þá mælti Brynjar: "Það mun þér ráð Þorsteinn að gera sem aðrir og færa Oddi nokkuð gjald. Eigi mun annað duga með því að þú situr á vorn bekk."

Oddur var yggldur mjög og sat upp mjög gnæpur og heldur ófrýnlegur. Þorsteinn stóð þá upp og hélt á öxi sinni.

Hann gekk yfir að Oddi og mælti: "Ekki er eg plaggamargur til Oddur að lúka þér gjald þetta. Muntu og ekki mikilþægur að við mig því að eg er óríkur."

Oddur ansaði og heldur stutt: "Ekki er mér um komu þína hingað en muntu eigi frammi láta það er þér líkar?"

"Eg hefi ekki til nema öxi mína ef þú vilt hana taka."

Oddur rétti höndina í móti en Þorsteinn höggur til hans. Kemur það á höndina fyrir ofan ölnboga og tekur af. Oddur sprettur þá upp og allir þeir er í hauginum voru. Vopn þeirra héngu uppi yfir þeim. Grípa þeir þau. Slær nú með þeim í bardaga. Það sér Þorsteinn að nú er ekki fjarri um með þeim Þorsteini og Oddi er Oddur var einhentur. Allir lítast honum hinir bláklæddu menn harðfengari. Það sér hann og þó að þeir höggist af hendur eða fætur eða særist öðrum stórsárum þá eru þeir á annarri stundu heilir. En það er Þorsteinn hjó þá var það eftir eðli. Eigi linnti Þorsteinn fyrr og þeir bræður allir saman en Oddur var drepinn og þeir allir kumpánar. Þorsteinn var þá mjög móður en ekki sár því að Brynjar og hans félagar höfðu hlíft Þorsteini við höggum öllum. Brynjar tók nú gullið af Oddi dauðum og fékk Þorsteini og bað hann færa móður sinni.

Hann gaf honum tólf merkur silfurs í sjóði og mælti: "Mikið frelsi hefir þú unnið mér Þorsteinn því að nú ræð eg hér haugi og eignum. Mun þetta upphaf þinna þrekvirkja er þú munt vinna utanlendis. Þú munt og taka siðaskipti og er sá siður miklu betri þeim sem hann mega hljóta en hinum erfiðara um sem eigi eru til þess skapaðir og slíkir eru sem eg því að við bræður vorum jarðbúar. Nú þætti mér miklu máli skipta að þú kæmir nafni mínu undir skírn ef þér yrði það auðið að eiga son."

"Síðan leiddi hann mig út úr hauginum og áður við skildum mælti hann: "Ef mín orð mega nokkuð þá snúist þér þín verk öll til heiðurs og hamingju." Eftir það sneri Brynjar inn í hauginn en eg vaknaði og það til marks um að hér er nú bæði hjá mér sjóðurinn og gullið."

Síðan fóru þeir og ráku heim fénað þann er þeir höfðu fundið og heimtu menn vel. Sagði Þorsteinn þenna atburð allan og færði móður sinni gullið og tók hún þegar mál sitt er það kom undir tungurætur henni. Stendur þessi haugur í Jökulsdal og er kallaður Brynjarshaugur og sér enn í dag merki.

7. kafli

Freysteinn fékk frelsi brátt af orðum Þorsteins og gerði Þorkell það vel og liðuglega því að honum var vel í geði til Freysteins því að hann vissi að hann var góðrar ættar og göfgra manna fram í kyn. Grímkell faðir Freysteins bjó á Vors og átti Ólöfu Brunnólfsdóttur, Þorgeirssonar, Vestarssonar. En Sokki víkingur brenndi inni Grímkel föður hans en tók piltinn og seldi mansali. Hafði Geitir hann út hingað.

Það segja sumir menn að Þorsteinn gifti Freysteini Oddnýju móður sína. Freysteinn hinn fagri bjó í Sandvík á Barðsnesi og átti Viðfjörð og Hellisfjörð og var kallaður landnámsmaður. Frá honum eru komnir Sandvíkingar og Viðfirðingar og Hellisfirðingar.

8. kafli

Ásbjörn kastanrassi átti skip uppi standanda í Gautavík. Þar tók Þorsteinn sér fari með honum. Þá var hann tólf vetra gamall. Þorkell fékk honum fararefni svo að honum nægði og áður Þorsteinn reið til skips töluðust þau við og móðir hans.

Hún mælti: "Nú muntu frændi finna föður þinn, Ívar ljóma, og ef hann gengur seint við faðerni þínu þá er hér einn hringur er þú skalt færa honum og seg honum að þenna hring gaf hann mér í fyrsta sinni og má hann þá eigi dyljast við."

Síðan skildu þau mæðgin og reið Þorsteinn til skips og fór utan um sumarið. Komu þeir norðarlega við Noreg um haustið. Fór Þorsteinn vistafari til Styrkárs á Gimsar og var þar um veturinn. Féll vel á með þeim Styrkári því að hann sá að Þorsteinn var hinn mesti atgervimaður því að hann jafnvægði þá hinum sterkustum mönnum í öllum leikum.

Um veturinn nokkuru fyrir jól komu þar sendimenn Ívars ljóma þess erindis að Ívar hafði boðið honum Styrkári til jólaveislu. Sá hét Björn er fyrir þeim var. Styrkár hét ferðinni og fór með þrjá tigu manna. Þar var Þorsteinn í ferð. Þeir koma til veislunnar. Var Styrkári þar vel fagnað. Sat hann hið næsta Ívari um veisluna.

Fór veislan vel fram og affaradag veislunnar áður menn skyldu burt fara gekk Þorsteinn fyrir Ívar og mælti: "Það er erindi mitt við þig Ívar að vita hvort þú vilt nokkuð ganga við faðerni að mér."

Ívar svarar: "Hvert er nafn þitt eða hvaðan ertu að kominn?"

"Þorsteinn er nafn mitt. Oddný heitir móðir mín og er Geitisdóttir út á Íslandi og hér er hringur er hún bað mig færa þér til jarteigna og kvað að þú mundir kenna að þú hafðir gefið henni."

Ívar roðnaði fast og mælti: "Þú munt eiga allt verra faðerni. Eru nógir þrælar út á Íslandi til þess að móðir þín kenni þig. Er það og mála sannast að mér þætti eiga að leiða drengjum og herjanssonum það að hver pútuson kallaði mig föður að sér."

Þorsteinn reiddist þá ákaflega mjög og stillti þó vel orðum og sagði: "Illa hefir þú svarað og ódrengilega en svo kem eg annað sinn að þú gengur við mér ellegar er það bani þinn."

Þorsteinn snýr þá í brottu.

Ívar talaði til Styrkárs: "Það vildi eg frændi að þú banaðir fóli þessu því að mér þykir einskis ills örvænt fyrir hann."

"Eigi vil eg það," segir Styrkár, "því að eg ætla hann hafa réttara að mæla en þú því að eg hygg að hann sé kynstórra manna."

Skildu þeir Ívar og Styrkár þá í styttingi. Fór Styrkár heim á Gimsar og Þorsteinn með honum. Styrkár átti sér systur er Herdís hét, kvenna vænst. Góður þokki var á með þeim Þorsteini. Þar var hann tvo vetur. Þá fór Þorsteinn út til Íslands og heim til Krossavíkur og hafði mikið framist í utanferð sinni. Og er hann hafði verið þrjá vetur á Íslandi fór hann utan með Kolbirni sneypi til Noregs. Fór hann þá enn til Styrkárs á Gimsar og tók hann við honum fegins hendi.

9. kafli

Glögglega er það sagt að þetta sumar yrði höfðingjaskipti í Noregi, félli frá Hákon blótjarl en í staðinn kom Ólafur Tryggvason. Hann boðaði öllum mönnum rétta trú.

Það kom fyrir Ólaf konung að flögð lægju á Heiðarskóg svo að þar tæki af vega alla. Konungur skýtur á húsþingi og spyr hverjir fara vilja að frjálsa Heiðarskóg.

Maður stóð upp, mikill og vörpulegur, er Brynjúlfur hét, lendur maður í Þrándheimi, og mælti: "Eg vil fara herra ef þér viljið."

Konungi kveðst það vel líka.

Bjóst Brynjúlfur þá við sex tigu manna. Þorkell hét maður. Þangað ríða þeir Brynjúlfur til gistingar. Tók Þorkell við þeim vel. Voru þeir þar um nóttina en um morguninn fylgdi hann þeim í veg og kvað það skaða mikinn er konungur skyldi eigi slíkra manna lengi njóta mega.

Síðan riðu þeir veg sinn og allt þar til er þeir sáu standa skála mikinn. Þaðan sáu þeir hlaupa þrjár tröllkonur, tvær unglegar og ein stærst. Hún var loðin öll utan sem grábjörn. Þær höfðu allar sverð í höndum. Þeir sáu og ganga mikinn mann, ef mann skyldi kalla, og tvo pilta með honum. Hann hafði brugðið sverð í hendi. Það var svo bjart að sindra þótti af. Öll voru tröllin illileg að sjá. Þar slær þegar í bardaga. Varð hinn mikli maður mjög stórhöggur og svo hin loðna skessa. Lýkur með því að þar fellur Brynjúlfur og allt hans föruneyti nema fjórir menn komust á skóg og fóru síðan á fund konungs og sögðu honum þessi tíðindi og spurðist þetta víða.

10. kafli

Það er að segja að Styrkár talaði við Þorstein og spurði hvort hann vildi fara með honum á Heiðarskóg. Þorsteinn lést búinn þeirrar ferðar. Bjuggust þeir einn morgun snemma og fóru á skíðum upp á fjall og linntu eigi fyrr en þeir komu að kveldi dags til eins sæluhúss og ætla þar að vera um nóttina. Skiptu þeir þá verkum. Skyldi Þorsteinn vatn sækja en Styrkár eld kveikja.

Þorsteinn gengur þá út og tók upp spjót er Styrkár hafði gefið honum og vatnsfötur í aðra hönd og er hann kemur mjög til vatnsins sá hann stúlku ganga með vatnsfötur. Hún var ekki foraðs há en ógnar digur og er hún sér Þorstein kastar hún niður fötunum og bregður við hart og hleypur aftur á veg. Þorsteinn lætur og eftir sínar vatnsfötur og hleypur eftir. En er stúlkan sér það rykkir hún hart undan. Hleypur þá hvort sem getur og dregur þá hvorki sundur né saman með þeim. Gengur þessu þar til er Þorsteinn sér skála standa mjög stóran og rammgervan. Þar hleypur þessi stúlka inn í og skellir aftur hurðu. En er Þorsteinn sér það skýtur hann eftir henni spjótinu og kemur í skálahurðina og flýgur í gegnum hurðina.

Þorsteinn gengur þá að skálanum og inn í, finnur spjót sitt á gólfinu en ekki sér hann til stúlku sinnar. Honum verður gengið innan um skálann og þar til er hann kemur að einni lokrekkju. Þar brann ljós á kertistiku. Þorsteinn sér að kona liggur í sænginni, ef konu skyldi kalla. Hún var bæði há og digur og að öllu tröllsleg. Hún var stórskorin mjög í andliti en álits bæði svört og blá. Hún lá í einum silkiserk. Hann var því líkastur sem hann væri þveginn í mannablóði. Flagðið var þá í svefni og hraut ógurlega hátt. Skjöldur og sverð hékk uppi yfir henni. Þorsteinn steig upp á rekkjustokkinn og tók ofan sverðið og brá. Hann fletti þá klæðum af flagðinu. Sá hann þá að hún var öll alloðin nema einn díli undir hinni vinstri hendi sá hann að snöggur var. Það þóttist hann vita að annaðhvort mundi hana þar járn bíta eða hvergi annarstaðar. Hann leggur sverðinu á þessum sama flekk og fellur á hjöltin. Sverðið bítur svo að oddurinn stóð í dýnunni. Kerling vaknaði þá og eigi við góðan draum og fálmaði höndunum og spratt upp. Þorsteinn hefir allan einn rykkinn að hann slökkvir ljósið og stökkur upp yfir flagðið í sængina en hún hleypur fram á gólfið og ætlar að vegandinn muni til dyranna leitað hafa en er hún kemur þar sæfist hún á sverðinu og deyr.

Þorsteinn gengur þá að henni og kippir burt brandinum og hefir með sér. Hann gengur þá þar til er hann kemur að hurðu. Hún var greypt í stokk og hnigin eigi allt í klofa. Hann sá mikinn mann á palli sitja og mjög stórskorinn og héngu yfir honum öll herklæði. Á aðra hönd honum sat mikil skessa og illileg og ekki alleldileg. Piltar tveir léku á gólfinu. Þeim var sprottið hár úr kolli.

Skessan tók til orða: "Hvort syfjar þig Járnskjöldur faðir?"

"Eigi er Skjalddís dóttir. Liggja á mér hugir stórra manna."

Hann nefndi þá piltana, annan Hák en annan Haka, og bað þá fram ganga til Skjaldvarar móður sinnar og vita hvort hún vekti eða svæfi.

Skjalddís svaraði: "Óráðlegt er faðir að senda ungmenni í myrkri því að eg vil segja þér að eg sá í kveld hlaupa tvo menn ofan af fjalli. Þeir eru svo fóthvatir að eg hygg að það sé fátt af vorum mönnum að þeim standist."

"Eigi þykir mér á því liggja," segir Járnskjöldur, "því að þá eina menn sendir konungur hingað að eg óttast þá ekki því að það er einn maður að eg hræðist en sá heitir Þorsteinn og er Oddnýjarson utan af Íslandi en svo er sem mér hangi blað fyrir auga um öll mín forlög hvað sem því veldur."

"Ólíklegt er það faðir," segir hún, "að sá Þorsteinn komi nokkurn tíma á Heiðarskóg."

Piltarnir gengu nú fram en Þorsteinn veik sér frá. Þeir hlaupa fram og út.

En er nokkur stund var liðin tók Skjalddís til orða: "Fram fýsir mig að ganga."

Nú hleypur hún fram á hurðina hart og heimslega. Þorsteinn snýr þá undan en er hún kemur að útidyrum þá fellur hún um móður sína dauða. Henni verður þá kalt og kynlegt við. Hún hleypur þá út úr skálanum. Í því kemur Þorsteinn að og höggur af henni höndina með sverðinu Skjaldvararnaut. Hún vill þá inn aftur í skálann en Þorsteinn ver henni dyrnar. Hún hafði skálm í hendi. Þau sækjast um hríð en svo lýkur með þeim að Skjalddís fellur dauð. Í því kom Járnskjöldur út. Hann hafði brugðið sverðið í hendi, bæði bjart og biturlegt, svo að Þorsteinn þóttist ekki slíkt séð hafa. Hann höggur þegar til Þorsteins. Hann veik sér við höggið og varð þó sár á læri. Sverðið renndi niður í völlinn allt upp að hjöltum. Laut Járnskjöldur þá við en Þorsteinn reiddi upp sverðið Skjaldvararnaut bæði hart og títt og höggur til Járnskjaldar. Það högg kom á öxlina, tók af höndina og fótinn. Féll Járnskjöldur þá við. Þorsteinn lætur þá skammt stórra höggva í milli og höggur þá af honum höfuðið.

Eftir það gengur Þorsteinn inn í skálann en er hann gengur inn varð hann eigi fyrr var við en hann var gripinn upp og færður niður. Þorsteinn finnur þá að þar var komin Skjaldvör kerling og var þá sýnu verri viðureignar en fyrr. Hún greyfðist þá niður að Þorsteini og ætlar að bíta sundur í honum barkann. Þorsteini kemur þá í hug að sá mun mikill vera er skapað hefir himin og jörð. Hafði hann og heyrt margar sögur og merkilegar frá Ólafi konungi og þeirri trú er hann boðaði, heitir nú af hreinu hjarta og heilum hug að taka við þeirri trú og þjóna Ólafi meðan hann lifði, ef hann kæmist heill og lífs í brott, af allri kunnáttu. Og er hún ætlaði tönnum að víkja að barka Þorsteins en hann hafði staðfest heitið kemur geisli inn í skálann ógurlega bjartur og stendur þvert framan í augun kerlingar. Við þá sýn varð henni svo illt að dró úr henni mátt og magn allt. Hún tók þá að geispa niðörklega. Hleypur þá úr henni spýja og ofan í andlit Þorsteini svo að nálega hélt honum við bana af illsku og óþef þeim er af stóð. Þykir mönnum og eigi örvænt að í brjóst Þorsteini muni af komið hafa nokkur partur sakir þess að mönnum þykir sem hann hafi eigi síðan dygglega einhamur verið hvort er því veldur meir spýja Skjaldvarar eða það að hann var út borinn. Liggur nú hvorttveggja þeirra í milli heims og heljar svo að þá mátti hvorki upp standa.

11. kafli

Hitt er að segja að Styrkár er nú í sæluhúsinu og þykir Þorsteini dveljast. Kastar hann sér þá upp í setið og er hann hafði legið nokkura stund hlaupa þar inn piltar tveir mjög illsviplegir og hafði sitt sax hvor í hendi, sækja þegar að Styrkári en hann grípur frá stokkinn frá setinu og lemur þá með þar til er hann drepur þá báða.

Síðan gengur hann út úr skálanum, grunar þá hvað Þorstein mun dvelja, gengur nú þar til er hann kemur að skálanum, sér nú vegsummerki að þar liggja tvö flögð drepin en Þorstein sér hann hvergi, þykir nú ugglegt að hann muni í nokkurum nauðum staddur vera, heitir nú á skapara himins og jarðar að taka við þeirri trú sem Ólafur konungur boðar ef hann fyndi á þeirri nátt Þorstein félaga sinn lífs og heilan, gengur síðan inn í skálann og kemur þar að sem þau Skjaldvör og Þorsteinn liggja, spyr þá hvort Þorsteinn megi nokkuð mæla. En hann segir það eigi trauða, biður hann hjálpa þá til. Styrkár tekur þá til Skjaldvarar og dregur hana af ofan. Þorsteinn stendur upp brátt og er stirðnaður mjög af öllu saman, umfangi því er hann hafði átt við flögðin og faðmlögum Skjaldvarar. Brjóta þeir þá Skjaldvör kerlingu á háls og gekk þeim það hið treglegasta því að hún var harðla hálsdigur. Segir Þorsteinn nú Styrkári allt frá ferðum sínum.

Styrkár ansaði: "Mikill afreksmaður ertu svo að það er líkast að þessa þinna afreksverka sé getið meðan Norðurlönd eru byggð."

Taka þeir nú og draga saman öll flögðin og kynda að bál og brenna upp að köldum kolum. Síðan kanna þeir skálann og finna þeir ekki fémætt, fara í burt síðan og heim á Gimsar. Spyrjast nú þessi tíðindi og þykja mikil vera.

12. kafli

Ólafur konungur sat á veislu á Hörðalandi. Þangað fara þeir Styrkár og Þorsteinn og ganga fyrir konung og kveðja hann. Þar var Ívar ljómi þá með konungi í svo mikilli virðingu að tveir menn sátu þá upp í milli þeirra konungs.

Þorsteinn snýr þá fyrir Ívar með brugðið sverðið Skjaldvararnaut og stakk blóðreflinum fyrir brjóst honum og mælti: "Ger þú annaðhvort að eg þrýsti ótæpt blóðreflinum ella gakk þú við faðerni að mér."

Ívar svarar: "Mér þykir sæmd í að eiga þig að syni. Áttu og svo góða móður að eg veit að hún mundi það eigi sagt hafa nema satt væri. Vil eg að vísu við þér ganga."

Konungur telur þá trú fyrir þeim sem öllum öðrum er á hans fund komu. Þeir létu það auðsótt af sinni hendi, segja þá konungi glögglega allan atburð sinnar þarkomu og frá þeim tíðindum er gerðust á Heiðarskógi. Konungur geldur þá margfalt lof guði fyrir þær jarteignir er hann veitti syndugum mönnum hér í heimi. Voru þeir síðan skírðir báðir. Fór Styrkár heim á Gimsar og hélt öllum þeim veislum er hann hafði fyrr haft en Þorsteinn gerðist maður Ólafs konungs og fylgdi honum til dauðadags og Ívar faðir hans og þóttu vera hinir vöskustu menn.

13. kafli

Hárekur hét maður. Hann bjó á Reinu í Þrándheimi, lendur maður og ekki mjög vinsæll. Hann hafði tekið við kristni en þó var konungi sagt að eftir mundi nokkuð af fyrnsku í fari hans. Því tók konungur þar veislu og vildi reyna hvað satt var í. Þar var veisla fögur. Hárekur var öfundsamur og illgjarn. Honum lék öfund á virðingu Þorsteins.

Það var einn dag að Hárekur talaði við Þorstein og spurði hann af sínum afreksverkum en Þorsteinn sagði slíkt er hann spurði.

"Ætlar þú nokkurn mann sterkara í Noregi en þig?" segir Hárekur.

"Eigi veit eg það svo víst," segir Þorsteinn.

"Hvor ykkar konungs ætlar þú að sterkari sé?" segir Hárekur.

"Allt mun mig annað meira skorta við konung en afl," segir Þorsteinn, "og mun eg þó eigi komast til jafns við hann um það."

Þeir skilja nú tal sitt.

Og um daginn eftir sagði Hárekur konungi að Þorsteinn hefði jafnast til við hann um allar íþróttir. Konungur gaf sér fátt um það.

Nokkuru síðar talaði konungur um að þeim væri það ráð er til hefðu jafnast við hann að reyna þá íþróttir sínar "eða er það satt Þorsteinn að þú hefir það talað að þú værir jafn mér að íþróttum eða framar?"

"Eigi hefi eg svo talað herra," segir Þorsteinn, "eða hver sagði yður það?"

"Hárekur," sagði konungur.

"Hví sagði hann yður síður af blótnauti því er hann blótar á laun því að það mun þó sannara? En það sagði eg herra að mig mundi allt meira skorta við yður en afl og mundi eg þó eigi komast til jafns við yður um það."

"Er nokkuð það satt Hárekur?" sagði konungur.

"Lítið mun þar til haft herra," segir Hárekur.

"Lát oss sjá naut það er þú hefir svo mikil mæti á," segir konungur.

"Það skal í yðru valdi herra," segir Hárekur, "og skulum vér þá fara fram á skóginn."

Þeir gerðu svo og er þeir koma þar sjá þeir nautaflokk mikinn. Þar var með uxi ógurlega stór og illilegur svo að konungur þóttist slíkan ósénan hafa. Hann öskraði ógurlega og lét mjög illilega.

Hárekur mælti: "Hér er nú nautið herra og hefi eg því mætur á uxa þessum að hann er mjög elskur að mér."

"Sé eg víst," sagði konungur, "og líst mér illa á eða hvað er nú Þorsteinn? Viltu reyna afl þitt og taka naut þetta því að mér þykir sem eigi muni gagn í að hann lifi lengur?"

Þorsteinn hleypur þá fram í nautaflokkinn og þar að sem uxinn var. Nautið snýr undan en Þorsteinn grípur í fótinn hinn eftra og svo hart að bæði rifnaði húð og hold svo að fóturinn gekk af með öllu þjóinu og hélt á eftir og gekk svo fyrir konung en blótnautið datt niður dautt. En svo hafði nautið við spyrnt rammlega að það var sokkið hinum fyrrum fótum niður í jörðina upp að knjám.

Konungur mælti þá: "Sterkur maður ertu Þorsteinn og ekki mun þér aflafátt verða ef þú átt við mennska menn um. Mun eg nú auka nafn þitt og kalla þig Þorstein uxafót og hér er einn hringur að eg vil gefa þér að nafnfesti."

Þorsteinn tók við hringnum og þakkaði konungi því að það var góður gripur. Konungur fór nú heim á bæinn og kastaði sinni eigu þar á allt en rak Hárek úr landi fyrir óhlýðni sína og blótskap.

14. kafli

Innan lítils tíma spurðist enn af Heiðarskógi að þar lágu flögð á svo að menn máttu þar eigi fram komast. Styrkár sendi þá orð Þorsteini að þeir skyldu enn fara á Heiðarskóg. Þorsteinn brá við skjótt og fór með konungs lofi og hitti Styrkár, fara nú tveir samt og koma í það sæluhús sem þeir voru fyrr og voru þar um nóttina.

Um daginn eftir er þeir voru úti staddir sáu þeir þrettán menn á skóginum og var eitt kona í. Þeir snúa þangað til. Þorsteinn kennir þar stúlku sína og hafði heldur vaxið því að hún var nú hið mesta flagð.

Hún kastaði orðum á Þorstein og mælti: "Þar ertu kominn Þorsteinn uxafótur og komstu hér svo næst að eg mátti minni til reka, drapst föður minn, móður og systur en Styrkár bræður mína tvo en þú eltir mig. Varð eg hrædd mjög sem eigi var ólíklegt um níu vetra gamla meystúlku en nú er eg tólf vetra. Eg fór í jarðhús eitt er við skildum en meðan þið börðust, þið faðir minn, tíndi eg saman alla góðgripi þá er í skálanum voru niður í jarðhúsið undir sæng móður minnar. Nokkuru síðar giftist eg þessum manni, Skelkingi, og skildi eg það til við hann að hann skyldi drepa hvorntveggja ykkarn Styrkárs. Nú er hann hér kominn og bræður hans ellefu og muntu nú þurfa að sýna karlmannlega vörn ef duga skal."

Slær nú síðan í bardaga með þeim. Sækir Skjaldgerður þar að er Þorsteinn var fyrir, svo hart að Þorsteinn þykist varla í meiri raun komið hafa en svo lýkur þó með þeim að Þorsteinn kemur á Skjaldgerði höggi fyrir ofan mjaðmirnar með sverðinu Skjaldvararnaut og tekur í sundur í miðju. Þá hafði Styrkár drepið Skelking. Vinna þeir nú skjótt um við hina ellefu og drepa þá alla. Síðan fara þeir í skálann, brjóta upp jarðhúsið og bera þaðan í brott marga góðgripi, fóru síðan heim á Gimsar og skiptu fé með sér síðan.

Bað Þorsteinn þá Herdísar systur Styrkárs og fékk hennar. Segja menn og að þau ættu son er Brynjar hét. Fór Þorsteinn nú til Ólafs konungs og var með honum síðan og féll á Orminum langa.

Table of Contents

Íslendingaþættir

ARNÓRS ÞÁTTUR JARLASKÁLDS

AUÐUNAR ÞÁTTUR VESTFIRSKA

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

BERGBÚA ÞÁTTUR

BRANDKROSSA ÞÁTTUR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

BRANDS ÞÁTTUR ÖRVA

DRAUMUR ÞORSTEINS SÍÐU - HALLSSONAR

ÖGMUNDAR ÞÁTTUR DYTTS

EGILS ÞÁTTUR SÍÐU-HALLSSONAR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

EINARS ÞÁTTUR SKÚLASONAR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

GULL - ÁSU - ÞÓRÐAR ÞÁTTUR

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Úr A-gerð Jóns sögu helga)

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Úr B-gerð Jóns sögu helga)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

GÍSLS ÞÁTTUR ILLUGASONAR (Eftir Huldu og Hrokkinskinnu)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

GULL - ÁSU - ÞÓRÐAR ÞÁTTUR

GUNNARS ÞÁTTUR ÞIÐRANDABANA

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

HALLDÓRS ÞÁTTUR SNORRASONAR HINN FYRRI

HALLDÓRS ÞÁTTUR SNORRASONAR HINN SÍÐARI

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

HRAFNS ÞÁTTUR GUÐRÚNARSONAR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

HREIÐARS ÞÁTTUR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

HRÓMUNDAR ÞÁTTUR HALTA

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

ÞORVARÐAR ÞÁTTUR KRÁKUNEFS

ÞÓRARINS ÞÁTTUR NEFJÓLFSSONAR

1. kafli

2. kafli

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Bæjarbók)

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Bergsbók)

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Flateyjarbók)

ÓTTARS ÞÁTTUR SVARTA (eftir Tómasskinnu)

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÍÐU - HALLSSONAR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÍÐU-HALLSSONAR (eftir Morkinskinnu)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SKELKS

1. kafli

2. kafli

SNEGLU - HALLA ÞÁTTUR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

9. kafli

10. kafli

SNEGLU-HALLA ÞÁTTUR (eftir Morkinskinnu)

ÞORSTEINS ÞÁTTUR SÖGUFRÓÐA

ÞORSTEINS ÞÁTTUR STANGARHÖGGS

STJÖRNU - ODDA DRAUMUR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

9. kafli

STÚFS ÞÁTTUR HINN MEIRI

STÚFS ÞÁTTUR HINN SKEMMRI

SVAÐA ÞÁTTUR OG ARNÓRS KERLINGARNEFS

1. kafli

2. kafli

ÞORVALDS ÞÁTTUR TASALDA

ÞORSTEINS ÞÁTTUR AUSTFIRÐINGS

1. kafli

2. kafli

3. kafli

ÞORSTEINS ÞÁTTUR FORVITNA

ÞORGRÍMS ÞÁTTUR HALLASONAR

ÞIÐRANDA ÞÁTTUR OG ÞÓRHALLS

2. kafli

3. kafli

ÍSLENDINGS ÞÁTTUR SÖGUFRÓÐA

ÍVARS ÞÁTTUR INGIMUNDARSONAR

ÞORLEIFS ÞÁTTUR JARLASKÁLDS

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

ÞÓRHALLS ÞÁTTUR KNAPPS

KUMLBÚA ÞÁTTUR

MÁNA ÞÁTTUR SKÁLDS

ODDS ÞÁTTUR ÓFEIGSSONAR

ÞÓRARINS ÞÁTTUR OFSA

ÞORMÓÐAR ÞÁTTUR (eftir Flateyjarbók)

1. kafli

2. kafli

3. kafli

ÞORMÓÐAR ÞÁTTUR (eftir Fóstbræðra sögu)

ORMS ÞÁTTUR STÓRÓLFSSONAR

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

9. kafli

10 kafli

11. kafli

ÞÓRARINS ÞÁTTUR STUTTFELDAR

ÞORVALDS ÞÁTTUR VÍÐFÖRLA

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

9. kafli

10. kafli

ÞORSTEINS ÞÁTTUR TJALDSTÆÐINGS

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

ÞORSTEINS ÞÁTTUR UXAFÓTS

1. kafli

2. kafli

3. kafli

4. kafli

5. kafli

6. kafli

7. kafli

8. kafli

9. kafli

10. kafli

11. kafli

12. kafli

13. kafli

14. kafli