Voðaskotið:

Saga af ólukkutilfelli

Anna Dóra Antonsdóttir

Voðaskotið: Saga af ólukkutilfelli

Önnur útgáfa.

© 1998 og 2014 Anna Dóra Antonsdóttir

Höfundur hefur gefið leyfi fyrir frjálsri dreifingu á bókinni á Rafbókavefnum. Ef aðrir hafa áhuga á að dreifa henni skal hafa samband við höfund.

Hrönn Vilhelmsdóttir hannaði kápu

Rafbókavefurinn 2014.

ISBN: 978-9935-445-21-6

Lesið yfir af sjálfboðaliðum í dreifða prófarkalestri Rafbókavefsins.

Í þessari útgáfu er öðrum viðauka, niðjatali, úr prentuðu bókinni sleppt.

Anna Dóra Antonsdóttir:

Ritaskrá

Bardaginn á Örlygsstöðum (2013 - unglingabók)

Hafgolufólk (2012 - skáldsaga)

Húsfrú Þórunn Jónsdóttir á Grund (2007 - Ma-ritgerð í sagnfræði)

Brúðkaupið í Hvalsey (2006 - söguleg skáldsaga)

Konan sem fór ekki á fætur (2003 - smásögur)

Huldur - meðhöf: Kristrún Guðmundsd. (2001 - skáldsaga)

Hefurðu farið á hestbak? (1998 - barnabók)

Voðaskotið (1998 - söguleg skáldsaga)

Refabyggðin - lesin í útv. (1998 - barnabók)

Sjór (1998 - smásaga Mbl.)

Grunnmynd af Upsabænum eins og hann var um síðustu aldamót. Bærinn er að gerðinni til frá því um 1800 en síðan hafa bæst við ýmsar viðbyggingar (mynd í eigu HSD).

Formáli

Upsir - sögusvið

Í Jarðarbók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segir:

Upser. Kirkjustaður og beneficium. (kirkjulen eða sjálfseignastofnun) Jarðdýrleiki óviss því staðurinn tíundast ekki, en munnmæli eru, að staðurinn sje að fornu xlc að dýrleika. Ábúandinn staðarhaldarinn Sr. Páll Bjarnason. Landsskuld óviss, því staðurinn hefur ekki til leigu bygst í manna minni. Kirkjukúgildi eru iii, og nýtur presturinn ávaxtanna frí, en ábyrgist að öllu, so sem aðrir beneficiciati.

Kvaðir eður ískylda alls engin. Kvikfje v kýr, i naut tvævett, x x x iii ær, ... sauðir tvævetrir (vantar hdr) og veturgamlir eru á Hvanneyri, hvaðan presturinn hefur flutt sig nýlega, iii hestar. Fóðrast kann vi kúa þúngi. Útigangur mjög lakur, og þarf sauðfje mestan part fóður, nema staðurinn fái beit af öðrum jörðum. Hestum jafnan burt komið. Skógur til eldiviðar bjarglegur, en til kolgjörða að mestu eyddur. Torfrista og stúnga mjög lök og að mestu þrotin. Móskurður hefur að fornu verið, brúkast ei. Silúngsveiði lítil í lagnetjum í sjónum. Grastekja lítil. Rekavon mjög lítil, hepnast sjald ...

Þá segir ennfremur:

Sel staðarins er í heimalandi á Upsadal heimarlega. Þar eru girðingar miklar og túnstæði stórt og tóftarleifar margar, og eru munnmæli ekki ólík sannindum að Upsir hafi þar í fyrstunni verið, vide Svarfdælu ...

Upsi hafa setið í aldanna rás merkismenn og konur og nægir í því efni að nefna til sögunnar landnámsmanninn Karl rauða Þorsteinsson og son hans Karl. Fyrsti klerkurinn sem kenndur er við Upsi er Guðmundur Arason, síðar biskup, en hann sat Upsi árið 1196. Afi hinnar þjóðkunnu skáldkonu Látra-Bjargar, Sæmundur Hrólfsson prestur, sat Upsi um tíma og er hann jarðsettur í vesturhorni Upsagrafreits og sennilega hvílir þar einnig sonardóttir hans Björg Einarsdóttir.

Eins og fyrr segir sat Páll Bjarnason Upsi og þjónaði í tvo áratugi eða frá árinu 1712 til æviloka 1731. Þar fæddust tveir af sonum hans, Gunnar árið 1714 og Bjarni árið 1719. Ungir sóttu þeir sjóinn og voru um tíma formenn á bátum sem gerðir voru út frá Upsamöl. Báðir fóru þeir til mennta og varð Bjarni síðar landlæknir að Nesi við Seltjörn en Gunnar virtur prófastur í Hjarðarholti.

Þá má nefna meðal ábúenda Upsa sr. Gunnar Hallgrímsson, mikinn búhyggjumann, sem talið er að hafi kennt Svarfdælingum að nýta mó til eldsneytis og var hann jafnframt frumkvöðull að tilraunum til kálræktar. Sonarsonur Gunnars var Tryggvi Gunnarsson, hinn þjóðkunni athafnamaður.

Presturinn og héraðshöfðinginn Baldvin Þorsteinsson, föðurbróðir skáldsins Jónasar Hallgrímssonar, sat Upsi árið 1834. 17. júlí þetta ár urðu þáttaskil í sögu fjölskyldunnar að Upsum. Prestssonurinn Hans, þá 14 ára, varð frá þeim degi sem rótlaust þang sem hrekst um í lífsins ólgusjó. Lá unglingurinn undir grun um að hafa með köldu blóði banað vinnukonunni á bænum, Guðrúnu Bjarnadóttur. Nærri má geta að voveiflegt dauðsfall Guðrúnar hefur skekið það litla samfélag sem í þá daga þreifst við Upsaströnd og Böggvisstaðasand. Þessi atburður lagði líf unglingsins í rúst og markaði án efa djúp spor í sálarlíf þess fólks sem mátti sæta áburði og umtali vegna málsins. Og enn lifa sögusagnir 160 árum síðar. Frásagnir af afturgöngum og níðvísur hafa lifað í munnmælasögum og Hans Baldvinsson legið óbættur hjá garði.

Árið 1834 bjuggu í Upsasókn um 100 manns sem lifðu við ágætan kost á þeirra tíma mælikvarða og stunduðu landbúnað og sjómennsku. Fólk sótti öldum saman til þessa svæðis því héraðið var annálað fyrir landkosti og er enn í dag haft við orð að „setinn sé Svarfaðardalur“ þegar þétt er setinn bekkurinn og menn sækja í kræsingar. Í dag búa á svæðinu, að Svarfaðardal meðtöldum, liðlega 1800 manns, þar af um 1500 manns innan marka gömlu Upsasóknar og njóta í öllu þeirra lífsþæginda sem nútíminn býður fólki. Óneitanlega hvarflar stundum að sú hugsun að fyrr á tíð hafi samfélag manna verið á margan hátt „mennskara“ en það er í dag og að ríkidæmi þess tíma hafi verið fólgið í því að þá var „maður manns gaman“. Örlög Hans Baldvinssonar frá Upsum urðu þau að hrekjast um í róti sögusagna allt til þessa dags, en það er fyrst nú með útgáfu þessarar bókar, Voðaskotið að Hans er í fyrsta sinn veitt það skjól sem honum var svo nauðsynlegt alla tíð. Um „ólukkutilfellið“ sem gerðist 17. júlí 1834 hafa ýmsir vísir menn ritað margt og langt mál í áranna rás og farist misvel.

Eftir dauða Guðrúnar Bjarnadóttur gekk hún að jafnaði manna á milli undir nafninu Upsa-Gunna og gerir enn. Sögusagnir hermdu að hennar yrði vart sem fylgju með afkomendum meints banamanns hennar. Þeir sem ritað hafa um þennan atburð hafa yfirleitt haft meiri áhuga á því að draga fram afturgönguna Upsa-Gunnu og meintan banamann hennar en fræða okkur lesendur um aðdraganda málsins og allan málarekstur þvi viðkomandi. Það er ekki fyrr en með heimildaskáldsögu Önnu Dóru Antonsdóttur að þekkingu og tækni okkar tíma er beitt í þeim tilgangi að leiða okkur að innsta kjarna þessa máls. Það er gert undir merkjum hins hlutlæga rannsakanda til að varpa ljósi á þann voðaatburð sem gerðist á öðrum fjórðung nítjándu aldar á þessu gamalgróna prestssetri, Upsum. Sagan Voðaskotið er sönn og sannfærandi og það er engu líkara en lesandínn sé á söguslóðum og þátttakandi í atburðarásinni. Það er mikið vandaverk að skrifa heimildaskáldsögu svo sannfærandi sé. Höfundur þarf að kafa djúpt og skilmerkilega í alla þætti og tengja þá síðan saman. Það gerir Anna Dóra Antonsdóttir vel og birtir öll skjöl réttarhaldanna og yfirheyrslna sem fram fóru á setrinu eftir þennan atburð. Eftir lestur þessarar sögu þarf enginn að velkjast lengur í vafa um hver tók í gikkinn á veiðibyssu Stefáns Baldvinssonar, eldri prestssonarins á Upsum og hleypti af skotinu sem varð vinnukonunni Guðrúnu Bjarnadóttur að bana.

Í bókinni eru skrár um bæði prentaðar og óprentaðar heimildir. Þá er viðauki I þar sem fjallað er um séra Baldvin Þorsteinsson og konu hans Filippíu Erlendsdóttur. Í viðauka II er niðjatal hjónanna Rósu Jónasdóttur og Hans Baldvinssonar talið fram í 4. lið og í viðauka III er sýnishorn af kveðskap Hans Baldvinssonar. Þakka má Þorsteini Þorsteinssyni smið og þjóðsagnasafnara frá Upsum að kveðskapur þessi varðveittist á Landsbókasafni Íslands.

Hafi höfundur bestu þakkir fyrir.

Dalvík í lok hundadaga 1998

Júlíus Kristjánsson.

1. kafli

Fjall grætur

1.

HVER andskotinn var á eftir honum? Maðurinn var ungur og vel á sig kominn. Hann gekk rösklega og létt, göngulagið fjaðurmagnað og tilsýndar hefði sýnst sem hann svifi. Hann neyddi sjálfan sig til að líta ekki aftur. Horfa þangað sem hann var að fara, ekki líta við.

Hann var á heimleið frá því að erindast niður við sjó, hafði litið við í einu kotinu þar og duldist ekki andrúmsloftið þegar hann gekk í bæinn. Jafnvel börnin, horkrangar í slitnum flíkum, voru undirleit og hljóð þegar hann kom inn. Enginn sagði neitt, þetta var kurteist fólk. Hjónin litu hvort á annað. Það hlaut að vera, ekki einleikið með allan þennan umgang, máttum vita hver var á ferðinni. Aumingja maðurinn að hafa þessa fylgd, sem engin leið var að losna við.

Hann greikkaði sporið þótt hann hugsaði sér það ekki, var engin gunga og ætlaði ekki að flýja. Það var enginn á eftir honum. Hægt að ímynda sér allan fjandann svo sem, en hann var ekki ímyndunarveikur. Og þrátt fyrir allt hafði hann undarlega daufa draugatrú. Hann greikkaði samt enn sporið.

Það var í manninum kuldahrollur, enda hálfgerður hryssingur í veðrinu, bleytuslettingur og skuggaveður. Betra að koma sér sem fyrst í baðstofuhlýjuna, bara snertispölur eftir heim að bænum.

Geigurinn sem greip hann á snöggu augabragði, var óboðinn og yfirþyrmandi, enda varla velkominn. Geigur var það, sem læsti sig um allan líkamann, lamaði og hvatti í senn. Hann sá vel heim að bænum þó dimmt væri yfir, kvöldin áttu að vera orðin björt og vorið átti að vera komið en vorið kom ekki alltaf eftir almanakinu. Hann sá reisuleg bæjarhúsin og kirkjuna, hrörlega, riðandi til falls.

Hvað kom honum til að líta við? Var það geigurinn eða þessi náttúra mannsins að þurfa alltaf að líta til baka ekki síður en fram á við. Hún var þarna, kom í áttina til hans, blóðug í framan með sundurskotið andlitið svo sá í bera augntóftina. Var hann að verða brjálaður? Hún rétti fram hendurnar. Hvað viltu mér? öskraði maðurinn hamslaus. Hef ég gert þér eitthvað? Hvað hef ég gert þér? Láttu mig í friði, maðurinn varð hamslausari, öskraði út í suddann og sortann og ókvæðisorðin ruddust út úr honum.

Skyndilega var sem bráði aðeins af honum. Hann tók viðbragð og hljóp í áttina að kirkjunni, stökk yfir kirkjugarðsvegginn, reif upp dyrnar og stöðvaðist ekki fyrr en inn við altari. Með heljarafli sleit hann Upsa-Krist niður af veggnum fyrir ofan altarið og bar róðukrossinn í fyrir sér í átt til dyra aftur. Við sáluhliðið stansaði hann loks, eins og hann áttaði sig á einhverju, leit ráðvilltur í kringum sig og á krossinn sem hann hafði í höndum. Aldrei framar, hugsaði hann, gekk inn í kirkjuna og lagði róðuna á altarið. Aldrei framar.

Hann var orðinn rólegur, gekk út úr kirkjunni og upp fyrir bæinn til að jafna sig áður en hann færi inn. Fjallið grét. Í giljunum tveimur sem skera það voru hvítir taumar með leirlitum blæ, farvegir táranna. Því skyldu fjöll ekki gráta eins og menn? Íslensk fjöll eru margræð og leyndardómsfull. Þau eyðileggja líf og jafnvel drepa eða gefa lífinu nýtt gildi. Þau seiða og stjaka frá sér í senn, stýra örlögum manna, eru grimm eða góð, enginn stjórnar fjalli. Fjall er vegsamað í öðru orðinu en formælt í hinu og getur orðið svo fastur punktur manns að líf hans fer að snúast um möndul þess.

Fjallið grét yfir forlögum mannsins sem bjó undir því og skugganum sem lagðist að honum og enginn réð við, ekki hann sjálfur. Skugginn var sömu náttúru og skuggi fjallsins, kenndur við kvöld og lengdist þegar á leið. Hann féll á börnin hans og þau losnuðu ekki undan honum. Kannski gátu þau losnað, flutt sig langt í burtu, á bjartari staði þar sem kvöldsólar nýtur en fyrir því var engin vissa. Það var ekki vissa fyrir neinu.

Hann gekk inn í baðstofuna seint á vöku. Hér sé Guð, sagði hann, og sé með yður var svarað. Unga konan hans, með blómanafnið bjarta, fylltist kvíða og greip ósjálfrátt höndum um útþaninn kviðinn. Hvað er að sjá þig maður, engu líkara en þú hafir séð draug, gaspraði fólkið og gaut hornaugum. Presturinn þagði þungbrýnn.

2.

HÉR verður sögð saga. Það er gömul saga en þó ný vegna þess að hvatir mannanna taka ekki stórstígum breytingum þó verði aldaskil. Það er ekki svo ýkja langt síðan menn voru brenndir fyrir galdra. Það má lesa í litlu kveri um fyrstu galdrabrennuna á Íslandi sem fram fór á Melaeyrum í Svarfaðardal. Galdrabrennurnar voru smánarblettur í íslenskri réttarfarssögu og þótt víðar væri leitað. Hræðsla við galdramenn varð að fári sem gersýkti heilar þjóðir svo rökrétt hugsun varð að rýma fyrir, eins og höfundur orðaði svo snilldarlega.

Á slóðum þeirrar brennu fæddist Hans Baldvinsson 10. desember 1819, nánar tiltekið á Upsum á Upsaströnd. Hans var kvæntur Rósu Jónasdóttur og bjuggu þau alla tíð á Upsaströndinni við tíða búferlaflutninga, fátækt og mikla ómegð.

Ungur að aldri var Hans viðriðinn sérstætt sakamál, Guðrúnarmál voru þeir atburðir nefndir á sinni tíð. Þar stóð hann í baráttu við öfl sem erfitt var að festa hendur á, varð leiksoppur rógsins sem alla skaðar. Galdrabrennur höfðu þá runnið sitt skeið en réttarkerfið var fárra fiska virði. Misfrómir embættismenn og refsigleði í dómskerfinu, svo mikil að sjálfum kónginum blöskraði.

Í ljós kom einnig, að Hans Baldvinsson hafði fengist við yrkingar, auk lausavísna orti hann heilu rímurnar, sálma og tækifæriskvæði.

Á þessi löngu látni maður erindi við nútímafólk? Ef til vill á hann erindi við niðja sína. Við hyggjum að fortíð er við byggjum framtíð. Saga stórmenna sem teljast standa upp úr, er sú saga sem yfirleitt er sögð. Minna heyrist af fjöldanum að baki, einstaklingnum sem á þó sína sögu þegar grannt er að gáð og var stöku sinnum skráð af pennaglöðum íslendingum þegar pappír var að fá.

Hans Baldvinsson dó í Hlöðku 16. febrúar 1898. Jarðsettur í Upsakirkjugarði 3. mars af séra Tómasi Hallgrímssyni á Völlum að viðstöddu fámenni. Ekki var veðrinu um að kenna, það var eins fagurt og orðið getur á þessum tíma árs við Eyjafjörð. Skaf í fjöllum og aðeins efstu hólar upp úr fannhvítri auðninni eins og brekar upp úr sjó. Yfir öllu brosti sólin, lítið eitt þokumistruð en glaðhlakkaleg vegna þess að þorri var löngu á brott hrakinn og góa á förum.

Að útförinni komu eftirlifandi börn: Karítas Snjólaug, Jón, Stefán, Kristín Rósa og Baldvin Sveinn. Þau komu ekki til að deila um arfinn því fátt var til skiptanna. Hans og Rósa í Hlöðku voru snauð af veraldlegum gæðum og svo mikið var við Rósu haft, er hún dó nokkrum árum síðar, að geta þess í skiptabók að hún átti ekkert. Ekkert.

Á söguslóðum er í dag eyðilegt um að litast. Hús eru brotin og horfin. Í varpanum stendur ein ösp, há og beinvaxin en á skjön við umhverfið. Hún er eins og útlendingur hjá framandi þjóð, kannski er hún útlendingur. En öspin sú arna er eina minnismerki þeirra sem hér lifðu aldir í gegn og ömluðu fyrir sínu. Sumir þeirra eru arna enn á ferð.

Kirkjan er aðeins fáeinar fjalir með tveimur gluggum. Garðurinn tómlegur, krossar og legsteinar á stangli en engar hríslur, nema þessi eina ösp. Einhvern veginn rennur allt saman í eina symfóníu. Allt stemmir eins og brot í skál sem límd hefur verið saman, staðurinn, fólkið og kirkjuleifarnar. Yfir gnæfir fjallið með tárin streymandi niður gilin.

2. KAFLI

Austra set eg árakló

upp í naustið þagnar

1.

ÖLDUNGURINN hreyfði sig af veikum burðum í rúminu. Hann andaði þungt, púaði og ekki alltaf víst að næsta innöndun sæi lungunum fyrir súrefninu sem nauðsynlegt er til að líf fjari ekki út. Lífsloft var af skornum skammti í íslenskum torfbæ. Líðanin var ill. Raunar var honum um megn að bylta sér því sársauki leiddi út í hverja taug, giktin allsráðandi í skrokk sem orðinn var 78 ára gamall. Reikull hugur átti erfitt með að einskorða sig við nokkuð ákveðið. Það var eins og ein hugsun hrekti aðra á brott. Það leið að skapadægrum, hlaut að vera, varð að vera. Þetta var ekkert líf og hafði aldrei verið. Það var ekki hans að dæma, annar og meiri dómur var framundan, vonandi sem fyrst.

Hann leit í kringum sig, fékk heiftarlegt hóstakast. Þetta var allt við hæfi. Fæðast í torfbæ þó reisulegur væri, búa í hverju greninu öðru verra og deyja síðan í einu slíku. Enda svo niðri í þröngri kistunni. Allt við hæfi. En hvað var hann að kvarta? Var þetta ekki lífshlaup flestra? Allir enduðu að minnsta kosti niðri í kistu, nema þeir sem ekki fengu kristilega greftrun. Þetta var aumur bær, sligaður. Ekki vegna þess að draugur berði fótastokkinn á þekjunni. Nei, Upsa-Gunna reið ekki röftum lengur, þar sem Hans Baldvinsson lá í fleti fyrir.

Upsa-Gunna gekk aftur, á því lék aldrei neinn vafi. Hún gekk aftur, meðal fólks sem hafði hug opinn fyrir afturgöngum. Og þeir voru margir dauðans aumingjarnir sem ráfuðu í blindþoku aldanna og trúðu enn á forynjur og drauga. Líkast til sama fólkið sem í sinnuleysi og fáfræði iðkaði mannorðsmorð sem tíðast. Það varð hver að eiga við sig hvernig þankagang hann lét ná tökum á sér.

Gamli maðurinn fékk nú hóstakast sem engan enda ætlaði að taka. Kona birtist í baðstofudyrum. Stillileg kona, holdskörp svo að svipurinn varð hvass þó sjá mætti glettni í augum ef grannt var að gáð. Hún var milli fertugs og fimmtugs með rauðleitt hár, nokkuð farið að grána. Hún var með hærri konum, bar með sér ytri myndarskap og innri ró. Karítas Hansdóttir var orðin ekkja og flutt á heimaslóðir.

Líður þér ósköp illa, pabbi minn? spurði hún.

Það umlaði í legumanni.

Get ég gert nokkuð fyrir þig?

Nei, fyrir mig er ekkert hægt að gera.

Konan hvarf úr dyrunum. Óróleikinn dvínaði og skyndilega virtist maðurinn finna einhvers konar fró. Andardrátturinn varð dýpri og jafnari. Hann lá rólegur og engu líkara en sjálfur friðarengillinn væri á ferð um þessa lítilsigldu baðstofu, ef til vill var það nýársengill. Það var nýársdagur árið 1898.

Hann var harður í horn að taka, sagði fólk. Honum fannst sjálfum það ekki vera rétt, ekki allsendis rétt. Hann varð að snúa skrápnum út, annað var ekki hægt. Það var vörnin hans þegar nauðsyn knúði. Hann vissi líka að hann var álitinn ógæfumaður, var rakið til þessa ólánsatburðar sem kom honum ekkert við. Þessa ólukkutilfellis eins og faðir hans orðaði það.

Hverjir töldust gæfumenn? Var það gæfa að lifa í fátækt og basli allt sitt líf? Þeir voru þá býsna fáir lánsmennirnir í þessu volaða landi þar sem hungur og kuldi var daglega brauðið og landfarsóttir til spari.

Það var langt síðan hann sætti sig við orðinn og gerðan hlut. Að vísu ígrundaði hann alla ævi af hverju svo fór. Af hverju brugðust allir við eins og raun bar vitni? Annað eins hafði verið rannsakað, yfirheyrt og dæmt í íslenskum réttarsölum. En ekki þarna. Var verið að hlífa einhverjum? Víst var, að sú hlífð var ekki við Hans Baldvinsson.

Hann vissi að maðurinn með ljáinn var á leiðinni og hann var því feginn. Feginn að líta ekki nýja öld. Teikn voru þó á lofti um að ný öld bæri með sér betra líf en sú sem var að kveðja. Það mátti líka. Þúsundir manna og kvenna flúin af landi brott vestur um haf. Hann hafði sjálfur hugsað um að fara. Með Rósu sína og öll börnin, það gat ekki orðið verra en eymdin hér heima. En hann guggnaði og það var ekki vegna föðurlandsástar, heldur var það kjarkleysi og ekkert annað. Þeir huguðu fóru en hinir sátu eftir svo blóðtakan var enn meiri en í fljótu bragði sást. Þarna fór hann Þorsteinn smiður á eftir syni sínum, alla leið til Winnipeg. Honum hlýnaði í sinni þegar hugann bar að Þorsteini smið á Upsum, vini hans og velgjörðarmanni.

Lánið þakka á blöðum ber,

bið ég vinur kæri,

árið nýja alla þér

auðnu og blessan færi.

Hann mundi vel hve gott var að koma til Þorsteins. Hann hafði skilning á erfiðleikum þess að hokra og hafa ekki einu sinni efni til að hokra. Skildi þennan eilífa skort á andlegri næringu. Þorsteinn var heimsborgari á ystu nöf heimsins. Hafði burði til að sjá örlítið lengra en stritið bauð. Oft var Hans, eins og fleiri sveitungar, búinn að fá lánaðar bækur hjá Þorsteini, en Hans þakkaði fyrir sig á þann máta einan sem hann kunni og gat:

Almanak skal eigandanum færa,

endurvakið þakklæti mitt kæra

lán fyrir bæði

og gjörvöll gæði

góð hann klæði,

heiður, heill og æra.

Allir dagar ársins nýkomanda

allt hvað hagar þér og forðar vanda,

biðja náir,

Guð þín gáir,

gleði fáir,

hans af helgum anda.

Auðvitað fór hann burtu, menn fóru á eftir börnum sínum vestur ef ekki vildi betur til. Hans hafði fengið bréf frá Þorsteini og svarað.

Inn að rúminu kom önnur kona, öldruð. Mótuð af ævistritinu, hreinleg en bar skelfileg kennitákn fátæktar og umkomuleysis sem enginn villist á. Svöl, titrandi hönd var lögð á enni og strokið létt niður skeggjaðan vangann.

Ert þetta þú?

Já, það er ég.

Orð voru óþörf eftir meira en hálfrar aldar samfléttað líf. Kannski var nóg sagt. Rósu var gefin svo góð lund að ekkert gat bugað hana né hert. Hún var lífslánið hans. Konur höfðu alltaf verið hans lán utan einu sinni.

2.

HÚN hallaði sér útaf í rúmið gegnt honum. Bilið milli rúmanna var svo mjótt, að með því að teygja út höndina náði hún yfir í hans rúm. Kominn var einn nýársdagurinn enn. Tíminn gaf engin grið, sem betur fór. Hann rann áfram jafnt og sígandi, enginn vissi upphaf hans né endi en allir lutu honum.

Konan lokaði augunum og horfði inn í óravíddir eigin hugar. Þaulsætin þreytan leið um fyrirgengilegan og lasnaðan skrokk. Þreyta var eitt það besta sem hún vissi, enda það sem hún þekkti best. Fátt fannst henni unaðslegra en halla sér útaf að kvöldi dags, finna þreytuna streyma fram í hverja taug líkamans, heltaka hugann líka og koma í veg fyrir alls kyns vitleysis hugsanir. Hún var sannfærð um að þegar hún færi að spóka sig í verkleysi og sæld loftsala himnaríkis, myndi hún sakna þreytunnar. Eins og maður saknaði óþekkasta barnsins mest, þess sem búið var að hafa öll ósköpin fyrir og minnst gaf í móti.

Henni rann í brjóst, hrökk aftur upp, var hana að dreyma? Eða var hún að hugsa um börnin sín, allan skarann sinn, svo sundurleitur sem hann var. Stór og lítil börn, ljót og falleg, lifandi börn og dáin. Drottinn gaf og Drottinn tók, henni var ekki vandara um en Job. Hún gerði það sem hún gat og enginn gerir betur.

Það var ekki alltaf auðvelt að búa með honum Hans Baldvinssyni. Hann vildi öllu ráða og réð öllu. Henni leið ekki úr minni, dagurinn þegar Kristín var skírð og nú brosti Rósa innra með sér. Það var ein af björtu hliðum tímans, hann gerði jafnvel erfiðustu hluti broslega.

Þá bjuggu þau í skjóli séra Baldvins og hún mundi ekki annað eins hvassviðri í Upsabaðstofu. Frænka komin um langan sjóveg til að halda barninu undir skírn en ekki varð samkomulag um nafnið og það sló í brýnu. Hún sagðist hafa haldið að hún fengi að koma upp móðurnafninu sínu, það væri engin skömm að Margrétarnafninu.

Það er búið að reyna Kristínarnafnið, Hansi minn og til lítils. Ekki lifði það barn.

Skiptir engu, Kristín skal hún heita og ekki orð um það meir. Kristín systir á það hjá okkur, að við látum heita eftir henni.

Rósu var þvert um geð að láta undan í þetta sinn, hún maldaði í móinn og deilan magnaðist. Þegar frænka gamla fór að blanda sér í málið varð Hans enn ofsafyllri. Þessi ofsi, hún átti ekki að venjast svona ótömdum skapsmunum og var lengi að sætta sig við að svona væri hann. Og ekki mildaðist hann með árunum.

Þegiðu kerling og vertu ekki að skipta þér af þessu.

Á eftir þessum bræðisorðum varð steinhljóð. Frænka roðnaði lítillega og kom á hana einkennilegur svipur, séra Baldvin birtist í húsdyrunum og nafngjöfin var ekki rædd frekar.

Reiðin er stutt æði, sagði meistari Jón og æðið rann af. Þegar frænka strunsaði keik upp að altarinu með barnið og sagði hátt og skýrt, Kristín Rósa, var öllum létt og sumir gátu meira að segja brosað. Í móðurættina kom sú gamla nafninu, sigldi meistaralega milli skers og báru og leysti málið.

Nei, hann var langt í frá auðveldur í sambúð en aldrei hafði hvarflað að henni að fara frá honum. Og eitt mat hún við hann öðru fremur, hann var heiðarlegur, bæði í orðum og gjörðum og kom alltaf til dyranna eins og hann var klæddur.

Hún var aldrei viss um hvað hafði mótað hann mest. Gott uppeldi og góðar gáfur vógu upp á móti þeirri raun sem hann lenti í sem unglingur. Og hún var ekki í vafa um að stríðið sem hann átti í við suma samferðamenn sína og þessi erfiða lund, átti að nokkru leyti rætur að rekja til þessa ólánsatburðar.

3.

KOTIÐ Hlaðka á Upsaströnd, gömul, uppdubbuð sjóbúð, stóð á háum bakka við hafið í trússi með öðrum bæ. Í Hlöðku var öldungur að deyja. Hann lá og íhugaði lífsferil sinn og ekki fór hjá því að hann óskaði sér, að ýmislegt hefði farið öðruvísi. Annars skipti það ekki öllu máli. Hann var að deyja. Skipti nokkuð nokkru máli þegar maður deyr? Eftir því sem stundin nálgaðist, komst hann nær Guði fannst honum. Aldrei hafði hann tapað Guði sínum á hverju sem gekk, oft leitað til hans og þó hann gengi stundum bónleiður til búðar var það aðeins sjálfsagður hluti af trúnni:

Í Jesú nafni eg aumur þræll

angraður bið þig Guð minn sæll,

um náð að geta þóknast þér,

þinn frið og blessun gefðu mér.

Örmagnast láttu ekki mig

eymdanna langa að feta stig.

Alla sem kærir eru mér,

eg fel minn Guð í höndur þér.

Heilagi faðir himnum á

frá háska varðveittu mig og þá,

enn þegar lífsins dagur dvín,

í dýrðarheimkynni leið oss þín.

Í Hlöðku gnauðaði norðanáttin linnulítið ársins heila hring. Slíkur bær setti traust sitt á lygnar og sólríkar miðsumarnæturnar að minnsta kosti þegar norðanélin komu æðandi utan úr hafsauga lemjandi allt sem fyrir varð. Hlaðka var ekki svo langt frá hafsauga þegar öllu var á botninn hvolft.

Upsaströnd er ströndin út með Eyjafirði að vestan, hefst við Brimnesána sem telst mörk þess að Svarfaðardalur sé að fullu runninn saman við Böggvisstaðasandinn. Deyr síðan út í snarbröttum Ólafsfjarðarmúlanum þar sem Kristi vígð kona Málmeyjarbóndans er löngu komin í bland við tröllin.

Böggvisstaðasandur var um aldamót æ oftar nefndur Dalvík, heitinn eftir dalnum búsældarlega. Unnu þar saman víkin og dalurinn sem birtist á þeirri tíð helst í mönnum með sjóklæði á handlegg, hlaupandi til sjávar og frá.

Upp af Dalvíkinni er svolítið undirlendi sem hverfur þegar dregur norður að nyrstu bæjum. Tvö fjöll standa sem verðir ofan byggðar, Böggvisstaðafjall og Bæjarfjall, undir síðarnefnda fjallinu stendur bærinn Upsir. Landnámsmaðurinn Karl rauði bjó á Karlsá en hafði annað bú á Upsum. Þá var öldin önnur og efni nóg á Upsaströnd.

Brimnesárós (mynd í eigu HSD).

Séð frá Hálshöfða vestur yfir Dalvík. Bæjarfjall fyrir miðri mynd og Brimnesgil til vinstri (mynd í eigu HSD).

Bæjarfjallið minnir á vanfæra konu með myndarlega bungu á sér miðju. Bungan sú er nefnd Upsi, framfallin skriða og var aldingarður Upsamanna á haustin. Milli fjallanna liggur dalur, grösugur og skepnuvænn á sumrin, eftir honum rennur Brimnesá, fellur í djúpu gili sunnan við Upsabæinn, um eyrar er nær dregur sjó og til sjávar skammt sunnan Hlöðku. Þegar snjóa leysir á Upsadal, hann er iðu-* lega ærinn, verður Brimnesá lík geðbrestamanni sem fær kast. Hún byltist fram úr gilinu, eirir engu og breytir landslagi að vild.

Frá Brekkunaustum. Næst á myndinni er Árhóll (mynd í eigu HSD).

Ytrivík (mynd í eigu HSD).

4.

BÆRINN var lítill. Útidyr sneru í austur, að sjó. Inn úr bæjardyrum var lítill gangur, til hægri eldhúskompa og smákames, til vinstri var gengið inn í baðstofu svo litla að þegar setið var á rúmum beggja vegna komst hvorki maður né mús á milli. Innst í baðstofu var síðan örlítið svefnhús. Ekkjan Karítas Hansdóttir kom út úr bænum og dró andann djúpt. Nýja árið heilsaði með björtu veðri. Kaldi að norðan, frost en sólin bryddi austurfjöllin á efstu tindum. Aðra sól var ekki að hafa á Upsaströnd á þessum árstíma.

Karítas var ekki alveg laus við áhyggjur. Hún óttaðist langvinnt dauðastríð föður síns, húsakynni ekki fyrir sjúklinga hvað þá heldur hvítvoðunga. Nú var Baldvin bróðir hennar kominn heim með Kristínu konu sína og barn bættist í hópinn á síðasta ári. Hennar eigin börn vonandi vaxin upp úr mestu hættunni. Þessi barnadauði, og konan brá hönd fyrir augu eins og til að strjúka burt óþægindi.

Karítas skyggði hönd fyrir augu í norðurátt. Utan bakkana kom dökkleit vera, líkust bolta sem rúllaði áfram. Hún beið átekta og sá von bráðar hvað þarna var á ferðinni. Komumaður var gamall maður, flækingur. Hún vissi ekki hvaðan hann kom og sjaldnast vissi nokkur hvert hann var að fara en hann gekk undir nafninu Slembir. Sagður vita lengra nefi sínu, vera skyggn, sagði það að minnsta kosti sjálfur.

Svo og já, já, er hún þá sparibúin í dag, sagði Slembir ísmeygilega þegar hann kom heim á hlaðið. Hún er nokkuð þráaleg á svipinn núna, það held ég viti ekki á neitt gott.

Um hvað ertu að tala, Slembir minn? sagði konan þreytulega. Væri þér ekki nær að reyna að nota tímann til þarfari verka en þeirra að fara með hégiljur og vitleysu.

Það er nú svo og já, já, þegar þetta er að flækjast fyrir manni. Kannski einhverra tíðinda sé von hér í sjóbúðinni. Maður veit aldrei, nei, maður veit aldrei, ansaði Slembir.

Það fór að síga í Karítas. Ég býð þér ekki inn núna, Slembir minn, það eru veikindi á heimilinu og við erum meira í þörf fyrir eitthvað gott en draugagang um bjartan dag og það nýársdag.

Sama og þegið, sama og þegið, ég er á leið í Upsi.

Með það kvaddi göngumaður, rölti áleiðis upp Hvammana og setti stefnuna á Upsabæinn.

Meiri ósköpin, hugsaði konan sem eftir stóð, að aldrei gleymist þessi gamla örlagasaga sem tengist Upsum svo sterkt. Síðan sneri hún sér við og beygði höfuðið til að ganga inn í bæinn aftur.

5.

BÖRN Hans og Rósu sem upp komust, giftust öll og sum þeirra urðu mjög kynsæl. Niðja þeirra hjóna er víða að finna um heimsbyggðina, dreifða á hinar ýmsu stéttir samfélagsins.

Kristján Hallgrímur Hansson var elstur og hét nöfnum afabræðra sinna, séra Kristjáns á Tjörn og séra Hallgríms sem aðstoðarprestur var á Bægisá. Hann kvæntist Guðrúnu Önnu Jónsdóttur og átti með henni fjögur börn. Þau giftust sum en ekkert þeirra átti afkomendur. Annar sonur þeirra Kristjáns og Guðrúnar, Baldvin, drukknaði í júní 1897.

Kristján var bóndi í Gullbringu í Svarfaðardal skamman tíma en þótti meiri sjómaður en bóndi. Flutti niður á Upsaströnd, var til heimilis á Upsum og dó þar rúmlega fertugur að aldri.

Kristín Rósa Hansdóttir bjó fram í Skriðukoti gift Jóhannesi Jónssyni. Hann var einn garpanna af henni Pólu. Kristín fékk nafn föðursystur sinnar, Kristínar í Ystabæ. Þau eignuðust tvö börn og eiga afkomendur.

Kristín og Jóhannes fluttu síðar til Dalvíkur og þaðan til Akureyrar. Kristín var góð kona og mild sem aldrei lét sér ljót orð um munn fara. Hún var hagmælt en flíkaði því lítt. Eftirfarandi vísu orti hún barn að aldri er gesti bar að garði á heimilinu:

Þorvaldsniðja ég mun biðja

er ég ólma strauminn við

að mér lauma sopa bið.

Jón Hansson í Miðkoti hlóð niður börnum, þau urðu sjö alls og bætti á sig fósturbörnum þess á milli en var svo heppinn að konu hans, Önnu Björnsdóttur, skorti aldrei feitmeti. Björn tengdafaðir hans í Syðra-Garðshorni var annálaður ákafamaður og fóru ekki allir í fötin hans enda var hann oft á nærfötunum, hlaupandi með sjóföt á handlegg eða standandi við slátt. Hanú, hanú, það var betra að vera ekki fyrir þegar Björn í Garðshorni hljóp. Hann, sem gaf sveitarstjórn langt nef og fór aldrei á hreppinn á hverju sem gekk.

Jóni var lýst sem einlægum trúmanni, tilfinningaríkum og allskapstórum. Líklega hefur honum brugðið í föðurætt að skapferli en þótti líkur móðurfólki að útliti.

Stefán Hansson bjó á Brattavöllum og Grund í Þorvaldsdal og lengi búsettur á Hauganesi. Hann var tvígiftur. Átti tvö börn með fyrri konu sinni, Helgu Sigurðardóttur og fimm með þeirri síðari, Kristínu Jónsdóttur. Frá Stefáni er mikill og víða dreifður ættbogi. Hann var sjómaður eins og fleiri niðjar Hans Baldvinssonar og hlaut hinsta leg í sjó, drukknaði af þilskipinu Kjærstine árið 1910.

Karítas Snjólaug Hansdóttir, seinni kona Jónasar Benjamínssonar bónda og kennara á Þórustöðum í Kaupangssveit, varð ung ekkja og flutti þá aftur heim á Upsaströndina. Rósa dóttir hennar dó ung en sonurinn Kristinn hélt tryggð við æskuslóðir og bjó alla tíð í Hlöðku sem hafði þá fengið nafnið Árhóll.

Baldvin Sveinn Hansson bjó í Hlöðku til ársins 1904, fluttist þá til Ólafsfjarðar, síðar til Siglufjarðar og síðast til Akureyrar og dó þar. Kona hans var Kristín Björnsdóttir og áttu þau fjögur börn. Þau eiga fjölda niðja.

Kristín Björnsdóttir hafði í uppvextinum flækst með föður sínum vítt og breitt um Norðurland, jafnvel lá leið þeirra allar götur út í Fjörður. Hún hafði lítið af mjúkum móðurhöndum að segja því Margrét móðir hennar mætti örlögum sínum aðeins 27 ára að aldri. Þann 9. mars 1869 lagði Margrét af stað í fylgd unglingsstúlku, frá Felli í Sléttuhlíð í Skagafirði út að Ystahóli í sömu sveit. Á Keldum var þeim boðin gisting sem þær ekki þágu en fengu fylgdarmann. Komin var hríð og áliðinn dagur og villtust þau í hríðinni. Gafst Margrét upp en hin náðu beitarhúsum og björguðust. Fannst Margrét örend fram við Hrolleifshöfða daginn eftir.

6.

GUÐRÚNARMÁL urðu að þjóðsögu, annað hefði verið undarlegt. Óútkljáð sakamál átti enga aðra leið en ramba inn í sagnahefðina og taka þeim breytingum sem hefðin krafðist.

Margar áleitnar spurningar vakna þegar farið er niður í kjölinn á svo gömlu máli, endalaust hægt að velta fyrir sér orsök og afleiðingu. Hefði líf Hans Baldvinssonar orðið öðruvísi ef þeir menn sem stýrðu lögum og rétti hefðu brugðist öðruvísi við og dómstólar staðið undir nafni? Yfirvaldið knúði að vísu á rannsókn málsins, svo langt sem það náði en lauk því aldrei. Því er að ljúka núna.

Einnig má spyrja hvernig tekið væri á máli sem þessu í dag. Fengi Hans réttlátari meðferð nú en fyrir hálfri annarri öld? Við státum okkur vissulega af réttarríki, allir eiga að vera jafnir fyrir lögum og enginn sekur fyrr en sekt hans er sönnuð. Ýmislegt bendir þó til að brotalamir séu þar á.

Hvað með rímna- og vísnasmiðinn Hans Baldvinsson. Margt af ættmennum hans var listhneigt fólk, og vandalaust að sjá hvert hann sótti artina. En það er ekki nóg að hafa artina, til og með þarf viljann og verkið. Jafnvel þó viljinn væri fyrir hendi, var nítjándu aldar erfiðismaður, bláfátækur með stóran barnahóp, ekki líklegur til að vera mikilvirkur við ritstörf. Þegar Hans var upp á sitt besta var lífsbaráttan slagur upp á líf og dauða, í orðanna fyllstu merkingu. Árferði um og upp úr miðri nítjándu öld var með þeim hætti að allir kraftar einyrkjans fóru í öflun lífsnauðsynja fyrir sig og sína.

Það sem liggur eftir Hans af skáldskap, er ekki mikið og eitthvað hefur týnst í aldanna rás. Eftir hann liggja þó með vissu Transelíusarrímur og rímur af Þorgrími og köppum hans. Rímur af Þorgrími eru til í eiginhandarriti en hinar í uppskrift. Jón Borgfirðingur taldi að Hans hefði ort fimm rímna flokk af Ajaxi fjölkunna en þær hafa hvergi komið fram. Auk þessa hefur fundist eftir Hans sálmur, brúðkaupskvæði og allnokkrar lausavísur.

Um listrænt gildi þessa kveðskapar má deila og er nú alltjent eitt af eilífðardeiluefnunum. Eftir að Fjölnisgreinin fræga eftir Jónas Hallgrímsson birtist, urðu rímur vinsælasta þrætuefnið um stund.

Ef til vill hefði Hans orðið afkastameiri rithöfundur sem tuttugustu aldar maður, ef til vill ekki. Ekkert er líklegra en örlaganornirnar hefðu dansað við hann á hvaða öld sem var og enginn getur séð fyrir hvernig sá dans endar.

Eitt er víst, nafn Hans Baldvinssonar lifir, meðan nöfn margra þeirra sem dæmdu hann harðast, eru grafin og gleymd. Þeirra sem töldu sig þess umkomna að slá til hans og fella dóma byggða á veikum grunni. Oft bera hans eigin orð þessu vitni: „Best er að gæta allvel að, áður en menn dæma“.

3. KAFLI

Ekki er ætíð fyrir augum

það eta skal

1.

HJÓNIN Hans Baldvinsson og Rósa Jónasdóttir fluttu í Lækjarbakka frá Sauðaneskoti og hokruðu þar næstu átján árin. Þar urðu kjör þeirra bágust. Eitt árið voru þau meira að segja kýrlaus. Í þurrabúðinni fór tíund niður í eitt hundrað og hafði aldrei farið neðar. Marga óþolsnóttina áttu þau þegar ekki var fyrir augum það eta skyldi. Lækjarbakki var kotbær í túnfætinum á Upsum enda fyrrum hjáleiga Upsaklerka. Næst fluttu þau hjón yfir túnið og fengu til ábúðar hálfa Upsi og bjuggu þar í 12 ár. Fór þá heldur að vænkast hagur Strympu þar sem lausafjártíund fór upp í 5-6 hundruð. Frá Upsum færðu þau sig síðan í sjóbúðina Hlöðku þar sem ævikvöldið leið.

Það var hlutskipti hinna eignalausu að flæmast úr einu kotinu í annað. Hvað sem eignarhaldi jarða og ábýlislögum leið þá var þetta einnig hin endalausa leit mannskepnunnar að einhverju betra. Að túnbleðillinn væri ögn stærri og sléttari, engjarnar notadrýgri eða betri aðstaða til útræðis. Á Upsaströnd var þáttur sjófangs í fæðuöflun svo stór að bátur eða aðgangur að bát var hrein lífsnauðsyn. Leitin stóð að bættum lífskjörum og það jafnvel þó tvíflutningur væri á við bruna og ekki alltaf á vísan að róa að úr rættist. Í hörðu árferði eins og upp úr miðri síðustu öld, varð leit smábóndans eftir skárra ábýli brýn þörf í samfélagi sjálfsþurftar.

Móðir náttúra hafði sinn gang og ómegð óx í garði Hans og Rósu. Að Lækjarbakka komu með þeim Kristján Hallgrímur 14 ára, Kristín Rósa 8 ára, Jón 7 ára, Stefán 6 ára, Karítas Snjólaug 4 ára og Jósep 2 ára. Í Upsakirkjugarði lágu þrjú barnslík og eitt í Hrísey. Hans Ágúst, Jón Brandur, Jakop Jónas og Kristín urðu öll landlægum vöggudauða að bráð.

Og Rósa hélt áfram barneignum þó komin væri að fertugu. Eiginlega var hún búin að gera skyldu sína við Guð og ættjörðina en ekki við Hans því enn fæddust tvö börn eftir að í Lækjarbakka kom.

Vorið 1861 gekk skæð barnaveiki í Svarfaðardal og Upsasókn. Var barnadauði svo mikill í sveitinni að oft stóðu uppi tvö og þrjú barnslík í einu, og velmeinandi fólki blöskraði. Enn urðu Rósa og Hans að fórna, því Jósep litli Hansson, efnisdrengur, féll í valinn og Baldvin rúmlega eins árs. Þeir voru lagðir í sömu gröf barnaveikisvorið.

Lækjarbakki (mynd í eigu HSD).

Örverpið fæddist 12. október 1862, fékk að lifa og hlaut í skírninni nafnið Baldvin Sveinn. Hans hefur ekki heykst á að koma upp föðurnafninu sínu þó erfiðlega gengi að halda lífi í því. En aldrei reyndu þau hjón við Filippíunafnið.

Útgerð átti sér langa sögu hjá ábúendum Upsa, hvort sem prestar voru eða leikmenn. Hans munaði í að komast í nábýli við útvegsmennina, sjórinn sveik ekki eins oft og moldin, var ekki jafn viðkvæmur fyrir veðurfari og móðir jörð. Sjávargata var auðfarnari og styttri í Lækjarbakka en úti í Sauðaneskoti.

Þorsteinn á Upsum átti sexæring með meiru og hjá honum átti Hans víst skipsrúm.

2.

LÆKJARBAKKA, 20. október 1867.

Velvirti hreppstjóri.

Ég vildi biðja þig í allri vinsemd gjöra svo vel og sjá til þess að ég gæti fengið sem svaraði gamalær, ef eins og ég heldur vona væri afgangur af krakkameðgjöf ársins upp í það. Eða þá að lofa mér að vita hvenær verða boðnar upp úrtíningskindur hér í sveitinni svo að ég gæti náð til einnar þeirrar.

Þú munt eflaust sjá hversu erfitt mér er að komast af svo ógnar langan tíma, hreint mjólkurlaus og allt eins kornmatarlaus en allir vita hvernig er að fá hann.

Jafnvel þó ég hafi dálítil fiskráð þá er ekki ætíð þegar á liggur, ég veit fyrir mig, búið að anvenda honum í notalegra heldur enn lifa á honum eingöngu, óhætt að segja viðbitslausum.

Ég kvíði venju framar vetri þessum, jafnvel þó reynt hafi að ekki er ætíð fyrir augum það eta skal.

Með allri virðingu.

Hans Baldvinsson.

E.s. Ég meina að prestur geti ekki mótmælt fiski í landskuld frá mér frekar en úr hinum kotunum þar sem líka er óborgað ennþá. H.B.

Klókast að dúndra þessu bréfi í þá strax, þeir hefðu umhugsunarefni meðan þeir læsu það. Lækjarbakkabóndinn lagði frá sér skriffærin og gekk út í kyrran haustmorguninn. Hann var árrisull maður, fólkið hans svaf enn í baðstofunni. Rósu þótti gott að lúra á morgnana, hann unni henni þess, fátt annað sem hann gat látið eftir henni.

Hann signdi sig í austur.

Dagur er, dýrka ber

Drottin Guð minn

nótt er liðin, lof sé Guði

ljós skín,

gleður enn marga menn

myrkraflóttinn.

Líf og sál, líka mál

lofi Drottin.

Hver var hann Drottinn Guð sem vesalingarnir þjörkuðu við í sífellu? Í munni prestanna varð hann hefnigjörn smásál, gamalmenni sem ekki þoldi mótbárur. Hans átti annan guð, sinn guð. Sá leysti vanda þegar allt var komið í þrot, ekki fyrr og stundum seinna. Horfði í gegnum fingur sér með eitt og annað sem smásálin ekki leið, var jafnvel breyskur á köflum. Hann var skárri þessi guð, vandalaust að biðja hann ef væntingar voru hæfilegar.

Þessi guð brá sjaldan á leik, enda lítill tími til að gantast þar efra. Og meðal dauðlegra var ekki farið með gamanmál, það gekk guðlasti næst og menn báðu himnaföðurinn að fyrirgefa sér ef brosvipra breyttist í hláturkjöltur. Nítjánda öldin var ekki öld hláturs.

Stundum var hann hissa á sínum guði, fannst hann afskiptalítill um of, eins og hann væri ekki alltaf með hugann við það sem gerðist á strönd eymdarinnar.

Gott að biðja hann samt. Bænin átti það sameiginlegt með skáldskapnum að vera leysandi fyrir sálina. Gott ef hún var ekki barkandi og blóðhreinsandi líka.

Hugurinn var kominn á þvílíkar brautir að Hans fór að tína til sjóklæðin. Upsamenn ætluðu að róa ef gæfi, og það gaf.

3.

LÆKJARBAKKABÓNDINN hvatti fót til sjávar er hann sá til ferða Upsamanna. Niðri á mölinni hófst beitningin og margar hendur á lofti. Menn köllsuðu sín á milli, það tafði engan en tók morgunhrollinn úr.

Ekki var laust við meinfýsni í svip formannsins. Er það rétt sem sagt er, Hans? Varstu að karpa við Hjálmar karl í Bólu? Það eru einhverjar sögur á kreiki, hef ég heyrt. Blessaður segðu okkur frá þessu. Flugu skammarvísur?

Hans glotti kalt. Lofum sögunum að fljúga. Ég gæti eyðilagt þær með því að segja sjálfur frá.

Formaður kímdi. Sögur eru auðvitað mergjaðastar þegar þær eru komnar í betri búning þjóðsögunnar. En þú getur nú fært í búning ef ég veit rétt.

Fleiri tóku í streng með formanninum og lögðu að Hans að segja frá því sem sögulegt væri. Hans varðist, kvaðst ekki vilja taka slíkt munngæti frá fólki sem góð umgangssaga væri. Þeir yrðu fyrir vonbrigðum, lygamerðirnir, og hann vildi engum vonbrigðum valda.

Þótt hann hefði verið búinn að fá sér tár mundi hann fullvel það sem gerðist. Bannsettir sóðakjaftarnir gátu ekki látið Rósu í friði, hún sem átti allt gott skilið. Honum var sama um sjálfan sig enda maður til að svara fyrir sig og vel það. Þetta vissu þeir og réðust á þann garðinn sem lægri var, bölvaðar gungurnar.

Það er sjálfur Upsa-Hansi sem gengur í sali, sagði einhver þegar hann gekk inn í verslun selstöðukaupmanna á Akureyri í vor er leið.

Þá er ekki langt að bíða Gunnu, bætti annar við.

Hans snerist á hæli og kom auga á Bólu-Hjálmar í hópi nokkurra Skagfirðinga. Vísan kom fram á varirnar án þess að hann ætlaði og áður en hann vissi:

Heift´ann vekur, hatar flest,

hýsir bleksins þvaður.

Bóla lekur bæja mest,

býr þar sekur maður.

Hjálmar tók skref í áttina til hans, reiðin varð efniskennd utan á honum og gneistaði af. Þú þykist þess umkominn, helvítið þitt, að kasta skít að öðrum. Hann hikaði andartak:

Upsa-Hans með vamma vans,

veitir stans á dáðum.

Öndin hans til andskotans,

ætlar að dansa bráðum.

Reiðin magnaðist um helming, varð þykk sem þoka og lagðist yfir búðina. Það var eitthvað einkennilega líkt með þessum mönnum sem stóðu þarna andspænis hvor öðrum þó aldursmunur væri mikill. Fátæktin máluð utan á þá, hrikalega og úfna. Báðir mættu þeim örlögum að vera sakfelldir af dómstóli alþýðunnar án þess að baki lægju sakir sem sannaðar væru. Báru þó ekki gæfu til að finna samkennd, þó að þeir væru báðir svarharðir og þeim vopnum búnir að geta hefnt að fornum sið. Þess í stað brugðu þeir vopnum hvor gegn öðrum.

Hans var rólegur að sjá þótt heiftin kraumaði undir niðri:

Æft eg hefi engan dans,

eygt þó geti sólu.

Arkaðu til andskotans,

aumur karl frá Bólu.

Nú stefndi í að hendur væru látnar skipta. Góðir menn gengu á milli og afstýrðu frekari vandræðum. Þeir hefðu ekki átt að gera það. Því ekki að láta hendur skipta?

Prestssonurinn Hans Baldvinsson gekk gneypur út úr búðinni. Einhverra hluta vegna datt honum móðir sín í hug. Hann gerði sér ekki grein fyrir hvers vegna. Ef til vill fann hann að það, sem þarna gerðist, stríddi gegn því besta í honum og óumdeilanlega átti móðir hans það.

4.

OG það var róið. Út á Ytrivík og lagt. Veðrið var ákjósanlegt en ekki hugnaðist öllum útlitið. Róðurinn út eftir gekk vel, þeir voru fjórir á. Auk formanns og Hans voru með, Þorgils, sjógarpur sem lét sér standa á sama hvort hann var formaður eða óbreyttur, og Sigurður í Háagerði. Það gat verið erfitt að sitja undir árum, hafði þó einn kost, hægt var að láta hugann reika. Handtökin voru þrautæfð og þurftu ekki umhugsunar við, svo íhugun var auðveld, um lífið og tilveruna, um lífið og tilgang þess, um lífið og dauðann. Það var jafnvel hægt að yrkja.

Hans réri þegjandi eins og hinir. Orðaskiptin við beitninguna ýfðu gömul sár. Það var grunnt á kvikuna þótt hann viðurkenndi það ekki fyrir mörgum, ekki konunni sinni einu sinni. Enda þurfti þess ekki, hún vissi.

Söguburðurinn í kringum hann var kuldastrengur og gekk eins og bráðsmitandi pest. Hann var svo ungur, þetta hefði bitið minna á hann eldri. Hann þá líka verið færari um að bera hönd fyrir höfuð sér. Svipurinn á andlitum fólks, ef það leit ekki undan. Sumir flöktandi, horfðu ekki í augu hans, töluðu flaumósa og flýttu sér að kveðja. Aðrir þögnuðu er hann nálgaðist og áttu erfitt með að taka upp þráðinn. Enn voru þeir sem ekki gátu dulið illkvittnina, þeir voru illskástir því að við þá var hægt að berjast.

Til hvers að vera að rifja upp. Alltaf varð eitthvað til þess, eitthvað sem hann rak sig í og hnjaskaði örið.

Hans leit upp, þeir voru að renna fram hjá Sauðanesinu. Sannleikurinn átti eftir að koma í ljós. Hann vissi það, hafði það frá guði sínum. Hvenær, var ómögulegt að vita. Eilífðin var löng en lífið stutt, týra á mjóum kveik, lifði litla stund og slokknaði síðan. Hann hafði nægan tíma til að bíða sannleikans, lífs eða liðinn. Einhvern tímann og einhvers staðar kæmi hann fram.

Upp með árar piltar, hér leggjum við.

Hans hrökk upp úr sjálfum sér eins og hann væri að vakna snöggt. Hann vaknaði alltaf snöggt. Hafði orð á sér fyrir að vera óþægilegur að vekja, börnin vildu helst ekki koma nálægt því að ýta við föður sínum sofandi.

Þú verður í andófinu, Hans.

Fáir bátar voru komnir á miðin, nokkrir á leiðinni bæði innan að og utan frá. Kappið fólst ekki síst í því að vera fyrstur og ná góðri lögn.

Hafið mín orð fyrir því, piltar, að ef þeir leggja yfir mig, sker ég á helvítin.

Formaður var geðríkur og ekki stilltur. Hann hafði þann einkennilega ávana að bíta í hægra handarbakið, einkum ef hann komst í geðshræringu. Mikið sigg var komið á handarbakið og leit út eins og risavarta:

Heyrið drengir hugsun þá,

hlífa lengur ekki má,

skera strenginn skal eg á

ef skollar fengnum vilja ná.

Hans taldi sig halda þessum orðum innan hugarkimanna, ef til vill ekki.

Hvern fjandann ertu að tauta? Ef þú ert að yrkja, þá lát heyra. Þér er trúandi til alls.

Honum leið illa meðan hann enn átti drauma. Margvíslega drauma um betra líf, heiminn fyrir utan, fjarlæg lönd og álfur. Þessa venjulegu drauma ungu blómanna sem sátu föst á sinni rót. Vanlíðanin hvarf að mestu með draumunum, hugurinn varð rór og sálin hætti að fara í hringi eins og höfuðsóttarkind.

Þegar hann var laus við draumana gat hann snúið sér að öðru. Hann fór að horfa á veröldina, þrönga veröld innan hárra fjalla, öðrum augum en hins hrellda manns. Að lokum varð hann viss, viss um að vera réttur maður á réttum stað og tíma, flæktur í atburðarás sem hann ekki gat flúið og vildi ekki flýja.

Herðið ykkur að draga, piltar, kallaði formaður og beit sem ákafast í handarbakið. Það er að breytast veður.

Það var að breytast veður, farið að blása af norðaustri með hríðargusum. Menn hertu sig að draga, góður afli og tæplega ástæða til að hætta þó kaldaði. Það smábætti í vind og komið versta veður þegar haldið var af stað heim. Formaður settist á bita, hásetar á þóftu. Með vindinn í bakið og vaxandi sjó, börðu þeir af stað.

Í Drottins nafni, sagði Sigurður í Háagerði.

Hans var órólegur, leit út undan sér og sá að Sigurður var það líka. Þeir þekktu skipstjórnarhæfileika formanns og sáu að honum gekk illa að verja bátinn.

Taktu við stýrinu, Hans, sagði formaður og hafði nú nærri bitið stykki úr handarbakinu.

Hans tók þegjandi við stjórninni og lét við fyrsta lag snúa bátnum. Sneri nú framstefni upp í en afturstefni undan.

Sigurður ætlaði að segja eitthvað en hætti við, því báturinn varði sig betur en fyrr.

Svo var látið sakka undan sjó og vindi inn að Upsavör. Hans fór sér að engu óðslega, hafði auga með öllu og fór svo grunnt sem hann gat vegna sjóa. Hann leit upp í fjöruna. Þar beið hópur manna.

Tilbúnir, og nú var róinn lífróður.

Lagið entist til landtöku, hraustar hendur tóku bátinn og báru hann með öllum innanborðs upp í naust. Það var langt síðan hann hafði verið borinn á höndum.

5.

HANN var þreyttur en tók þó soðningu með sér heim. Það var brostið á stórviðri og þessi stutta sjávargata varð býsna löng í veðurofsanum. Ekki lengri en hann réði við. Börnin lágu í rúmunum til að halda á sér hita.

Það er fram í bæjardyrum það sem ég fékk á spottann minn, sagði hann við konuna.

Konan, öllu fegin, ekki síst heimkomu bóndans.

Þetta er fjarska veður.

Já, þetta er fjarska veður, ekki betra en Stebbabylurinn í fyrra, þegar við leituðum að honum Stebba á Brimnesi. Fóruð þið í húsin í dag?

Nei, við treystum okkur ekki, sagði konan, alltaf hrædd um hann á sjó.

Hún hefði fáa útvegi ef hann færi í sjóinn. Þeir voru alltaf að fara í sjóinn. Verst var þegar hann var í hákarlalegum. Hákarlaskipin voru alltaf að týnast og farast.

Gildir einu, þær drepast ekki heylausar í einn dag.

Þetta veður var viðbúið, gíll og úlfur á lofti í morgun, tveir rosabaugar kringum sól og frábugur. Mönnum ætlaði seint að lærast að marka móður náttúru.

Ég réði mig á Hafrenning í vor.

Konan kipptist til, þó langt væri til vors.

Máttu til, Hansi minn?

Ég veit ekkert hvað ég má, sagði hann.

Hann hugsaði sér að nota bænastund kvöldsins í spurningar og spekúlasjónir. Hver var meiningin með þessu? Hvað var Guð að reyna á þeim? Þolgæði? Auðmýkt? Sultarþol?

Það vorar einhvern tímann, hugsaði konan.

Auðvitað voraði á Upsaströnd, þá sem fyrr og alltaf síðan. En það var kalt vor og ísinn fyllti víkina. Dönsku kaupskipin festust í ísnum í fjarðarkjaftinum og rak með straum. Pósturinn kom að sunnan um páska og sagði hart. Missti hestana, alla sjö. Fjórir köfnuðu í húsi, hina skar hann vegna ófærðar.

Hans fór í leguna og kom aftur lifandi, það átti ekki fyrir honum að liggja að sjódrukkna.

Rósa hrósaði sigri: Ég vissi það alltaf og sagði það. Einhvern tímann vorar.

4. KAFLI

Þetta vinna vetrar mín

1.

MÝRARFLÁKARNIR fyrir ofan Sauðanes á Upsaströnd voru ógreiðir yfirferðar líkt og mýrarfen voru ferðamönnum ekki hliðholl á hinu veglausa Íslandi yfirleitt. Dag einn í byrjun febrúar kom maður með pokaskjatta á baki, gangandi sunnan þessar mýrar og setti stefnuna á Sauðaneskot, kotbæ utan og ofan við útvegsbýlið Sauðanes.

Þetta var í ljósaskiptunum og rökkrið var að breiða tjald sitt yfir ströndina og hafið. Hans Baldvinsson var á heimleið og gekk rösklega. Hann var hávaxinn og beinvaxinn, grannholda en þreklegur um axlir og samsvaraði sér vel. Hann þótti líkur föður sínum í andliti, toginleitur, kinnbein lágu nokkuð hátt, augu fremur smá og djúp. Ekki fríður maður en yfir andlitinu var svipur viðkvæmni og hörku í senn, svipur sem fólk mundi. Sumir sögðu að hörkusvipurinn hefði oftast yfirhöndina en þeir, sem betur þekktu hann, sögðu annað. Hár og skegg var dökkt, skeggið mikið en hár örlítið byrjað að þynnast. Aðeins 35 ára og hreyfingarnar báru með sér lífssmagn og afl sem fátt virtist geta bugað.

Hans var góður sjómaður, byrjaði ungur að sækja sjó og átti líkamsburði sína ekki síst árinni að þakka. Sjávarföllin voru bylgjur af hans blóði og sjómennska átti alltaf stærri hlut í honum en búskapur, veiðimennskan hentaði betur en sláturstörf. Illkvittnir nágrannar sögðu að hann væri búskussi. Rósa bætti það upp eins og annað.

Hann staldraði við og leit út á sjóinn. Ennþá mátti greina útlínur Hrólfsskers og Hríseyjar. Þær dofnuðu smátt og smátt og kolamyrkrið lagðist að manninum á alla vegu. Snjólítið var á jörð og myrkrið upp á sitt besta. Skrímslasögur komu upp í hugann en var bægt frá í skyndi. Hinar mennsku skrímslasögur voru honum hugstæðari nú.

Á ferð sinni innan að mætti hann þremur manneskjum á ferð, holdsveikum, með eina grindhoraða bikkju sér til halds og trausts. Hann gæti aldrei gleymt þeirri sjón. Á hendurnar vantaði hálfa og heila fingur. Nánast ekkert nefbak eða hvarmar voru á einu andlitinu, augun rauð og fljótandi eins og hálfbrostin. Hárið lýjur einar, vantaði eyra, krypplaðir líkamir með ógróandi sárum. Fatnaður götóttur og trosnaður, eiginlega druslur einar. Hann hafði hrokkið til baka og ekki treyst sér til að eiga tal við göngufólkið. Samt var einhver manneskjulegur neisti yfir allri myndinni. Þetta var fólk, en svona fór samfélagið með sjúka meðbræður sína.

Sauðaneskot (mynd í eigu HSD).

Hann leit aftur út á sjóinn. Nú var bara myrkur, Hrísey horfin í náttmyrkrið.

Í Sauðaneskoti gat hann ekki verið lengur, ekki með nokkru lifandi móti. Verst var óyndið í konunni. Afskekkt, sagði hún. Voru ekki öll kot Íslands afskekkt? Sjálft Ísland var úr alfaraleið. Hann vissi vel, að til var annar heimur. Þar bjó fólk í húsum sem mynduðu borgir. Og borgirnar voru með steinlögðum strætum, ljósum prýddar.

Hann velti því fyrir sér hvort kóngurinn bannaði að byggð væru hús á Íslandi, hús sem hæfðu fólki. Hann þurfti sitt, kóngurinn.

Hans hristi sig líkt og hann væri að losa sig við ógeðfelldan þankann. Hann tók upp ferðapelann sem vinur hans hafði sett ríflega á, drakk dreggjarnar og gekk síðasta spölinn heim í hlað í Sauðaneskoti.

2.

RÓSA tók engan veginn á móti honum. Vissi að hann átti mikilvægari erindi inneftir nú en oft áður. Fannst samt að heimferð hefði dregist úr hömlu.

Það hefur eitthvað orðið tafsamt hjá þér, Hansi minn, sagði konan hlutlausri röddu.

Ég hafði líka erindi sem erfiði, svaraði Hans. Hann var sestur inn á rúm og fór að opna pokann.

Komstu að Upsum?

Já, auðvitað kom ég að Upsum.

Það fór kliður um barnahópinn. Þau höfðu grun um að eitthvað gott væri í pokanum úr því pabbi kom við hjá afa á Upsum. Og afi á Upsum hafði ekki gleymt þessum krílum út við hinn illfæra Ólafsfjarðarmúla.

Og hvað, ámálgaði konan.

Ég fékk loforð fyrir Lækjarbakka á næstu fardögum.

Svipur Rósu léttist, hún mundi flytjast burt úr einangruninni þar ytra, aftur meðal manna.

Kannski ég taki upp eld og hiti eitthvað handa þér.

Þú ræður því, ansaði maðurinn, tók síðasta hlutinn upp úr pokanum og hallaði sér útaf í rúmið. Það brá fyrir mæðu á andliti konunnar þegar hún sá hvað hann hafði í höndum. Bókarskrudda, ekki yrði hún sett í pottinn.

Það komu boð frá Sigurði á Sauðanesi.

Nú?

Hann sagðist reyna að setja skektuna fram í fyrramálið og róa hérna fram á víkina ef blíðan héldist. Þú værir velkominn með ef þú vildir. Hélt okkur munaði í eitthvert nýmeti eins og aðra.

Jæja, svaraði Hans, hallaði sér útaf aftur og hóf að lesa söguna af Ajaxi fjölkunna. Hann las upphátt og eldri börnin settust kyrrlát og hlustuðu.

Guð minn góður, hugsaði konan, hann ætlar þó ekki að byrja á einum rímnaflokknum enn. Hún mundi vel þegar hann orti Transelíusarrímur. Þá var hún ung og ástfangin og fannst gaman að fylgjast með hvernig þær urðu til í hugskoti bóndans.

Rímur af Þorgrími mikla orti hann svo fyrir tveimur árum. Ekki laust við að Rósu fyndist fullmikill tími fara í þá vinnu. Samt las hún jafnóðum það sem hann orti, lastaði bæði og lofaði eftir brjóstvitinu einu saman. Hún lofaði sjálfri sér því í upphafi að styðja hann alla tíð og hún stóð við það.

3.

ÞETTA vinna vetrar mín, var á milli blunda, kvað Hans Baldvinsson sér til hugarhægðar, búandi á örreytiskoti við ysta haf, Sauðaneskoti. Hann gat ekki stillt sig um, þó í allra hæpnasta lagi væri fyrir einyrkjann með ört vaxandi barnahóp, að liggja yfir kveðskap. Áráttan til þess arna var honum í blóð borin og hann réð ekki við hana. Pappírsleysið var verst, verra en tímaskorturinn. Veður voru stundum vond, þá var helst friður til skrifta. Bág tíð var ekki í alla staði bág.

Hann var fæddur inn í miðaldahefðir í skáldskap. Ennþá lifðu rímurnar með sínum myrka kveðskap og stórfenglegu en torskildu kenningum góðu lífi. Andans flug var minna að mati þeirra sem brutu bókmenntastefnu nýja tímans leið. Þeir töldu rímur lágkúrulegar bókmenntir en gættu þess ekki, að þær lifðu hjá alþýðu manna vel fram á 19. öldina og voru afþreying og skemmtiefni.

Hann var bókarmaður eins og þeir frændur fleiri, las allt sem hann komst yfir og hafði tíma til. Baldvin faðir hans átti talsvert af bókum, mest voru það rit trúarlegs eðlis, biblíur og testamenti. Vídalín trónaði með sína ofurmælsku innan um og saman við útleggingartilraun Espólíns, Árnapostillu og Bastholms prédikanir. Séra Baldvin fylgdist með nýjum straumum, meðal annars bardúsi Fjölnismanna. Keypti þýðingu Fjölnismanna á Mynsters hugleiðingum eftir Sjálandsbiskup Jakob Peter Mynster, þegar hún kom út.

Hans Baldvinsson eignaðist fáar bækur sjálfur. Fékk ekki eina skræðu í arf eftir föður sinn því föðurarfinn tók hann allan út fyrirfram og gott betur. Bækur hafði hann aldrei efni á að kaupa sjálfur og lifði í þeim efnum á bónbjörgum. Að flytja í nágrenni við Þorstein á Upsum var eins og að flytja í námunda við bókasafn. Þegar Hans hóf að yrkja Rímur af Þorgrími mikla og köppum hans var það fyrir bænarstað vinar sem lesið hafði Transelíusarrímur og vildi fá meira að heyra. Eins og hann sagði sjálfur var þetta vetrarvinnan milli blunda, stundum stolið af naumum svefntíma til að yrkja skemmtiefni fyrir nágranna og vini.

Úr eiginhandarriti Hans Baldvinssonar að Þorgrímsrímum (mynd frá Handritadeild LBS).

Séð út Upsaströnd skömmu eftir aldamót (mynd í eigu HSD).

4.

MÉR þau lynda mættu kjör

máls af strindi fróma

ef heppnast myndi fara för

fugl í skyndi óma.

Ekki hata hann skal þrátt

hyggja að bata mínum,

mátti rata á bergið brátt

boðnar hvata vínum.

Til Gunnlaðar sækja svo

sopa mjaðar góða,

barkann hraðast þar skal þvo,

þylja slaður ljóða.

Nú er frá hið forna stand,

finnst mér á því bögum;

ofurfáir yrkja grand

útaf háum sögum.

Ekki varð aftur snúið. Það var ólíklegt að Hans hætti við svo búið. Greinilegt að einhver stóð að baki honum í þetta skipti. Hann lét að því liggja að hann gerði þetta fyrir góðan vin. Kannski fengist það launað á einhvern máta, ekki veitti af í eilífri baráttunni við skortinn. Sumir gaukuðu að honum mat fyrir uppskrift af rímum.

Rósa gekk þess heldur ekki dulin að Hans fékk einhvers konar létti af að yrkja. Gat bundið í orð það sem hann hugsaði og losað með því hugann úr viðjum heiftar og haturs. Þá var ekki til einskis unnið:

Nú að hastar siður sá

síst er víst eg gleymi;

bæði lasti og lygum þá

lýðir kasta mig uppá.

Margir slaðra menn um heim

margt óþarft um hina

upp þó flaðri í eyrum tveim,

eitruð naðra er betri þeim.

Ekki var því að neita að sumir launuðu kveðskapinn með brennivíni. Hans fékk gjarnan á pelann hjá kunningjunum ef þeim líkaði vel það sem hann orti. Hún óttaðist, að allt í einu réð hann ekki lengur við brennivínið, það færi að ráða yfir honum. Það var brennivínsöld, og hún sá afleiðingarnar í kringum sig. Hún greip til þess eina ráðs sem hún hafði, bað fyrir honum er hann var á slarkferðum innra. Brúkaði til þess allan þann bænhita sem hún átti til. Hún vissi að til einskis var að biðja Hans, hann fór sínu fram eins og ævinlega:

Enn skal kyrja upp og byrja rímu

seint því gengur efnið á

ekki lengur þegja má.

Ekkert hressir óðar versa smiðinn

þurru brjósti því að frá

þessu hósta kvæði má.

5.

HANN lá vakandi í rúminu, fann fremur en heyrði að hún vakti líka. Hann varð stundum var við að hún grét og það ágerðist heldur eftir að þau fluttu þarna úteftir. Það bar líka meira á því í skammdegismyrkrinu.

Þau sváfu sitt í hvoru rúminu, hann reis upp og settist á stokkinn hjá henni.

Ekki gráta.

Nei, nei.

Nú förum við héðan.

Já.

Hann strauk stirðlega yfir hár hennar, það sefaði síst grátinn.

Rósa mín, við flytjum í vor. Reyndu að vera glöð.

Ég er glöð. Ætli ég gráti ekki bara af gleði núna.

Maðurinn brosti angurvær við myrkrinu og grátur konunnar sefaðist. Hann fór aftur yfir til sín og lagðist. Innan stundar heyrði hún að hann svaf. Aldrei var hann í erfiðleikum með að sofna á kvöldin og jafnlétt vaknaði hann á morgnana.

Víst var hún fegin að komast burt frá Sauðaneskoti innar á ströndina. Þar var þéttbýlla og þar var Baldvin tengdafaðir sem alltaf fylgdist með þeim og alltaf reyndist henni vel. Eflaust byndi hann ekki lengi héðan af skóþveng sinn á Upsum, eins og hann sagði sjálfur stundum.

Kannski gæti hún orðið honum innan handar núna eftir að hann dapraðist. Málmfríður var svo mikið yngri og stundum óblíð í orðum eins og annað kastið bar við þegar konur giftust sér mikið eldri mönnum, þær höfðu ekki þolinmæðina.

Hún bylti sér varlega til að vekja ekki barnið sem svaf fyrir ofan hana. Það var með eindæmum hvað hún var oft lengi að sofna og fór þá að bylta sér og var enn lengur að ná ró.

Kannski fór hún að velta fyrir sér þessari slitlausu lífsbaráttu, tilgangi lífsins eða framtíðinni. Hún var þeirrar gerðar, að hið liðna raskaði litið ró hennar. Hún heyrði hroðann, var fullkunnugt um hvað sagt var. Hún kölluð klækjadrós og Klæða-Rósa og hann ólánsbósi, jafnvel morðingi. En þeir sem svívirtu samferðamenn sína, liðu sjálfir mestu sálarnauðina, það vissi hún af visku sinni. Þessi vesalings læknir á Egilsá átti í sínu eigin stríði að sagt var og var ekki sjálfrátt.

Hún lét sér það allt í léttu rúmi liggja, hitt var meira áhyggjuefni hvers konar framtíð biði barnanna bæði hennar og annarra. Hinn örsnauði hefur aðeins einn útveg til að bæta heiminn, að nauða í Guði.

Ef vér öruggt setjum

á vorn Drottin traust,

gegnum lífið getum

gengið kvíðalaust.

5. KAFLI

Nafn mitt rita á rímur hér

1.

HANS lá aftur á bak í rúminu og starði út í hálfrökkur hjónahússins. Komið fram í endaðan apríl og varla hægt að tala um myrkur lengur. Hann var að reyna að berja saman vísu í huganum. Það var aldrei friður. Varla til að hugsa, hvað þá skrifa. Varð að ljúka þessum rímum, til að losna við þær. Hann fengi varla hól fyrir þær, að minnsta kosti ekki frá Jónasi Hallgrímssyni.

Menntafólkið sat úti í Kaupmannahöfn og andskotaðist út í alþýðukveðskapinn. Þarna kom hendingin sem vantaði, sú þriðja:

Því skal hætta þar við hreint

þanki hvílist lúinn;

þó illa gengi og æði seint

er eg loksins búinn.

Því væri nær að andskotast út í fátæktina og aumingjaháttinn hér heima. Að eiga varla brúklega báta og engin hafskip. Eyþjóð sem átti ekki skip, hvar var hún stödd? Var það þjóð? Þess í stað börðu þeir á íslenskum almúga fyrir að yrkja ekki undir réttum bragarháttum.

Það rifjaðist upp fyrir honum þegar Jónas gisti á Upsum í hitteðfyrra, þeir voru við heyskap fram á Upsadal, komið fram í september. Hann var sjálfur á Dalnum en krakkinn sem fór með heybandslestina tilkynnti í einni ferðinni að frændi þeirra skáldið væri kominn. Faðir hans hafði vonast eftir honum, vitað að Jónas ætlaði sér landveg til Fljóta og Siglufjarðar. Það gat þó brugðið til beggja vona hvort af yrði. Tíðin var óhagstæð að þessu sinni, gekk á með endalausum rosum og kulda.

Þeir sátu í stofu yfir staupum faðir hans og skáldið þegar heyskaparfólk kom heim um kvöldið. Hans gekk til stofu og heilsaði, Jónas tók undir ekki óhlýlega en sneri sér strax að samræðum við prestinn aftur. Klerkur leitaði frétta og spurði komumann í þaula. Ekki daglegur viðburður að fá sigldan mann í heimsókn, vísindamann og skáld að auki.

Jónasi varð tíðrætt um nauðsyn þess að efla náttúrurannsóknir.

Hvernig eiga nokkrar framfarir að verða þegar atvinnulífið er svo einlitt og dauft. Til að efla sjávarútveg þarf að auka rannsóknir á lífríki sjávar. Þið gerið út hérna á Upsaströndinni en vitið þið hvað býr í hafinu við Ísland? Við verðum að komast að því, læra hvernig nytjafiskar hegða sér, á hverju þeir lifa og hvað veldur aflabresti. Eins og þið vitið manna best verður alltaf aflabrestur við Ísland öðru hverju. Íslendingar eiga ekki einu sinni náttúrugripasafn.

Það varð andartaksþögn, Hans notaði tækifærið.

Okkur vantar fleytur, sagði hann. Bæði til að flytja okkur vörur og sækja sjó. Við þurfum skip.

Skip, Jónas virtist undrandi fyrst, jú auðvitað þurfum við skip. Það er á mörgu sem brennur og ef brennur verður að hrópa, framfarir eru forsenda þess að losna undan erlendu valdi. Hér má ekkert út af bera svo ekki verði skepnu- og mannfellir. Íslenska þjóðin verður að geta brauðfætt sig, þjóð sem ekki brauðfæðir sig verður aldrei sjálfstæð þjóð.

Prestur sveigði nú talið að Íslendingum í Höfn, hvað þeirra á meðal væri efst á baugi og hvernig þeim vegnaði. Hann spurði út í ótímabært fráfall Skafta Tímóteusar, bróðursonar síns. Það dimmdi í svip Jónasar. Hann drukknaði í Holmens kanal, það voru fimm ár síðan. Skarð hans verður aldrei bætt, hann var afbragð annarra manna.

Það man eg yndi

öðru meira

er við Skafta

skilning þreyttum

eður á vænum

vinafundi

góða, geðskapur,

á gleði jók.

Það er mér ekki sársaukalaust frændi, að rifja þetta upp, sagði Jónas. Ég var með honum kvöldið sem hann drukknaði og Konráð líka.

Hörmulegt, sagði séra Baldvin, Stefán bróðir var ekki mönnum sinnandi fyrst í stað. Það er svo, silfurkerin sökkva í sæ en soðbollarnir fljóta.

Hans fannst eitt augnablik sem þessi orð væru sér ætluð. Hann fann reiðina vætla út í hverja taug. Ætlaði að fá henni útrás en stillti sig.

2.

SEINNA um kvöldið var rætt um rímnakveðskap og Fjölnisgreinina. Faðir hans andæfði skáldinu, trúr hefðinni. Hans lét ósagt við hvað hann var að fást, kom engum við raunar, allra síst Jónasi. En hann neitaði því ekki fyrir sjálfum sér að vera með frænda sinn í huga þegar hann orti mansöngva 4. og 5. rímu:

Ættu virða menn því mest

mærðar smíði góða,

sem lyndið stirða lífgar best

og lagar í kyrrðum gæðin flest.

Þeirra að níða ljótt er ljóð

sem last forþéna eigi

og ekki smíða um aðra hnjóð

eða stríðan kveikja móð.

Best er að gæta allvel að

áður en menn dæma

og heldur bæta hvör sem kvað,

kost ágætan tel eg það.

Þvert á móti þessu að

því eg löngum gáði;

ýmsir blóta í allan stað

ekki hót þó skilji það.

Vandlætingaöld nú á

ekki er gott að lifa;

hvör vill ringa mest sem má

menntir slyngar öðrum hjá.

Og hann stillti sig ekki um að bera blak af Breiðfjörð,

Skáldin góðu gleðja fljóð

geðs um drög með orðin hög,

mun ei óðum þykja þjóð

þessi fögur versin mjög.

Engra svalar óðar gal

eyrum betur, þess eg get,

en Breiðfjörðs valið vísnahjal,

vandað letur hans því met.

Hans velti ýmsu fyrir sér þegar hann var kominn í rúmið um kvöldið. Frændur hans gengu menntaveginn en ekki hann. Hann var aldrei spurður hvort hann kærði sig um það. Ekki var efnaleysi um að kenna. Margir höfðu minna handa milli en faðir hans og sendu syni sína samt til náms. Var það brennimerkingin? Skilningur hans hafði vaknað á því að fólk vildi trúa sekt hans, það kærði sig ekkert um að heyra sannleikann, vammirnar voru bragðmeiri. Manneskjan kaus að lifa í blekkingarvef lyginnar, kannski til að geta vafið sitt eigið líf inn í þann sama vef. Margur átti erfitt með að horfa á líf sitt augum sannleika og einurðar og greip því til þess ráðs að hjúpa sig, stinga hausnum í sandinn. Með því að trúa heldur hinu illa gat manneskjan upphafið sjálfa sig. Eins og farísearnir sem sögðu: Guð ég þakka þér að ég er ekki eins og þessi maður.

Ef hann hefði farið í skóla var víst að rímnakveðskapurinn hefði lotið í lægra haldið, eða varð hann ekki að gera ráð fyrir því? Annars var einkennilegt hvernig hendingarnar fæddust fyrirhafnarlaust í kollinum á honum. Hann var lengi búinn að yrkja í huganum áður en hann áræddi að festa nokkuð á blað. Hann hugsaði efnið og síðan runnu fram stuðlaðar setningarnar eins og lækur kominn í rétt horf eftir leysingar. Auðvitað var hann stundum strand en aldrei lengi, stíflan brast og áfram rann ríman. Ómerkilegur kveðskapur, sögðu Fjölnismenn. Rétt var það, hann átti fátt sameiginlegt með Jónasi frænda sínum, nema allsleysið og upprunann.

3.

FLEIRI veltu því fyrir sér, hvers vegna bræðurnir og prestssynirnir frá Upsum fóru ekki í skóla. Fólki bar saman um, að undarlegt mætti heita að presturinn kostaði hvorugan þeirra til mennta. Heldur hafði lengst menntavegur Norðlendinga frá því Séra Baldvin stundaði nám í Hólaskóla. Nú þurfti að fara suður á Bessastaði eða til Hafnar.

Efnabændur voru ekki fjölmennir á Upsaströndinni í byrjun nítjándu aldar þegar Baldvin tók við brauði þar. Veðurfar gaf ekki tilefni til þess og þaðan af síður verslunarhættir. En móðuharðindi voru að baki og smám saman fór einstaka góðbóndi að rétta úr kútnum.

Séra Baldvin Upsaklerkur bar sig illa fyrstu búskaparár sín á Upsum, enda var hann iðinn við að kvarta undan bágum kjörum. En árferði fór batnandi, sem dugandi bónda búnaðist honum vel og efnin jukust. Um það leyti sem synir hans uxu úr grasi var hann þokkalega stæður á þeirrar tíðar mælikvarða.

Skólaleysi prestssonanna var lagt út á ýmsa vegu, um dæturnar var ekki að tala, þær fengu ekki skólavist þó viljað hefðu. Sumir töldu að presturinn tímdi ekki að sjá af spesíunum sínum, loksins þegar hann sæi þær. Áhættan væri mikil að eyða þeim í skólakostnað fyrir strákana sem ef til vill lentu svo í óreiðu og sukki eða annarri ógæfu. Ekki bárust gæfusamlegar sögur af sumum skólapiltum, einkum þeim sem fóru til Hafnar. Skemmst væri að minnast frænda hans.

Þeir sem betur þekktu klerk, höfðu notið lækninga hans, gestrisni eða hjálpsemi, voru þessu öldungis ósammála. Ástæðan lá einfaldlega hjá sonunum. Þeir kærðu sig ekki um að fara í skóla, voru meira gefnir fyrir veiðiskapinn.

Og búskap kannski? spurðu hinir.

Þá dró niður í andmælendum. Ja, búskap og búskap. Drápu málinu á dreif. Hverjir voru gefnir fyrir búskap? Voru ekki efnuðustu bændurnir meira á sjó en landi?

Séra Baldvin hafði vissulega hug á að senda annan soninn í skóla. Stefán var ekki áhugasamur, sló umræðunni á frest þar til augljóst var hvert stefndi. Hans líklega fúsari, en þetta dróst úr hömlu og ekki rætt í neinni alvöru. Málastappið kostaði líka skildinginn þó engu væri um að kenna nema forlögunum helst. Allt í einu var allt um seinan. Hans var orðinn fullorðinn maður, giftur og farinn að sinna öðru.

4.

MORGUNINN eftir fór Jónas fram í Velli og ætlaði þaðan Helju til Skagafjarðar. Hann spaugaði við heimafólk þegar hann kvaddi á Upsahlaði um morguninn. Hvenær skyldi ég koma næst? Síðast þegar ég kom var ég að fala peningalán hjá Jóni maurapúka á Böggvisstöðum. Er hann lifandi ennþá?

Séra Baldvin kímdi: Fékkstu spesíurnar?

Nú skellihló Jónas. Nei, fjandinn sótti kerlingarvarginn og Jón gamli mátti ekkert missa af reytunum. Það var líka lítið til skiptanna, ekki nema svo sem 60 jarðir. Ég fékk engar spesíur, sem betur fer líklega. Þar með gafst Jónas upp á ótíðinni og geymdi sér Siglufjörð þar til síðar, það varð ekkert síðar. Fornyrðislag skyldi það heita. Rímnabuldur var sett í bann þeirra sem töldu síg menntaða til annars og betri kveðskapar. Þeir töldu rímnakveðskapinn þjóðinni til minnkunar, gleymdu því alveg að rímurnar skemmtu fólki og fátt var til skemmtunar. Rímurnar lifðu með fólkinu hvað sem Fjölnismenn og þeir kumpánar segðu:

Nafn mitt rita á rímur hér

rétt ei nauðsyn krefur

því menn vita eins og er

að einhver gjört þær hefur.

Hvað var svo sem skáldskapur? Vindhviða í logni? Uppreisn gegn siðum og venjum? Andóf? Hver vissi það, Jónas ef til vill? Skáldskapur var til að losa hugann við ásókn. Merkilegra var það ekki.

Jónas fór hamförum gegn rímunum, skammaðist út í Breiðfjörð gamla. Það breytti engu. Skáldskapurinn var aðeins til að leysa sálarfjötrana. Nægir voru hlekkirnir samt þó sálin færi ekki múlbundin fyrir Drottin á degi dómsins. Fjandinn hafi það, þessi bálkur varð að klárast í nótt.

Óska eg svo öllum góðs

í einfaldleik þó segi:

þeir sem gjöra ei mér til móðs

mesta partinn eigi.

Flest lenti hvort eð var í glatkistunni. Ætli Jónas réði því hvað lesið verður á Íslandi eftir 200 ár eða svo. Ef einhver les þá lengur. Best að ársetja leirburðinn og binda endahnútinn:

18 hundruð árin nú

allir telja mega

40 þó og 3jú

þar við bætast eiga.

Þrýtur letur, dugur dó,

deyfist blandið sagnar.

Austra set eg árakló

upp í naustið þagnar.

Var þá lokið Transelíusarrímum.

5.

UNGUR maður bylti sér látlaust í þröngu rúmi. Vanfær kona tók mikið pláss. Hún þurfti líka frið.

Ósköp byltirðu þér, Hansi minn.

Jæja.

Það er ekki svefnfriður. Ertu ekki þreyttur sjálfur.

Þreyttur og ekki þreyttur, svaraði Hans.

Góði farðu að reyna að sofa. Þið ætlið að huga að bátnum í fyrramálið. Ekki vanþörf á nýmeti. Guð minn almáttugur hvað mig langar í nýjan fisk, stundi konan.

Það verða einhver ráð.

Ekki verða alltaf ráð. Það var sagt inn í Eyjafirði að ef einhvers staðar væri fisk að fá, væri hann dreginn að landi á Upsaströndinni.

Þú hefur látið gabbast, kona.

Konan, sem lét gabbast, sneri sér á hina hliðina og reyndi að blunda en fóstrið lét ófriðlega. Þessi ófæddi angi yrði líklega kvöldsál. Annars undi hún hag sínum vel hér út með firðinum. Bærinn var þokkalegur og nóg plássið. Var ekki sama hvar maður var ef fólkið var gott? Hans var henni góður og hún var með rokkinn sinn með sér.

Rósa Jónasdóttir var fædd á Leifsstöðum í Kaupangssveit. Hún var glaðlynd og bjartsýn að eðlisfari. Unni lífinu eins og það birtist í fjölskrúðugum myndum náttúrunnar og margbreytileika mannlífsins. Hún vildi hafa hreint og strokið í kringum sig, það var auðveldara í rúmgóðum og reisulegum húsakynnum, hún var ekki alin upp í stórum bæ en móðir hennar vakin og sofin að halda þokkalegu innanstokks. Rósu blöskraði óþrifnaðurinn víða, vissi þó sem var að erfitt var um vik. Konur bugaðar af fátækt, endalausum barneignum, barnadauða og ekkert til af neinu tagi. Hún reiknaði ekki sjálf með neinu ríkidæmi, vonaðist bara til að komast sæmilega af. Hún gerði sér grein fyrir því nú þegar að Hans var ekki mikill fjáraflamaður en hann var góður og ástúðlegur við hana. Hann hlakkaði til að barnið fæddist ekki síður en hún, það var hún viss um. Líklega yrði hann góður faðir, meira en hægt var að segja um suma menn sem kenndu konunum um ef börnin fæddust of ört.

Hún þekkti söguna um Hans og Gunnu en lagði ekki trúnað á þann þvætting, enda væri hún þá ekki hér. En margir urðu til að vara hana við. Hann væri svarkur, svörull og jafnvel drykkfelldur. Hún trúði engu. Hún var ástfangin og ástin hefur þann einstæða eiginleika að breiða yfir misfellur og hún var að byrja að skynja að undir hrjúfu yfirborði bjó viðkvæm sál sem hafði hlotið skaða af hrjóstri unglingsáranna. Hún ætlaði að hjálpa honum, hjálpa honum til að lifa og láta ekki byrðina beygja sig meira en orðið var.

Barnið sparkaði og Rósa kveinkaði sér.

Æ, tuldraðu eitthvað af þessum kveðskap þínum við mig, sagði konan. Ég veit ekkert betra til að sofna frá en þú maldir við mig nokkrar stökur.

Hans hló lágt. Já er svo. Sneri sér að konunni, lagði handlegginn yfir hana og hóf að kveða í lágum hljóðum sjöundu og síðustu rímu Transelíusarrímna.

Hækkar sunna á himni skær

hallar tíðum snjóa;

sinn með kulda bitra blær

burt er vikin góa.

Vorsins blíðu fagna fer

fleirst hvað lífs sig hrærir;

Drottins milda miskunn hér

menn og skepnur nærir.

Í sannleika eg segi frá,

svikist hef þó stundum

mín um verk sem voru fá;

vér það lasta mundum.

Mér forláti mjög ágæt

mörkin lægirs funa

að mitt vitið allt eg læt

ofan í grásleppuna.

Mun eg ekki meira hér

mansöngsglósu teygja.

Sagan kallar svo að mér

síst má lengi þegja.

Síðast sofnaði maðurinn sjálfur út frá sínu eigin maldi. Og aprílrökkrið lagði milda hönd yfir sofandi fólkið í baðstofunni. Í draumum þess ýmist synti óveidd grásleppan eða sveimaði rjúkandi soðningin, komin upp á disk.

6. KAFLI

Yfirheyrðir Æsustaðamenn

1.

ÁRIÐ 1834, þann 17. október, setti sýslumaður Eyfirðinga, Sigfús Schulesen, aukarétt að Saurbæ í Eyjafirði. Það var til að yfirheyra menn þá, sem við undangengin réttarpróf að Upsum á Upsaströnd uppgötvaðist að voru staddir þar á heimilinu, daginn sem Guðrún Bjarnadóttir fórst af byssuskotinu.

Sýslumaður framlagði fyrirkall sitt frá 14. október, þar sem Einar Árnason í Æsustaðagerði, Jóhannes Gíslason á Æsustöðum og Jóhannes Árnason frá Úlfá voru kallaðir til yfirheyrslu. Voru þeir allir mættir, sátu inni í baðstofu í Saurbæ og biðu þess að verða kallaðir fram í stofu þar sem sýslumaður undirbjó réttarhald með þingvottum sínum, þeim Jóhanni Kröyer í Melgerði og Halldóri Jónssyni í Saurbæ.

Þeir þrír mætu bændur vissu vel um hvað málið snerist, höfðu heyrt sögurnar sem gengu af atburðum á Upsum um sumarið, daginn sem þeir voru á ferð þar ytra. Þeir voru einnig búnir að hittast áður en til fyrirkallsins kom, reyndu að rifja þennan dag upp og voru á eitt sáttir um það sem að þeim sneri.

Boð komu nú frá sýslumanni að vitni skyldu ganga til stofu. Þar voru þeir áminntir um að bera sinn sannleika fram eftir bestu samvisku. Voru vitnin síðan látin fara fram nema Einar Árnason í Æsustaðagerði sem fyrstur var yfirheyrður.

Sýslumaður, allverulega farinn að sjóast í yfirheyrslutækninni, var með spurningarnar á reiðum höndum og gengu orðaskipti greitt. Hvaða tíma dags komst þú að Upsum í sumar og hvaða dag var það?

Það var um hádegisbil á fimmtudegi en mánaðardaginn setti ég ekki á mig.

Hvað lengi varstu þar?

Til um nónbil eða litlu síðar.

Hvað af fólki áttir þú tal við?

Þegar ég kom fyrst um morguninn, gengum við heim allir þrír sem er hingað stefnt í dag. Báðum við að gefa okkur að drekka. Tók ég þá eftir að fólk var við fiskverkun hjá hjallinum fram á hlaðinu. Þekkti ég það sumt en sumt ekki. Voru það stúlkur og einn karlmaður. Þá sá ég líka dreng á flakki og heyrði að það hefði verið Hans, sonur prestsins.

Heyrði já, hugsaði sýslumaður. Það var ekki nóg að heyra eitthvað. Hans var samkvæmt framburði Upsafólks sá karlmaður sem við fiskaðgerðina var þennan morgun enda strákur stór vexti eftir aldri. Fleiri börn voru á bænum. Sýslumaður lét hugrenningar sínar ekki uppi og hélt áfram spurningum.

Hvert fóruð þið eftir þetta?

Eftir að við fengum að drekka fóru lagsmenn mínir eitthvað út á strönd og höfðu enga viðdvöl en ég varð eftir þar til um nón eða að aflíðandi nóni.

Hvar dvaldir þú þennan tíma?

Þegar samferðamenn mínir voru komnir af stað var mér boðið að leggjast fyrir og fylgt upp á dyraloft og ég lagði mig í rúmi sem þar var.

Hvað varstu lengi þar?

Ég svaf fram til miðdags.

Hvað sást þú af fólki er þú vaknaðir?

Ég sá prestkonuna fyrst, hún sat með sauma fyrir sunnan vegg. Þar settist ég og sat hjá henni góðan tíma.

Hvað sástu þá fólks á flakki?

Þessa stund er ég sat hjá henni man ég ekki til að ég sæi neitt fólk.

Sástu þá ekki heldur Hans á flakki?

Nei, ekki nema það hafi verið síðast, undir það ég fór. Þá var fólk komið á flakk en ekki þori ég að fullyrða að Hans, sonur prestsins, væri á meðal þess.

Sýslumaður venti nú sínu kvæði í kross.

Áttirðu nokkurt tal við vinnumann prestsins, Jón?

Já, ég átti það tal við Jón, að ég bað hann að ganga upp að farangri okkar sem var fyrir ofan kvíar og binda með mér tvo fiskbagga, hvað hann og gerði. En þegar við höfðum bundið annan fiskbaggann var kallað til Jóns heiman frá bænum.

Vissirðu til hvers var kallað á hann?

Nei, það vissi ég ekki en þegar ég gekk heim á eftir honum sá ég hann úti með ekkert verk. Bað ég hann að ganga uppeftir með mér aftur og binda baggann sem eftir var. Það gerði hann.

Varðstu ekki var við neitt er þú komst heim í þetta skipti?

Nei, ekki annað en ég sá fólk ganga í rólegheitum til og frá.

Sástu ekki Hans prestsson nú heldur í þeirra hópi?

Nei, hann sá ég ekki.

Hvað varð af Jóni vinnumanni þegar hann var búinn að binda með þér baggana?

Þá gengum við báðir heim. Jón gekk frá mér og stóð á hlaðinu þegar ég fór inn í stofu með Stefáni, syni prestsins.

Hvað var nú orðið framorðið dags?

Það var undir þann tíma við fórum af stað því ég stóð litla stund við hjá Stefáni í stofunni. Áður en ég fór af stað bað ég um að fá að kveðja prestkonuna og kvaddi hana ásamt öðru fólki sem fyrir mér varð.

Var ekki Hans prestsson á meðal þess?

Nei, ekki það ég man.

Hvert fórstu þá?

Ég fór frá bænum upp að farangri mínum og tók hesta mína. Þá var sami Jón vinnumaður eitthvað að sýsla við hesta fyrir ofan kvíarnar.

Fórstu svo af stað?

Rétt strax að þessu búnu fór ég af stað og samferðamenn mínir sem í þessu voru komnir utan af bæjum.

Hvað var framorðið er þið fóruð?

Um nón eða liðlega það.

Vissirðu til að samferðamenn þínir kæmu heim að bænum á Upsum eða hefðu tal af nokkrum?

Nei, ekki mér vitanlega.

Varðstu var við að kvenmaður færist af byssuskoti á Upsum þann dag áður en þú fórst þaðan?

Nei, ekki svo ég yrði var við hvorki af heyrn né sjón.

Viltu afleggja eið uppá það sem þú hefur borið hér?

Já, ég get ekki sannara frá sagt.

2.

EFTIR að formsatriðum var fullnægt kom Einar inn í baðstofu aftur. Félagar hans litu spyrjandi á hann.

Það var endalaust þvælt um drenginn, prestssoninn, sagði Einar.

Varð sýslumaður fyrir vonbrigðum með þinn framburð, spurði Jóhannes og strauk hökuna íhugull á svip.

Nei, ansaði Einar, þvert á móti. Hann virtist eiga von á þeim svörum sem ég gaf.

Jóhannes Árnason var nú kallaður fram.

Sigfús sýslumaður varð að yfirheyra vitnin tvö sem eftir voru. Hann hafði boðað þau hingað svo ekki var undan vikist. En hann var orðinn viss í sinni sök. Þetta mál var upplýst í hans augum og þurfti ekki frekar vitnanna við. Raunar fannst honum þetta vera orðið stórmál úr litlu, stormur í vatnsglasi.

Hann hóf að spyrja Jóhannes á Úlfá á sömu lund og Einar.

Hvaða dag komst þú að Upsum í sumar og um hvert leyti dags var það?

Mig minnir það væri á fimmtudegi eitthvað um hádegisbil.

Hve lengi varstu þar?

Ég stóð rétt við meðan okkur var útvegað að drekka.

Hvert fórstu svo?

Ég gekk aftur upp til hesta okkar ásamt Jóhannesi Gíslasyni á Æsustöðum og fórum við strax af stað út að Karlsá.

Komstu þá ekki aftur að Upsum eða áttir tal við neinn þar?

Ekki öðruvísi en þegar ég kom utanað kom ég að farangri okkar á kvíunum en hvorki heim til bæjar né átti ég tal við nokkurn af heimafólki.

Varðstu þá ekki var við neitt ólukkutilfelli á Upsum þennan dag?

Nei, ekkert.

Um hvert leyti dags fóruð þið af stað frá Upsum?

Það var á áliðnum degi, nálægt nóni.

Vitnisburðurinn var nú lesinn fyrir Jóhannes og hann játaði rétt eftir sér haft.

Jóhannes Gíslason á Æsustöðum var síðasta vitni sem spurt var í Guðrúnarmálum. Ekki upplýsti hann málið frekar enda bjóst yfirvaldið ekki við því. Hann svaraði á sömu lund og nafni hans á Úlfsá utan hann kvaðst hafa heilsað því fólki sem hann sá, er þeir gengu heim að bænum til að fá að drekka. Er hann var spurður að lokum, hvort hann hefði orðið var við ólukkutilfelli á Upsum þennan dag svaraði hann: nei, ekki vissi ég til þess.

Jóhannes var síðan látinn víkja frá réttinum og þeim öllum gefið heimfararleyfi. Þingvottar fóru síðan út eftir að hafa staðfest framburðinn og skrifað nöfn sín í prótókoll sýslumanns. Hann sat einn eftir í stofunni í Saurbæ og velti vöngum yfir þessu einkennilega máli sem blásið var upp sem morðmál. Í huganum fór hann yfir málsatvik og gaumgæfði allar þær persónur sem á vettvangi voru, hverja af annarri.

Presturinn, séra Baldvin og maddama Filippía kona hans, voru hafin yfir allan grun, maddömuna hafði hann varla séð á reisum sínum þar ytra, hún lá í rúminu að sagt var, hjartveik.

Dæturnar tvær sem heima voru, Hólmfríður og Snjólaug, voru þaðan af síður tortryggilegar, yndislegar stúlkur sem áreiðanlega gerðu ekki flugu mein. En voru þær reiðubúnar til að hagræða sannleikanum í þágu fjölskyldunnar?

Prestssynirnir Stefán og Hans, við þá staldraði sýslumaður. Stefán átti byssuna, um það var ekki ágreiningur og var ekki nógu varúðarsamur með hana. Um það var enginn ágreiningur heldur. Hann var búinn að mynda sér skoðun á hinum fjórtán ára gamla Hans Baldvinssyni, átti einungis eftir að koma henni frá sér í réttar hendur.

Vinnumennirnir tveir, Jón Jónsson og Hallgrímur Björnsson, komu vart til greina, enda Hallgrímur ekki einu sinni á staðnum þegar stúlkan dó, og Jón sá sem fyrstur kom að líkinu, var ekki líklegur til stórræða.

Vinnukonur á staðnum, auk hinnar dauðu, voru Guðrún Sigurðardóttir og Engilráð Jónsdóttir. Engilráð var ekki heima en Guðrún var systurdóttir prestkonunnar og tengdist því fjölskyldunni óneitanlega. Kannski tilbúin til að segja ósatt fyrir frænku sína?

Síðan voru þarna einhver börn og Æsustaðabændur sem nú höfðu upplýst að þeir voru farnir frá Upsum þegar ólukkan varð. Nú lá fyrir að skrifa skýrslu og senda amtmanni. Sýslumaður ákvað að leyfa málinu að gerjast aðeins, og raunar var komið fram undir jól þegar hann settist við skýrslugerð. Nánar tiltekið á Þorláksmessudag skrifaði hann amtmanni bréf og batt fyrir sitt leyti enda á Guðrúnarmál. En bara fyrir sitt leyti.

7. KAFLI

Lík grafið upp í Upsakirkjugarði

1.

ÞEIR höfðu sammælst sýslumaður og læknirinn. Riðu á föstudeginum út á Árskógsströnd, gistu þar og lögðu tímanlega af stað út að Upsum laugardaginn 11. október. Það var ónotahrollur í sýslumanni er þeir lögðu upp í morgunsárið. Hann, nýkominn frá Kaupmannahöfn, hafði slarkað gegnum lögfræðipróf og setið einn vetur í rentukammerinu, átti nú að láta grafa upp lík. Það var ekki kennt við lagadeild Hafnarháskóla. En þetta var raunveruleikinn. Hann var á leið út á endamörk jarðar til að láta grafa upp lík. Og sjálft prestsheimilið bendlað við málið, verra gat það tæpast orðið.

Sýslumaður, Sigfús Skúlason, sem tók upp ættarnafnið Schulesen af því að Danir öpuðu hann, fyrst af barnaskap, en hélt síðan í það af einskærum þráa, játaði með sjálfum sér að hafa brugðið þegar Bjarni bóndi á Þorleifsstöðum fór fram á uppgröftinn. Ekki óeðlileg ósk í sjálfu sér. Til að vera viss, til að vera alveg viss. En þetta var hans eigin dóttir, margur hefði hikað en kviksögurnar láta ekki að sér hæða.

Til að vera viss um hvað? Sigfús sýslumaður var alveg viss um hvað kæmi í ljós. Hann var búinn að fá glögga mynd af málsatvikum og þurfti ekki uppgrafið lík til að sanna það. Kalt var í veðri. Frost um nætur og norðan þræsingur á daginn. Snemma morguns var hann hægur en beljandinn kæmi, ekkí hætta á öðru. Snjólaust á jörð, frostið lék sér að myndgera náttúruna gráhvíta, setti upp listsýningu ferðafólki til ununar. Titrandi strá varð að glitrandi blómstilk, steinvala í götunni að töfrasteininum langþráða.

Frostið réðst að skeggi sýslumanns, settist þar um kyrrt og vissi sig hafa betur en sólin. Hvorugur embættismaðurinn veitti umhverfinu athygli. Báðir með hugann við annað, hestarnir viljugir og bæði menn og hestar hugsuðu um það eitt að komast á leiðarenda sem fyrst.

Eggert Johnsen fjórðungslæknir var vanur að fást við lík. Auðvitað ekki daglegt brauð að kryfja þriggja mánaða gamalt lík en ekkert til að fárast yfir. Honum duldist ekki óbeit sýslumanns á erindinu út á Upsaströnd. Hann var ungur og óreyndur, næstum brjóstumkennanlegur þótt lögfræðipróf hefði upp á vasann. Úr þessum hugleiðingum rauf læknirinn þögnina.

Gastu ekki fundið morðingjann með yfirheyrslum? Eruð þið hættir að nota þumalskrúfur? Hún var skotin konukindin, var hún það ekki? Hvað ætli við finnum svo sem, nema höglin náttúrlega. Ef við verðum heppnir.

Hún dó af skotsári.

Auðvitað hefur hún verið skotin. Nema hún hafi skotið sig sjálf. Gerði hún það?

Nú fór að síga í háttvirtan sýslumann.

Við sjáum hvað kemur út úr krufningunni.

Jæja, hvort sem þetta er morð eða sjálfsmorð er aðferðin óvenjuleg. Agnes og Friðrik notuðu hamar og hníf og ráku svo endahnútinn með eldi og mig minnir skötuhjúin á Sjöundá brúkuðu eitur til sinna verka.

Agnes og Friðrik, sagði sýslumaður annars hugar, ég var úti í Kaupmannahöfn þegar þeir atburðir gerðust, fylgdist lítið með þeim málum.

Læknirinn glotti: Þau játuðu, Blöndal er ekkert lamb að leika sér við, enginn veifiskati. Hann fékk þau til að játa umyrðalaust.

Svo, sagði sýslumaður og bætti við með þunga: Þitt hlutverk er að ákveða hvort höglin úr byssuskotinu hafa hitt konuna á sama stað, þétt saman eða dreifð. Þú verður líka að ákveða hvaða stefnu höglin tóku sem í höfuðið fóru.

Til mikils er ég kallaður, læknirinn komst ekki lengra og þagnaði.

Af Hámundarstaðahálsi blasti við Upsaströnd, Böggvisstaðasandur og útsveit Svarfaðardals. Haustið að fara hjá. Haustlitirnir börðust enn upp á líf og dauða við veturinn en voru að láta undan síga. Enda var það harla ójafn leikur, vetur karl hafði vopnið sem beit.

Nú var norðannæðingurinn að ná sér á strik, hamaðist í frakkalöfum mannanna og setti hroll í menn og skepnur. Þá var setinn Svarfaðardalur, mælti sýslumaður stundarhátt og þeir stefndu að vaðinu á ánni.

2.

HEIM að Upsum voru þeir komnir sem viðstaddir vildu eða áttu að vera. Jón Jónsson í Miðkoti og Rögnvaldur Sigurðsson í Háagerði tókust á hendur það ógeðfellda verk að taka upp gröfina hennar Guðrúnar Bjarnadóttur. Hvað gerðu fátækir menn ekki fyrir fáeinar spesíur. Örbirgðin skrifuð utan á þá, einkum Jón, heilsulausan, snauðan manninn með stóra ómegð. Rögnvaldur fáskiptinn og hægur, hvorugur hafði minnsta áhuga á að sjá uppgraflð lík dauðskotinnar vinnukonu. En eymdin rekur ekki laust á eftir. Ekki örgrannt að þeir hefðu áhuga á að vita hvernig Guðrún dó. Töldu það þó ekki skipta neinu máli, hún var dauð og dauð kona er dauð hvað sem hver sagði, því yrði ekki breytt. Margir dóu og ekki mikið úr því gert, yfirvöld höfðu ekki alltaf áhuga á mannslátum þó að fólk dæi unnvörpum úr ófeiti og börnin fæddust svo að segja bara til að deyja.

Bjarni á Þorleifsstöðum var kominn niður í Upsi, honum var ekki rótt í sinni. Kvíðandi því sem upp úr gröfinni kæmi var hann fullur efasemda um réttmæti þess arna. Var hann handbendi rógburðarmanna? Hann átti að baki svefnlausar, órólegar nætur. Héðan af varð ekki aftur snúið, yfirvaldið og læknirinn rétt ókomnir.

Þessi þrenning hímdi við sáluhliðið þegar embættismenn þeystu í hlaðið, í sama mund birtist séra Baldvin í bæjardyrum. Hann bandaði þeim ákaft að koma, bað þá í guðs bænum ganga í bæinn og fá eitthvað ofan í sig, ekki veitti af í þessari kuldatíð.

Þið opnið svo gröfina á eftir, sagði hann við Jón og Rögnvald, ýtti öllum inn og lagði bæjardyr aftur á eftir sér.

Boðið var til stofu og meðan beðið var góðgerða hófust umræður þar sem læknirinn talaði mest en kotbændur minnst. Umræðuefnið var í byrjun Friðrik prins og nýafstaðin heimsókn hans til Íslands. Johnsen fjórðungslæknir vissi fjölmargt um ferðir hans.

Honum var snúið frá Suðurlandi vegna kvefpestarinnar, kom svo norður og fékk aldeilis að smakka íslenskt veðurfar. Það sagði hann hafa staðið sig vel. Þetta er alið upp í allsnægtum, munaði og hóglífi svo það er eins og vera settur á vatn og brauð að ferðast um Ísland í þessum ham, sagði læknirinn og bætti því við að hann hefði litið hátignina augum á ferð hans um Akureyri áleiðis til Mývatns.

Hann verður auðvitað aldrei konungur, sagði nú séra Baldvin. En það má binda vonir við arfaprinsinn, Kristján hinn frjálslynda. Hann kvað hafa meiri áhuga á Íslandi en fyrirrennarar hans. Við þurfum einarða menn í Kaupmannahöfu til að rekast í Íslandsmálefnum.

Sýslumaður Schulesen tók til máls: Baldvin Einarsson var talsmaður þess að Íslendingar fengju eigið ráðgjafaþing sem háð væri á Þingvöllum en ekki fulltrúa á þing Eydana. Hvað sem um hans skoðanir má segja var dauðsfall hans sviplegt og sorglegt fyrir föðurlandið.

Klerkur varð eins og annars hugar. Já, það var sviplegt og hörmulegt. Nafni minn á Hraunum var Svarfdælingur í báðar ættir, bætti hann við.

Ættirnar skipta andskotans engu máli, sagði læknirinn. Baldvin Einarsson var maður nýja tímans og aldrei verður metinn sá skaði sem Ísland hlaut við fráfall hans. Þeir eru alltof margir úrtölumennirnir sem vilja hanga í rassi Dana til eilífðarnóns.

Hann leit storkandi í kringum sig en náði ekki að vekja þau andmæli sem hann vonaðist eftir. Það var ekki einu sinni hægt að reita íslenska sveitamenn til reiði, fjandinn hafi það. Og Schulesen svo andlaus að hann þóttist ekki skilja ögrunina.

Læknirinn var ekki alveg af baki dottinn. Hvað finnst smábændunum um sambandsmálin, spurði hann og sneri sér að Jóni og Rögnvaldi. Jóni datt ekki í hug að svara, ekki þó hann hefði verið settur í gapastokk.

Rögnvaldur tinaði, leit í kringum sig í stofunni og svaraði: Ekki þykir viturlegt að brjótast yfir ána áður en komið er að henni. Þykir ykkur sem Íslendingar séu undir það búnir að eiga með sig sjálfir eins og allt er hér?

Viðstaddir komust hjá að svara því að nú komu prestsdæturnar inn með kaffið.

3.

SÝSLUMAÐURINN ungi tók það ráð að láta prestinn og lækninn ráða för í kirkjugarðinum, átti raunar ekki annarra kosta völ.

Þótt ekki væri valinn viður í kistunni var hún lítt fúin á þeim þrem mánuðum sem liðnir voru frá því Guðrún var jarðsungin í Upsakirkjugarði. Kistan var spennt upp og líkið kom í ljós, mjög farið að rotna og þakið hvítri, þykkri myglu. Yfirhúðin lá laus þar sem við hana var komið og féll af í stórum skellum þar sem limir, er saman höfðu legið, voru teknir hvor frá öðrum.

Engir áverkar sjáanlegir nema á vinstra auga þar sem sjá mátti inn í heila. Höfuðkúpan mikið sprungin og í augntóftinni var smávegis af hampi. Forhlaðið, hugsaði læknirinn. Höfuðkúpan var opnuð og skoðuð ítarlega, fundust þar tólf smáhögl öll þétt saman. Unnið var hljóðlega, læknirinn las fyrir og sýslumaður varð nauðugur viljugur að taka að sér bókarastarf á stað og stund. Engum öðrum var til að dreifa.

Rotnunaródaunninn var yfirþyrmandi og læknirinn ákvað að opna hvorki kviðarhol né brjósthol enda væri dauðaorsökin tvímælalaust fundin.

Jón og Rögnvaldur eigruðu frá og tylltu sér á leiði. Þeim kom þetta ekki við, vissu þó að mörgum var forvitni að vita hver yrði úrskurður læknis. Það kæmi í ljós en lífið var svo kyrrstætt á Upsaströndinni árið 1834 að menn ætluðu sér mánuði, ár, jafnvel aldir áður en hið sanna kæmi fram. Liðið var langt á dag þegar verkum lauk í kirkjugarðinum. Kominn kuldahrollur í viðstadda og grafarmenn helltu sér í að koma kistunni niður aftur, Bjarni tygjaði sig til heimferðar en prestur bað menn lengstra orða að fara ekki nema þiggja hressingu. Embættismönnunum bauð hann til stofu, feginn því eins og stundum áður að bærinn var vel hýstur.

Þú verður að koma með eitthvað til að hafa úr okkur kuldaskítinn, sagði læknirinn glaðbeittur. Sýslumaður, ögn fölur á vangann, tók undir: Áttu ekki brennivín, séra Baldvin? spurði hann og undraðist um leið sín eigin orð.

Upsaklerkur var ekki mikill vínmaður sjálfur en átti, að aldarsið, tár til að gefa gestum og gangandi. Á borðið kom flaska og staup. Maturinn kemur fljótlega, sagði prestur og hellti ríflega í glös fyrir gegnkalda embættismenn hans hátignar Friðriks sjötta Danakonungs.

Segðu mér prestur góður, sagði sýslumaður skyndilega: Trúir þú því að drengurinn þinn hafi drepið konu? Komið var fram á kvöld, búið að hella í staupin oftar en einu sinni, oftar en tvisvar. Móða lá yfir stofunni, í bland við líkamsgufur var reykur úr pípu læknisins og ósögð orðin sveimuðu yfir höfðum þremenninganna.

Ég trúi sannleikanum, sagði prestur, honum var brugðið. Hann gætti hófs við drykkju, vanur því og vildi raunar ekki drekka vín. Þitt er að leita sannleikans og kunngjöra hann.

Nú hóf læknirinn upp raust sína: Það er eins víst og ég sit hér að stúlkan hefur skotið sig sjálf. Forhlaðið í tóftinni, höglin öll á einum stað og útverkunin á höfuðkúpunni sýna að byssan hefur verið mjög nálægt auganu þegar skotið gekk úr henni. Það sem meira er, skotið gekk upp í gegnum framheila.

Sem aldrei fyrr héngu orðin í loftinu. Séra Baldvin var staðinn upp, gekk um gólf og neri saman höndum: Ég á hálfbágt með að trúa því að hún hafi skotið sig sjálf, ekki viljandi. Það hefur þá verið einhvers konar slys. Hún kunni ekkert með byssu að fara, ekki frekar en ég.

Sýslumaður leit upp, farinn að drafa og orðinn þokuleitur til augnanna: Kann barn með byssu að fara?

Ég skila inn vottorði, sagði læknirinn.

Embættismenn hans hátignar gistu að Upsum um nóttina.

4.

VISUM REPERTUM:

Samkvæmt krufningarskýrslunni er það öldungis vafalaust að stúlkan Guðrún Bjarnadóttir hefur fengið af byssuskotinu eitt vulnus absolute letale, sem næstum í sama vetfangi hlaut að gjöra enda á líf hennar.

Skotið hefur nefnilega hitt hana í augað, farið upp á við og lítið eitt aftur á við með svoddan krafti að hauskúpan er ekki einungis sprungin á tveimur stöðum ― og á einum stað að neðanverðu, heldur var einnig það stykki af hauskúpunni sem á milli þeirrar efri sprungu og skotið hafði hitt, gengið út svo það var hartnær laust.

Höglin hafa þar að auki hlotið að fara í gegnum fremsta part heilans vinstra megin þó það sæist ekki vegna rotnunar heilans, nema hvað tumoæ cerebri þar voru sundurrifnar.

Hin nánasta orsök til dauða stúlkunnar hefur því verið áverki á heila ásamt miklum heilahristing sem skotið hefur orsakað.

Af fyrrnefndum upplýsingum um stefnuna sem höglin hafa haft, sem öll hafa gengið inn um augað, upp í gegnum fremsta part heilans og fundust tólf þétt saman á einum stað, sýnast langtum meiri líkindi til að stúlkan hafi skotið sig sjálf en að það hafi verið gert af öðrum þó krufningin geti ekki gefið vissu fyrir því. Hampflygsa sú er fannst í augntóftinni og líklegt er að hafi verið forhlað byssunnar, nálægð haglanna hvert við annað ásamt miklum krafti skotsins gefa líkindi til að byssuopið hafi verið mjög nálægt auganu þá skotið gekk úr henni.

E. Johnsen.

8. KAFLI

Bæði lasti og lygum þá

1.

UPSUM, 18. júlí 1834. Virðulegi heiðursmaður.

Án alls formála er yður að tjá þá raunasögu að dóttir yðar, Guðrún, vinnukona hér á heimilinu, er með snögglegum hætti (eftir miðdagsbil í gær) gengin fyrir dauðann veg allrar veraldar. Ég tel víst, sem mér og þessu húsi vel kynnt manneskja, komin heim til vors himneska föður.

Ég var augnabliki áður kominn heim úr ferð, þreyttur, svefnþurfi og hálfkrenktur, nýsofnaður í rúmi mínu og rauk upp við þessi raunatíðindi.

Varð ég því aumari og hef varla síðan ofan fyrir rúmstokk komið. Þótt ég lifi, tel ég aldeilis víst sökum kvilla míns að ég verði ei kominn til að embætta á helgi komanda. Langar mig þó yfirmáta til, ef ég yrði ekki enn þyngra haldinn, að kasta moldarreku á líkið og það gæti skeð síðla sunnudaginn næstkomandi.

Þá væri mér kært og ég segi yður velkominn hér til staðar að vera, lofi Guð. Upp á hvað tel ég mig yður til þénustu reiðubúinn.

Baldvin Þorsteinsson.

Séra Baldvin sat með órólegan hug að loknum bréfaskriftum. Ólagið sem nú hafði riðið yfir var stórt og yrði bæði honum og heimilinu til vansa. Honum duldist heldur ekki að Stefán sonur hans sýndi vítaverða óvarkárni, jaðraði við kæruleysi að skilja eftir hlaðna byssu á glámbekk. Þeir voru miklir fyrir sér synir hans og hugsuðu ekki alltaf til enda gjörðir sínar.

Var hugsanlegt að stúlkan hefði með vilja gert þetta? Alla jafnan lagði klerkur ekki eyru við slaðri manna, hafði þó heyrt utan að sér að Þorvaldur unnusti hennar og barnsfaðir væri farinn að líta í aðra átt.

Væri þetta viljaverk hennar þurfti hann leyfi til að greftra hana í vígðri mold sem tæki tímann sinn ef það fengist þá. Hann sjálfur ræfill til heilsunnar og ekki til málafylgju eins og sakir stóðu.

Hann gat raunar alls ekki hugsað sér að dysja utangarðs sitt eigið hjú. Foreldrarnir sómafólk sem ekki máttu vamm sitt vita. Þeirra vegna var það líka óhugsandi. Nei, þetta var eina leiðin, jarða stúlkuna næsta sunnudag eins og eðlilegt taldist og takast síðan á við eftirmálana ef einhverjir yrðu. Heill heilsu treysti hann sér alveg til að verja gjörðir sínar gagnvart yfirvöldum.

Eftirmálar urðu meiri en prest gat órað fyrir.

Séra Baldvin var brugðið en ekki varð reiðarslagið minna fram í Svarfaðardal er bréfið barst heiðursmanninum Bjarna Jónssyni á Þorleifsstöðum og konu hans Guðrúnu Ólafsdóttur. Með blendnum tilfinningum höfðu þau nýlega móttekið sendingu frá dóttur sinni niður á Upsaströnd. Þriggja vikna, vatni ausið sveinbarn, Jón litla Þorvaldsson sem var föðurlítill fyrir og nú móðurlaus.

Guðrún hneig niður er Bjarni las henni bréfið.

Hvað hefur komið fyrir? Þetta hlýtur að vera eitthvað út frá barnsburðinum, sagði hún. Raunar var ekki nefnt að hún hefði komið illa niður. Hvaða orsakir aðrar geta legið fyrir?

Bjarni hafði fá svör. Nú hún gæti hafa orðið bráðkvödd, slíkt gerist líka hjá ungu fólki, sagði hann.

Hún var alla tíð svo hraust hún Gunna mín, snökti konan og leit til rúmsins þar sem barnunginn lá. Guð varðveiti okkur öll, haldi sinni verndarhendi yfir Jóni litla og gefi okkur þrek til að koma honum áleiðis.

Fleiri orð voru ekki um þessi tíðindi höfð. Samkvæmt venju sinnar tíðar bar Guðrún sorgina innan í sér, reyndi að trúa því að dóttir hennar væri á þeim besta stað sem hugsast gæti og jarðneskar áhyggjur hennar og mæða á enda. Hún réði samt ekki við eitt og eitt tár yfir reifabarninu þegar enginn sá til. Bjarni bóndi lagði á hest og reið niður í Upsi sunnudaginn næsta.

2.

DAUÐSFALLIÐ þótti fréttnæmt í Upsasókn og langt út fyrir hana. Þar reyndist Upsaprestur sannspár. Byssudauði var nánast einstakur atburður á þessum útkjálka heimsins.

Tíðindin bárust bæ frá bæ og veittu ómælda upplyftingu í fásinninu. Þrátt fyrir heyannir gáfu menn sér tíma til að flytja svo mikilvæga sendingu alveg að kostnaðarlausu. Eins og bergmálið kom fréttin til baka en ólíkt bergmálinu varð hún fyllri í bakaleiðinni.

Jón hreppstjóri Þorkelsson í Göngustaðakoti átti um þessar mundir erindi niður á Upsaströnd. Hann kom að Hóli til Jóns og Kristínar þar sem hann var auðvitað spurður almæltra tíðinda. Hann lét lítið yfir en Kristín var næm og skynjaði að hreppstjórinn bar eitthvað fyrir brjósti, fylgdi honum í kveðjuskyni út á hlað og þar leysti hann frá skjóðunni.

Kristínu var erfitt að sitja ein með þvílík stórtíðindi, sönn eða login, sama var. Hún taldi að minnsta kosti skyldu sína að upplýsa Þorvald vinnumann, hann gat átt hagsmuna að gæta, fyrir hönd barnsins þó ekki væri annað.

Þorvaldur Þorvaldsson var myndarlegur maður, þess konar sem gengur í augu kvenna að eigin mati. Hann ætlaði sér annað en vinnumannsstand ævina út. Varð á endanum sjálfs sín, tók við Sauðaneskoti af Hans Baldvinssyni og hóf þar búskap árið 1857 er Hans flutti í Lækjarbakka með hyski sitt.

Þorvaldur var tvígiftur en eignaðist aldrei fleiri börn en Jón litla Gunnuson sem ólst upp foreldralaus fram á Þorleifsstöðum.

Ekki var laust við að Þorvaldi þætti sagan merkileg sem Kristín húsfreyja hvíslaði að honum. Samviskan var reyndar örlítið að ónáða hann, kominn með aðra konu, ákveðinn í að láta Gunnu róa og hún vissi það. Það hvarflaði að honum að vonbrigðin hefðu orðið henni um megn og þetta því örþrifaráð.

Í samráði við Kristínu ákvað hann samt að fara suður í Upsi og spyrjast fyrir, hyggilegast töldu þau að spyrja vinnufólkið. Jón vinnumaður á Upsum þótti fákænn og lítill vandi yrði að veiða upp úr honum. Ef dauði Gunnu var af mannavöldum gat það verið bótaskylt.

Hugum mannanna svipar saman á 19. öld og öðrum öldum. Innan um og saman við er ætíð fólk sem hvorki skeytir um skömm né heiður ef fjármunir eru annars vegar. Jón hreppstjóri í Göngustaðakoti bjó ekki þessa sögu til sjálfur. Hann var ekki hugmyndaríkur sagnaþulur, um það báru dagbækur hans vitni. Hann var heldur ekki nógu röggsamur hreppstjóri til að ganga beint til verks og grennslast fyrir um málið hjá þeim sem líklegir voru til að vita eitthvað um það.

Hann hafði nýskeð hitt Sigfús bónda Eyjólfsson í Fagraskógi sem sagði honum tíðindin og það með, að frá Jóni Jónssyni meðhjálpara í Ytra-Kálfsskinni væri fréttin komin. Lengra varð ferillinn ekki rakinn.

3.

JÓN Jónsson, meðhjálpari með meiru, fæddist á Hrísum árið 1792. Hann bjó á parti af Hrísum 1819-1821 og eignaðist þá með vinnukonu þar á bæ dóttur sem hlaut nafnið Guðrún. Var hann þá harðgiftur maður en þess utan fæddist fyrsta barnið sem hann átti með Guðlaugu konu sinni þremur mánuðum áður en þau náðu að komast í hjónabandið.

Frá Hrísum fluttu Jón og Guðlaug í Miðkot og voru þar komin undir handarjaðar séra Baldvins á Upsum en þeir bæir eru samtýnis. Klerkur sá ástæðu til að atyrða Jón fyrir lauslætið og vildi fá hann til að iðrast og gera yfirbót. Var fátt með þeim nágrönnum eftir það og alltaf síðan. Jón bjó ekki lengi í Miðkoti, var í Ytra-Holti fáein ár en fluttist vorið 1834 að Ytra-Kálfsskinni á Árskógsströnd og bjó þar til dauðadags.

Kvisið um byssuskotið á Upsum barst þjóðleiðina inn yfir Hámundarstaðaháls og allt inn að Kálfsskinni. Jóni bónda þótti þetta ekki ónýt saga. Honum var eiginlega vel skemmt. Helvítið hann Baldvin á Upsum átti fyrir þessu, alltaf rekandi nefið í hluti sem komu honum ekki við. Þeir áttu sannarlega fyrir því prestarnir að fá á sig blett og hrukku, kennimennskan aftan úr forneskju og frjálslyndið eftir því.

Hver skyldi hafa átt byssuna? Stefán prestssonur, það gat enginn annar verið. Hann var stór upp á sig og ósárt þó aðeins lækkaði í honum rostinn. Og Hans bróðir hans stefndi í sömu átt, uppvöðslusamur og kjaftfor þó ungur væri. Svo var hann víst að fást við kveðskap sem gat verið hættulegt í höndum svona kóna.

Jón var forvitinn maður, greindur og vel lesinn. En hann var ekki forvitri og sá því ekki til enda þá atburðarás sem hann setti í gang með samtali sínu við Sigfús í Fagraskógi í fjárhúsunum í Ytra-Kálfsskinni í júlílok 1834.

Sigfús var að koma úr fiskkaupaferð neðan af Árskógsströnd og staldraði við hjá nýja grannanum.

Og þú fluttir úr hinum búsældarlega Svarfaðardal, sagði Sigfús. Það er að mörgu leyti erfiðara undir bú hér innfrá, meiri kalhætta alltjent.

Það er svo andskoti þröngbýlt þar ytra, svaraði Jón. Ekki hægt að snúa sér við án þess að rekast utan í nágrannana.

Þú þekkir auðvitað til á Upsum, tarna var meira slysið sem þar skeði.

Jú, Jón neitaði því ekki að þekkja til á prestssetrinu.

Ætli hún hafi skotið sig sjálf stúlkan?

Það er ómögulegt að vita nema það verði rannsakað sem hlýtur að verða gert. Þeir eru bölvaðir glannar synir prestsins.

Ójá, nú glennti Sigfús upp skjáinn. Hafa þeir eitthvað verið orðaðir við slysið?

Einhver hefur átt byssuna, svaraði Jón. Og eitthvað er fleiprað með að Hans, sá yngri, hafi gaman af að glannast við fólk og væri að handfjatla byssuna þegar skotið reið af, jafnvel heyrst segja „á ég að skjóta þig“.

Jón hafði varla sleppt orðinu lausu er einhver efasemdariðrun gerði vart við sig innra með honum. Hann ýtti því frá sér því að svipurinn á Sigfúsi var óborganlegur.

Það er svona, þú hefur heyrt prestssoninn bendlaðan við byssuskotið á Upsum. Það er heldur óþokkaleg uppákoma fyrir prestinn, ég segi ekki annað.

Jón ætlaði sér að leiðrétta þetta strax, en það lenti í útideyðu fyrir honum því synir hans komu aðvífandi og trufluðu samræðurnar. Sagan var komin á fót og var aldrei leiðrétt í líftíð þessara manna. Tuttugu og fjórum árum síðar, í stórviðri og hörku, var Jón kallaður til sængurkonu að Hámundarstöðum í sömu sveit. Þar var af tilviljun staddur Stefán Baldvinsson og þar voru sögulaunin greidd að hluta. En það er efni í aðra sögu.

4.

ÞORVALDUR Þorvaldsson lét ekki sitja við orðin ein, heldur gerði sér upp erindi að fara suður í Upsi. Hann hitti að máli Hallgrím vinnumann. Þeir ræddu um stund tíðarfarið og heyskaparhorfur og Þorvaldi gekk seint að komast að efninu. Skyndilega fannst honum þetta allt vera fráleitt og hálf fyrirvarð sig. Þá svifu fyrir hugskotssjónir peningavonirnar og þessi þrá vinnumannsins að verða sjálfs sín herra sem aldrei hefur látið nokkurn Íslending í friði.

Hann kom sér að lokum að efninu og spurði Hallgrím hvað hann vissi um atvik þennan örlagadag á Upsum er Guðrún Bjarnadóttir vinnukona lést af völdum byssuskots. Hallgrímur fór undan í flæmingi, sagði sem satt var að Jón vinnumaður hlyti að vita betur um öll tildrög þar sem hann hefði fyrstur komið að líkinu.

Já, er það svo, kom hann fyrstur að líkinu, sagði Þorvaldur. Og hvernig segist honum frá þessu?

Ég hef svo sem spurt Jón hvort hann viti nokkuð hvernig þetta atvikaðist. Hann vildi engu svara en vísaði á Stefán.

Vísaði á Stefán, auðvitað. Þorvaldur hélt heim við svo búið en Kristínu á Hóli fannst sem erindisleysa hefði verið farin.

Þú verður að hitta prestinn sjálfan, Þorvaldur, sagði Kristín. Ekki lýgur guðsmaðurinn, hef ég trú á. Það hefur allt verið í felmtri yfir ósköpunum og hver ber af sér. Auðvitað eru hjúin varkár þar sem húsbændurnir eru annars vegar.

Með sjálfri sér gat Kristín ekki annað en verið fegin þeirri staðreynd að dygg hjú hlupu ekki með óhróður um húsbændur sína milli bæja. Sjálf húsfreyja á stóru heimili.

Svo stappaði hún stálinu í Þorvald að hann sleppti öllu yfirvarpi í næstu ferð og gerði strax boð fyrir prestinn. Séra Baldvin bauð honum til stofu, hafði grun og varð að honum.

Jæja, Þorvaldur minn er eitthvað þungt í þér? Er nokkur óvinskapur með okkur fremur en verið hefur?

Nei, svaraði Þorvaldur með dræmingi. Þó er það heldur en hitt.

Fyrir hvaða sakir er það?

Þessar sögur sem ganga um dauða Guðrúnar unnustu minnar valda mér bæði óþægindum og áhyggjum.

Ekki veit ég hvað sagt er en vitaskuld var óvarkárni að skilja byssuna eftir hlaðna. Ef forða mætti óvináttu okkar í milli er ég tilbúinn að friðþægja fyrir þessa ógætilegu meðferð byssunnar. Hvort sem lög skylda mig til þess eður ei sem ég veit ekkert um.

Þorvaldur hlustaði álútur á ræðu prests: Um hvað ertu svo sem að tala?

Ég gef að sjálfsögðu eftir legkaup og líksöngseyri, dreg ekki af kaupinu hennar vinnutap vegna barnsburðarins og jafnvel er ég tilbúinn að borga eina eða tvær spesíur til barnsins.

Í huga Þorvaldur höfðu myndast aðrar og stærri fjárhæðir: Ég þakka þér ekki fyrir það, þar sem svona hefur gengið til.

Að því sögðu kvaddi Þorvaldur prestinn stuttaralega og hélt heimleiðis. Vonbrigðin hlupu niður í fætur hans, steinvölur og moldarkögglar fengu ærlega að finna fyrir því. Séra Baldvin fannst ský draga fyrir sólu. Hann settist hálflamaður inn í stofuna aftur eftir þykkjuþungar kveðjur unnustans á Hóli. Hvað var á seyði? Það hlaut að vera eitthvað annað og meira en ógætileg meðferð skotvopns. Var verið að ýja að einhverju öðru og alvarlegra. Hann yrði að spyrja hjúin. Eins og fyrri daginn barst söguburður síðast til þeirra sem hlut áttu að máli. Kannski hafði Snjólaug heyrt eitthvað en ekki viljað hvekkja foreldra sína með því að segja frá því.

Í þessum þönkum var hann er Filippía kona hans kom að honum. Hún var kvíðin á svip og hélt hendi við hjartastað.

Hvaða erindi átti Þorvaldur svo brýnt? spurði hún. Hann kom ekki inn að fá kaffisopa hvað þá heldur.

Presti þótti vænt um konu sína, hafði áhyggjur af heilsu hennar og var tregur til svars.

Einhver ófögnuður er á ferðinni en ég ætla að biðja þig að hafa ekki áhyggjur af því, elskan mín. Ég ætla að grafast fyrir um það. Hvort það er eitthvað meira en óánægja með byssuna veit ég ekki en ég ætla að líta í norsku lög og sjá hvaða bætur eru ætlaðar fyrir tilfelli sem þetta.

Kvíðatilfinning prestmaddömunnar var orðin að miklum þyngslum innra með henni. Hún hélt rakleiðis inn í eldhús, hitti þar fyrir dætur sínar, Snjólaugu og Hólmfríði, og fékk hjá þeim að heyra hvað sagt var.

Séra Baldvin settist með norsku lög og fór að rýna í hvað segði þar um viðurlög við því að skilja eftir hlaðna byssu, er yrði manni að bana.

9. KAFLI

Klögumálin gengu á víxl

1.

UPSUM, 19. júlí 1834.

Hreppstjóri Jón Þorkelsson Göngustaðakoti. Heiðarlegi vinur.

Bæði gerir það lasleiki minn, að ég nú meir en tvo daga hef legið og treystist ei enn til að embætta á morgun, svo og líka það að ég veit sem stendur enga ferð inn til herra E. Briem. Nú sný ég mér til yðar og bið ef ferð vissuð að þér þá tilkynntuð frá minni síðu dauðsfall vinnuhjús míns, Guðrúnar Bjarnadóttur, er hér skeði þann 17. þessa mánaðar. Kom atvikun sú okkur öllum en þó einkanlega veikri konu minni, er engu óhræðandi og óhrellandi má mæta, ofurþungt fyrir.

Þannig er það sem ég frekast veit fyrir Guði og samvisku minni til gengið. Ég kom sama dag heim úr hrakningsferð, mæddur, svefnþurfi og krankur hér um bil klukkan eitt eftir miðdegi, bað að láta mig engri mannrellu mæta, sem ég sá að fyrir var kominn úr Eyjafirði. Ég gekk strax inn að sofa og leit á pilta mína í baðstofunni, nýkomna af sjó og dottna þar út af í baðstofunni óafklædda, þar sem hver hafði sett sig meðan borðuðu mat sinn en kvenfólk gerði til góða aflanum.

Ég datt út af og sofnaði og var hér um bil klukkan fjögur vakinn upp við þá bágindafregn að meirnefnd Guðrún lægi á grúfu fram í dyralofti það héldi dauð. Ég treystist eigi á fætur, skipaði í hasti að vekja upp karlmennina og sjá hvað um væri. Kvenfólk mitt segir mér á meðan: Ég held Stefán, sonur minn, hafi sett þar upp (hann hefur þar á sumrum svefnstæði en sofnaði nú af þreytu þar sem hann staldraði við í baðstofunni) byssustúf sinn með skoti fyrir, gat um ei mætti ganga um loftið og hafði gripið frá lykilinn. Guðrún (segir kvenfólkið) spurði okkur eftir ljósíláti, við vísuðum á það og uggðum einskis voða.

Þegar hennar hafði verið saknað um tíma sást loftið ólæst. Þar var litið upp og hún þá eins og fyrr segir hverja piltarnir fundu ei með lífsanda sem varaði mínútu lengur. Yðar heiðarlegasti.

Baldvin Þorsteinsson.

Prestur sat góða stund með ófrágengið bréfið í höndum. Hafi hann verið í vafa hvort greftrun vinnukonunnar væri ólögmæt þá vissi hann upp á sína tíu fingur að þetta bréf stóðst ekki landslög. Að dagsetja bréf aftur í tímann, bréf sem varðaði svo mikilvægt málefni var undir öllum kringumstæðum ólöglegt. En hann ákvað að treysta orðum Jóns hreppstjóra sem féllu í samtali er þeir áttu viku af ágúst. Þrátt fyrir vitorð embættismanns, sem Jón óneitanlega var, þá var samviskan ekki góð.

Þegar séra Baldvin skrifaði þetta bréf vissi hann mætavel að Eggert Briem, sem staldraði stutt við í embætti, var ekki lengur sýslumaður Eyfirðinga en blekkingin átti að halda. Sigfús Schulesen var settur sýslumaður 8. ágúst, hans embættistíð í Eyjafirði var líka stutt, rúmt ár. Líklega hafa Guðrúnarmál verið einna bitastæðust þeirra mála sem hann fékkst við í sinni tíð þar.

Séra Baldvin og hreppstjóri Jón höfðu talað sig saman og samkvæmt því samtali setti prestur hest undir vinnumann fram að Tjörn. Hann skyldi biðja séra Árna Halldórsson fyrir bréfið fram að Urðum en þar embættaði Tjarnarprestur 12. sunnudag eftir trinitatis sem þá bar upp á 24. ágúst. Ganga mátti að því vísu að hreppstjóri kæmi til kirkju eins og sanntrúuðum sómdi.

Gekk það eftir og Jón fékk bréfið. Hann var tæplega eins heiðarlegur og ávarpið gaf til kynna því að hann stakk bréfinu í skatthol sitt er heim kom og settist sjálfur við skriftir. Hann átti ýmis bréfleg erindi við sýslumann og spurði sem í framhjáhlaupi hvort hann ætti að skrifa upp og virða eftirlátnar eigur Guðrúnar Bjarnadóttur og selja til framfæris barni hennar. Hann nefndi einnig eins og af tilviljun hvenær hún hefði látist og með hvaða hætti.

2.

SÝSLUMAÐUR hafði hraðar hendur og svaraði bréfi Jóns þann 10. september. Þar segir hann að skiptaréttinum hafi verið öldungis ókunnugt um dauðsfall Guðrúnar Bjarnadóttur vinnukonu á Upsum. Gerir þó engar frekari athugasemdir en biður hreppstjóra að skrifa upp og virða fémuni hinnar látnu konu og aðgæta hvernig hafi staðið á með launin hennar er hún dó.

Biður ennfremur Jón að vera hjálplegan og halda uppboð á eigunum og þiggja fyrir það ómakslaun er öllu væri til skila haldið. Sýslumaður telur að faðir barnsins ætti að vera til staðar við uppboðið en að Jón ráðstafi að öðru leyti öllu sem haganlegast fyrir hið móðurlausa barn.

Meðan prestur og hreppstjóri stunduðu ólögmætar bréfaskriftir sem ákafast var fleira á döfinni frammi í Svarfaðardal varðandi andlát Guðrúnar Bjarnadóttur. Bjarni á Þorleifsstöðum, faðir stúlkunnar, hafði nú ritað amtmanni bréf og farið fram á opinbera rannsókn á dauða hennar. Af þessu hafði séra Baldvin veður og rak það á eftir honum frekar en hitt að skrifa antedaterað bréf í trássi við lög og rétt.

Bjarni amtmaður Thorarensen á Möðruvöllum brá við skjótt og sendi erindi nafna síns á Þorleifsstöðum áfram til sýslumanns Sigfúsar Schulesen. Sá nýsetti sýslumaður kannaðist við málið og það ekki af góðu. Taldi brátt að upplýsa það og stefndi fjölda manns til þings að Upsum á Upsaströnd 19. og 20. september. Stefnan vakti úlfaþyt á ýmsum bæjum og beinlínis hjónadeilur úti á Hóli. Jón bóndi fékk stefnu og Kristín skildi ekki hvers vegna, en vildi vita það. Jón taldi að það lægi í augum uppi þar sem hann væri meðhjálpari í Upsakirkju.

Nú, og svo smíðaði ég utan um líkið og var við kistulagninguna.

Þú sagðir sjálfur að ekkert hefði verið athugavert, þegar ég spurði þig, sagði Kristín æst. Það var þó búið að tala mikið um þetta en þú þóttist ekkert vita en nú er þér stefnt fyrir rétt.

Ég sagði aldrei að ekkert hefði verið athugavert enda veit ég ekkert um það. Ég sagði að ég hefði ekkert séð sem satt er, ég sá ekki nokkurn skapaðan hlut.

Ekki nokkurn skapaðan hlut nei, þú vilt aldrei segja mér neitt.

Nú gætti greinilegrar gremju.

Það er betra að vera ekki með lausmælgi, það hef ég alltaf sagt, sagði Jón á Hóli, sem hraður á hnísuvöllinn fór.

Ertu að drótta að mér?

Ég segi bara svona.

Ég get látið þig vita það, Jón Jónsson, að ég hef lítið um þetta mál talað. Enda er það ekki ég sem er kölluð fyrir rétt.

Við skulum bara vona að þú verðir ekki kölluð fyrir. En svo mikið veit ég, að ekki eru öll kurl komin til grafar enn. Það á ýmislegt eftir að ganga á, spái ég. Farðu að rifja upp, kona, þetta litla sem þú sagðir þá.

Að þessum orðum töluðum seildist bóndinn upp í sperrukverk, sótti tálgaðan bút úr fjöðurstaf og fór að stanga úr tönnum sínum.

10. KAFLI

Réttlætið hlýtur að sigra

1.

DRENGURINN var að byrja að skilja, skyndilega var sem upp rynni ljós í tættu hugskoti hans. Var hann í raun og veru grunaður um þennan skelfilega verknað? Gat það átt sér stað? Hann hélt að svonalagað gerðist bara í sögum. Í sögum kom alltaf hið rétta fram í dagsljósið, fyrr eða síðar. Þannig hlaut það að verða einnig nú. Heiðarleikinn og réttlætið höfðu ævinlega betur í átökum við lygina og illmælgina.

Þetta hafði honum alltaf verið innrætt. Eitt af boðorðunum hljóðaði svo: Þú skalt ekki bera falsvitni gegn náunga þínum, þess vegna borgaði sig að lifa grandvöru og heiðarlegu lífi. Eitthvað þungt og vont var að búa um sig innra með drengnum.

Ég tala við föður minn, hugsaði hann. Hann veit hið rétta og kemur öllu í lag aftur.

Hann gekk inn bæjargöngin til baðstofu. Enginn var í baðstofunni þessa stundina. Hann mjakaði sér inn baðstofugólfið og nam staðar fyrir framan hjónahúsdyrnar, vissi sem var að faðir hans hafði lagt sig útaf. Vonandi var hann ekki lasinn. Hann drap laust á dyr og ýtti hurðinni varlega frá stöfum.

Hver er þar?

Má ég koma aðeins inn fyrir og tala við þig, faðir minn?

Gjörðu svo vel, barnið mitt.

Séra Baldvin reis upp við dogg en Hans smeygði sér innúr dyrunum og settist á rúmið andspænis föður sínum.

Hvað heldurðu að gerist þegar sýslumaðurinn kemur?

Hvað veit ég um það, sonur sæll, ansaði séra Baldvin stuttur í spuna. Fölur vangi hans og dökkir baugar undir augum báru vott um svefnleysi undangenginna nátta.

Heldurðu kannski að mér verði kennt um þetta?

Faðir hans leit á hann með alvarlegum svip.

Er einhver ástæða til þess?

Nei, auðvitað ekki pabbi, en mér hefur fundist....

Ekki hafa áhyggjur af þessu, sonur minn. Hafir þú ekkert gert, hlýtur það að koma í ljós.

Drengnum létti eitt augnablik. Auðvitað hlyti sannleikurinn að koma í ljós. Annað gat ekki átt sér stað. Eða hvað? Hann var kunnugur sögum sem gengu milli manna, alls konar sögum um allt mögulegt. Greinilega var búið að dikta upp sögu um Gunnu og hvernig hún dó og bendla hann við málið.

Hann reikaði fram göngin og út úr bænum. Það þyrmdi yfir hann aftur. Yfirheyrsla, hvað var það? Móðir hans hafði reynt að undirbúa hann. Hún var engin meðalmanneskja, móðir hans, átti lögmann fyrir afa og sýslumenn í langfeðratal. Samt var eins og hún vissi ekki hvað væri framundan. Hvernig er líka hægt að undirbúa sig fyrir það sem enginn veit hvað er? Hans ranglaði út, inn í kirkjugarðinn og settist sunnan undir kirkjuna. Þyngslin innra með honum voru nær óbærileg. Hann gat ekki setið kyrr, stóð upp aftur, gekk upp Holtin og stefndi upp á Upsann.

Orð móður hans klingdu í eyrum: „Þú ert svo mikill orðhákur, Hansi minn“.

Auðvitað hafði hann strítt Gunnu, alveg eins og hinum vinnukonunum. Var það saknæmt?

Þetta var að verða of erfitt. Ætti hann að fara alveg suður að Gilinu? Það lifði enginn sem henti sér í Gilið. En var hægt að láta lífið hlaupa burtu vegna óttans við sársaukann sem því einatt fylgdi?

Hann létti ekki för fyrr en upp á Upsann kom. Þar var útsýni stórfenglegt, alla jafnan heillaði það hann. Það var eins og hugurinn yrði léttari við að koma upp á Upsa og sjá bæði inn og út Fjörð. Hrísey blasti við sjónum, ílöng og kúpt eins og hvalur sem skaut upp bakinu, á þessu hvalbaki fóru menn síðan að byggja sér bæi og bjástra með kindur. Nú bjó Kristín systir þar og ekki á neinu koti, sjálfum Ystabæ. Haustlitirnir allsráðandi þar eins og uppi á landi.

Hvar voru haustlitir fegurri en á Upsaströnd? Drengnum varð litið yfir í Böggvisstaðafjallið. Það logaði í undursamlegum litatónum sem báru honum andblæ fegurðar og voru mótvægi við ljótleika lífsins sem við honum blasti nú. Rauðir, gulir, brúnir og grænir litir runnu saman í órofa mynd þar sem engu var ofaukið og ekkert virtist vanta. Skaparinn mikli gekk frá öllu eins og það átti að vera. Hann, sem skapaði slíka mynd og öllu réð, hlaut að standa með hinum smæstu og sjá til þess að réttlætið sigraði.

Hans tyllti sér niður, blés mæðinni og sat enn þegar jóreykur sást á Hámundarstaðahálsi.

2.

SÉRA Baldvin varð annars hugar þegar drengurinn var genginn út. Hann skynjaði ekki ennþá fyllilega hvað á seyði var, þó vissi hann að nú var við ill öfl að eiga. Óvildarmenn hans gátu tæplega fundið naskari leið að honum en ráðast á barnið hans, yngsta barnið hans, aðeins 14 ára gamlan drenginn. Sem ófær væri að bera hönd fyrir höfuð sér.

Hann mundi einkennilega vel eftir fæðingu þessa drengs. Komið fram á jólaföstu, hann hafði nýlega fengið í hendur eintak af Klausturpósti Magnúsar Stephensen og var að glugga í hann. Vissi að yfirsetukona var komin og einhvers var að vænta.

Enda þótt Filippía prestkona væri á besta aldri, ekki hálffertug, var þetta hennar síðasta barn. Hún var þreytt eftir barnsburðinn og þegar ljósmóðirin rétti henni reifabarnið var hvorki eftirvæntingu né gleði að sjá í svipnum. Sex ár frá síðustu fæðingu og hún hafði hálfpartinn haldið að nú væri nóg. Fimm börn voru svo sem ekki mikið en konur af hennar standi áttu síður að standa í eilífum barneignum, svo þurfti að framfleyta þeim og koma til manns, það var ekki nóg að ala börnin af sér. Og brauðið var óneitanlega rýrt, þótt Baldvin gerði úr því sem hægt var.

Þetta er myndardrengur, sagði yfirsetan sem sjálf átti slindru af börnum ýmist lífs eða liðnum. Ekki amalegt að taka á móti barni á svona bæ, nóg til af öllu og pláss til að athafna sig. Drottinn minn, aðstæðurnar sums staðar, varla þverhandarbreidd milli rúma og hver liggjandi ofan í öðrum.

Litla gleði var þó að sjá í andliti prestmaddömunnar.

O jæja, yfirsetan sneri sér að sínu og hætti að velta fyrir sér ástandi sængurkonunnar.

Filippía lagði drenginn fyrir ofan sig í rúmið, leit á hann þreytulega og svo áhugalítil að henni varð illa við sem snöggvast. En hún tók sig á og fór að rjála við umbúnað á brjóstum. Engin mjólk, best að hvíla sig meðan hann þagði. Prestinum voru færð tíðindin að fæddur væri drengur, hann lagði frá sér Klausturpóstinn en aldrei þessu vant varð það ekki hans fyrsta verk að fara inn til konunnar. Hann eigraði út á bæjarhlaðið. Fæddur annar sonur.

Bærinn að Upsum var með þeim reisulegri á Upsaströnd og þó víðar væri leitað. Byggður upp af séra Gunnari Hallgrímssyni og það myndarlega gert. En hann var ekkert bjartari en aðrir bæir, síst á dimmleitum desemberdegi. Búið að vera með eindæmum rysjótt og erfið tíð, svo sem engin nýlunda, en nú var hann stilltari. Guði var lof fyrir að styttist í jólahátíðina. Þá var tilefni til að auka ljósin í svartnættinu og skammdeginu. Séra Baldvin hrökk við, hvað var hann að hugsa? Hann snerist hvatlega á hæli, fór inn og stormaði einbeittur á svip gegnum baðstofuna og staðnæmdist ekki fyrr en við rúm konu sinnar.

Guð gefi ykkur báðum góðar stundir, sagði hann, beygði sig niður og kyssti konu sína á ennið.

Ungbarnið bærði á sér. Klerkur dró sængina örlítið til þannig að hann sá barnið.

Þetta er rétt skapaður og fallegur drengur.

Já, svaraði konan, en vantaði þann sannfæringarkraft sem þarf til að mark sé að.

Þú ert þreytt góða mín, reyndu að sofna og hvíla þig.

Hann hlúði að móður og barni og gekk út.

3.

MEÐ þeim hjónum Baldvin og Filippíu var jafnræði. Röktu bæði ættir sínar til landsþekktra stórmenna, presta, lögmanna og biskupa. Bæði töldu til frændsemi við sálmaskáldið stóra sem söng þorra landsmanna yfir í eilífðina með sláttumanninum slynga.

Séra Baldvin var sonur séra Þorsteins Hallgrímssonar prests Stærra-Árskógi og barnungur missti hann móður sína, Jórunni Lárusdóttur Scheving, fóstraður hjá frændfólki og gat aldrei fullþakkað drottni sínum hve heppinn hann var með móður sinna barna. Baldvin var vörpulegur maður þó ekki væri hann hávaxinn. Hann var ljós á hár, skarpleitur og nokkuð toginleitur. Holdin voru honum ekki til trafala, ólíkt séra Gunnari Hallgrímssyni fyrirrennara hans á Upsum sem ekki gat sofið í rúmi síðustu árin sakir offitu.

Hafís vid Böggvisstaðasand (mynd í eigu HSD).

Upsir um síðustu aldamót (mynd í eigu HSD).

Baldvin var með hugann við búskapinn seint og snemma. Sá sem barn, með eigin augum, afleiðingar Móðuharðinda. Aldrei soltið sjálfur en það var eins og hver önnur slembilukka, fæðast á réttum stað var málið. Gat líka hafa orðið sonur kotbónda og soltið eins og margur gerði.

Kór gömlu kirkjunnar. Upsakapella (mynd í eigu HSD).

Upsakristur (mynd í eigu HSD).

Hann var aldrei rór fyrr en hey voru komin undir torf eða þak og hæfilega á þau sett. Búr og geymslur fullar af mat og eldivið og sótt í matarkistu sjávar það sem hægt var og oft hart sótt. Enda var hann hjúasæll og oftast verið heppinn með vinnufólk, þar til nú.

Presturinn andvarpaði og djúpt í hugskoti hans bærðist minning frá Grenjaðarstað, óþægileg en áleitin. Var hann of harður þá? Ætlaðist ekki til að svo hörkulega yrði tekið á Sigfúsi ræflinum. Það var mikið að þola hýðingu og ævivist á Brimarhólmi fyrir stuld á einni kind. Svona var þetta, eftir að kæran var farin af stað var málið úr hans höndum, hann réð engu um framvinduna. Samviskan var honum ekki alveg sammála þarna.

Nú var hann í þessu hörmulega máli með drengina sína. Séra Baldvin hafði ekki ofurtrú á íslensku réttarfari, lömuðu af fjárskorti og duglausum embættismönnum sem alltof mikið var af. Refsigleðin með þvílíkum eindæmum að engu tali tók. Sjö ár voru frá Kambsráni og aðeins voru fjögur ár frá síðustu aftöku, Friðrik og Agnes hálshöggvin fyrir morð. Fyrir morð, það fór hrollur um klerkinn.

Filippía, kona séra Baldvins, var dóttir Erlends Hjálmarssonar klausturhaldara á Munkaþverá og konu hans Karítasar Sveinsdóttur lögmanns. Þann dag sem von var á sýslumanni klæddist maddama Filippía ekki. Hún fann að máttur hennar var á þrotum, í bili að minnsta kosti.

Hún vissi vel hverjar voru skyldur húsmóður á stóru heimili, undan þeim skyldum hafði hún aldrei skotist. Að fornum hætti og föstum varð að ríkja regla, iðjusemi og trúrækni á heimilinu. Á herðum húsmóðurinnar hvíldi allt í senn verkstjórn, eftirlit með líðan fólksins og kennsla hinna ungu. Hún þurfti að sveigja margt og ólíkt fólk að þeim heimilisbrag sem hún vildi hafa. Ýmislegt þurfti að eiga hjá sér til þess, örugga skaphöfn og myndugleika ásamt nærgætni og umburðarlyndi. Þessa eðliskosti hafði Filippía Erlendsdóttir.

Nú var svo nærri henni gengið, að hún lét stjórn heimilisins í hendur dætra sinna sem enn voru heima, Snjólaugar og Hólmfríðar, og lagðist í rúmið.

Hún var þó ákveðin í að fylgjast með framvindu mála og styðja eftir mætti yngsta drenginn sinn sem nú átti í vök að verjast. Hún varðist ekki þeirri hugsun að ætíð hafði hún haft áhyggjur af honum og borið kvíðboga fyrir framtíð hans. Hafði það verið einhvers konar fyrirboði?

11. KAFLI

Fyrstu vitnaleiðslur

1.

SÝSLUMAÐUR var taugaóstyrkur og fumandi. Hans fyrsta stórmál í sýslumannsembætti byrjaði með töfum og þvargi. Fyrst eilífar annir innra, komst ekki út í Svarfaðardal fyrr en 17. september. Þá kom í ljós að annar stefnuvotturinn var vitni í málinu og því óhæfur og hinn að flækjast við heyskap frammi í dal.

Þar sem hann gisti á Hrísum lá beinast við að fá Sigurð Jónsson hreppstjóra þar til að vera stefnuvott. Tengdafaðir Sigurðar, Jón Hallgrímsson á Karlsá, kom í leitirnar og hægt var að birta stefnur eins og til stóð. Að minnsta kosti voru allir stefndu mættir heim í Upsi að morgni 19. september ásamt þingvottum, þeim Halli Hallssyni í Árgerði og Halldóri Bjarnasyni á Hóli fram. Ekki hamlaði veður heimangöngu vitna og annarra sem hlut áttu að máli. Það var svo gott að menn mundu vart aðra eins blíðu, komið fram um göngur.

Réttað var í stofunni til hægri handar þegar inn í bæjardyrnar kom. Gluggi stofunnar sneri fram á hlaðið í austur. Sýslumaður hafði útsýni yfir Eyjafjörðinn fagra, Hrísey og Látraströnd. Hann sat drjúga stund og horfði út um gluggann. Fyrsta morðmálið og hann kunni ekki einu sinni að yfirheyra. Ef þetta var þá morðmál.

Hann var kvíðinn, leit á þingvottana og varð enn kvíðnari. Hann þekkti ekki lengur íslenskt bændafólk eftir fjarveruna erlendis. Var reyndar aldrei í neinum tengslum við alþýðu manna. Vissi ekki hvað þetta fólk hugsaði. Aldrei var gott að fást við fólk ef hugsanagangur þess var framandi.

Kallið inn vitnin, sagði hann loks.

Vitni voru kölluð inn: Jón Jónsson bóndi á Hóli út og vinnumaður þar Þorvaldur Þorvaldsson, Jón Jónsson og Hallgrímur Bjarnason vinnumenn á staðnum, vinnukonur Upsaklerks Guðrún Sigurðardóttir, Engilráð Jónsdóttir og Guðrún Árnadóttir, prestssynirnir Hans og Stefán Baldvinssynir og loks var mætt Guðrún Brandsdóttir í Efstakoti.

Auk fyrrgreindra hafði Bjarni Jónsson á Þorleifsstöðum verið kallaður til, faðir hinnar látnu og kærandinn í málinu.

Öll voru vitnin nú áminnt um að bera sinn sannleika í máli þessu og ekkert nema sannleikann. Fólk var sumt undirleitt meðan sýslumaður las yfir þeim. Uppnám sást á andlitunum enda ekki á hverjum degi sem íbúar Upsastrandar voru kallaðir fyrir rétt vegna hugsanlegs morðs.

Fátækt var í landi og framfarir hægar. Landsmenn höfðu litla trú á sér sjálfum og enn minni á embættismönnum Danakonungs. Um langa hríð hafði landið varla verið til nema í kvæðum örfárra skálda og hjörtum einstaka fræðimanna og stúdenta. Einstaklingurinn átti sér tæplega stærri veröld en heimahreppinn. Landið sjálft var bara hluti af heild, hluti af ríkinu, stjórnað sunnan úr Kaupmannahöfn. Sú stjórn birtist Íslendingi ársins 1834 aðeins sem bréf embættismanna þar sunnan að, skrifuð af vanþekkingu og lítilli umhyggju svo að jafnvel sauðsvartur almúginn skildi að eitthvað var ekki eins og það átti að vera.

Traust á embættismenn hans hátignar var þar af leiðandi ekki mikið. Allt fyrir það var sjálfstraust almennings enn minna. Einn og einn maður var þó að rumska til vitundar um að einhvers staðar væru betri lífsskilyrði. En flestir söknuðu ekki þess sem þeir aldrei höfðu kynnst. Svo var um þá sem komnir voru til að vitna í Guðrúnarmálum.

Bjarni Jónsson á Þorleifsstöðum bar fyrst hvað hann vissi sökinni til upplýsingar. Hann vitnaði til kæru sinnar til amtmanns í bréfi framlögðu í réttinum.

Tilkynnti presturinn þér dauðsfallið og með hvaða orðum þá? spurði sýslumaður.

Bjarni lagði samstundis fram bréf séra Baldvins frá 18. júlí.

Fór ykkur eitthvað fleira á milli? spurði sýslumaður.

Enn dró Bjarni fram bréf frá klerkinum og tíu spesía peningaböggul. Allt þetta tók rétturinn í sína vörslu.

Hver heldur þú að hafi verið meining prestsins með þessari sendingu? ámálgaði yfirvaldið.

Ég tók það svo að þetta væri fyrir þann sem byssuna lagði frá sér. Ég vildi ekki rífa þá upp, mér komu peningarnir ekki við og lét geyma þá hjá Jóni Sveinssyni á Urðum.

Bauð presturinn þessa peninga áður en hann sendi þá með bréfinu?

Ekki mér en hann bauð Þorvaldi á Hóli fyrst eina spesíu og sendi síðan Stefán son sinn með tíu spesíur til hans. Hann vildi ekki taka við þeim og vísaði til mín.

Sendi hann peningana áður en þú kærðir?

Já, svaraði Bjarni. Áður en ég kærði en rúmri viku eftir að ég sagði prestinum að ég færi til yfirvalda til að fá skorið úr um mál okkar. Það voru þó engin vitni að okkar samræðum. Við ræddum það ekki frekar en Baldvin sagði sem svo: „Þessar fréttir máttu bíða núna“. Þarna tel ég hann hafi meint klögunina.

Fleira var Bjarni ekki spurður um en hann sat áfram og hlýddi á framburð vitna.

2.

FYRSTA vitni í málinu var Jón á Hóli, meðhjálpari og líkkistusmiður. Jón var hár og grannur, nokkuð lotinn, næstum krangalegur. Hann var annálaður sjósóknari, hafði djörfung samkvæmt því og sat ekki auðmýkt einni saman frammi fyrir veraldlegu yfirvaldi sínu.

Sigfús Schulesen var óvanur yfirheyrslum og ekki lipur við spurningarnar, leiðandi og notaði mikið spurningar sem leiddu til já og nei svara. Spurði aftur og aftur um það sama en Guðrúnarmál urðu honum dýrmætur lærdómur og reynsla.

Smíðaðir þú líkkistu handa Guðrúnu Bjarnadóttur?

Já.

Varstu við að kistuleggja líkið?

Já.

Sástu nokkur ummerki á líkinu og þá hvar?

Það var búið að sauma utan um hana og ég sá engin merki til neins.

Hver saumaði utan um líkið?

Það veit ég ekki en heyrt hef ég að Guðrún í Eftstakoti hafi gert það.

Hvar var líkið kistulagt?

Þarna í bæjardyrunum.

Hverjir voru fleiri við kistulagninguna?

Stefán Baldvinsson, Jón Jónsson í Miðkoti og ekki fleiri aðrir en þeir sem um gengu á meðan.

Sástu engin ummerki til hvernig þessi kvenmaður var af dögum kominn?

Nei, það gat ég ekki séð þar sem hún var umvafin líkblæjum.

Hreyfðir þú þær ekki svo þú sæir líkið?

Nei.

Komstu ekki víðar en í bæjardyrnar?

Jú, upp á dyraloftið þaðan sem ég bar líkið niður.

Sástu þá heldur engin ummerki þar, blóð eða því um líkt?

Nei.

Hvað er þér kunnugt um dauðaorsök þessarar stúlku?

Ekkert nema það sem ég hef heyrt.

Sýslumanni fannst sem þetta vitni ætti að vita eitthvað. Kom hér sama kvöld og stúlkan lést. Tók þátt í kistulagningu og hvað eina. Hafði enda heyrt að kviksögur kæmu frá Hóli. En nú stóð þessi bóndadurgur fyrir framan hann og þóttist ekkert vita fremur en grjótið í götunni. Virðulegheitin voru samt ekki komin alla leið út á Upsaströnd til að missa þolinmæðina strax.

Hvenær varstu beðinn að gera líkkistuna?

Sama dag og dauðsfallið varð og kom ég þá strax hingað.

Hvað heyrðirðu þá um orsök til dauða stúlkunnar?

Mér var sagt að hún hefði farið með ljós fram á dyraloft til að leita að einhverju en sumt af fólkinu var þá sofandi. Hefði þá enginn vitað fyrr en skot heyrðist.

Heyrðirðu um hvert leyti dags hún fór með ljós fram á loftið?

Nei.

Sástu ekki líkið þann dag sem þú varst beðinn að gera kistuna?

Nei, það var fyrst um kvöldið.

Nú dámar mér ekki, hugsaði Hólsbóndinn. Svei mér, ef hann spyr ekki stöðugt um það sama.

Hver sagði þér að hún hefði farið með ljós fram á dyraloftið?

Það var Snjólaug, dóttir prestsins.

Vissir þú hver fyrst kom að, þá skotið heyrðist?

Það heyrði ég hefði verið Jón Jónsson vinnumaður hér. Hún Guðrún sáluga hefði þá legið áfram og byssan undir henni ásamt áðurnefndu ljósahaldi, pönnu eða lampa. Var hún þá sögð dauð.

Hver sagði þér frá þessu?

Sama Snjólaug prestsdóttir.

Hefur þú heyrt nokkuð meira um þennan dauðdaga?

Nei, ekkert.

Veistu þá nokkuð sem upplýst getur þessa sök frekar?

Nei, ekkert nema það sem ég heyrði fyrst fyrir þremur vikum síðan. Nefnilega að Hans sonur prestsins hafi átt að vera upp á dyraloftinu þegar þetta skeði og var þá haldið að það mundi vera af hans völdum. Þetta sagði mér Þorvaldur vinnumaður minn sem hér er staddur og var kærasti stúlkunnar.

Þar kom fyrsta umferð kviksögunnar. Sýslumaður ákvað að halda sig við efnið og rekja ferilinn helst til upphafs. Jóni var vísað út og Þorvaldur Þorvaldsson vinnumaður og kærasti kallaður fyrir réttinn.

3.

ÞORVALDUR gekk keikur fyrir réttinn. Hann var nokkuð viss um að Upsafólk hafði óhreint mjöl í pokahorninu. Hvernig nákvæmlega hafði hann ekki gert sér grein fyrir en vonaðist eins og fleiri eftir því að réttarhöldin skiluðu einhverju bitastæðu.

Sýslumaður horfði rannsakandi á kærastann sem ekki var lengur kærasti. Var orðrómurinn runninn undan hans rifjum? Hann átti óneitanlega hagsmuna að gæta, barnsins vegna. Fátækt fólk munaði um hverja krónuna.

Hvað er þér kunnugt um dauða Guðrúnar Bjarnadóttur? spurði sýslumaður.

Það veit ég ekki annað en það sem ég hef heyrt og veit ekki hvort það er satt.

Hvað hefur þú þá heyrt? Það örlaði á óþolinmæði hjá herra Schulesen, allir virtust heyra ágætlega á Upsaströndinni.

Ég heyrði eftir Snjólaugu Baldvinsdóttur að Guðrún hefði farið með ljós fram á dyraloft þar sem hún geymdi kistu sína og fatnað, til að leita einhvers sem hún hafði misst eða týnt.

Um hvert leyti dags átti það að vera?

Þess var ekki getið þá en seinna heyrði ég það hefði verið um miðdagsbil.

Heyrðirðu af hverju dauði hennar orsakaðist?

Já, af byssu sem var þar uppi og tilheyrði Stefáni Baldvinssyni.

Veistu af hverjum völdum skotið kom?

Nei.

Brún seig á sýslumanni. Þykist ekkert vita.

Heyrðirðu ekki hvort nokkur eða þá hverjir væru til staðar á loftinu er skotið heyrðist?

Heyrði ég að Jón vinnumaður hér á heimilinu hafi verið í bæjardyrum þegar skotið heyrðist og heyrt Hans, yngri son prestsins, segja upp á loftinu: „Nú skal ég skjóta þig“ og svo hafi skotið heyrst.

Þetta var betra, hugsaði sýslumaður.

Hver átti að hafa komið þegar skotið heyrðist?

Prestkonan átti að vera í bæjardyrum hjá Jóni og hafa beðið hann að fara upp á loftið.

Hvernig var aðkoman?

Ég hef heyrt að Hans prestsson hafi þá legið í öngviti en stúlkan dauð og byssan undir henni.

Það var svo. Unglingsstrákur skýtur vinnukonu, lyftir upp líkinu og leggur byssuna undir það og fellur síðan í öngvit. Sagan komin í nýjan og ótrúlegan búning. Þorvaldur virtist greindur maður. Hvernig gat honum dottið í hug að þetta stemmdi?

Áttu fleiri að koma þar að?

Nei.

Veistu hvað síðan gerðist?

Nei.

Heyrðirðu hvar skotið átti að koma í hana?

Í höfuðið, nálægt auganu.

Og nú kom lykilspurning: Hver sagði þér frá þessu?

Jón hreppstjóri Þorkelsson sagði frá þessu á mínu heimili.

Varstu ekki kærasti stúlkunnar?

Jú, og við áttum eitt barn sem er á lífi.

Sýslumaður sneri sér nú að öðrum hlutum.

Hefur eitthvað farið milli þín og prestsins síðan þetta skeði?

Þegar ég, nokkru seinna en dauðsfallið varð og kvis fór að komast á um orsökina, var staddur hér í stofunni hjá prestinum, spurði hann mig hvort við værum komnir í nokkurn óvinskap framar en verið hafði. Ég svaraði: Nei, nei, þó er það heldur en hitt. Spurði hann þá fyrir hvað það væri og ég svaraði að það væri fyrir það sem nú væri talað um dauða stúlkunnar. Ég meinti það sem ég hef borið hér. Hann svaraði að hefði hann vitað, að ég væri í einhverjum óvinskap við sig, skyldi hann hafa gefið eftir legkaup og líksöngseyri stúlkunnar og ekki reiknað vinnumissi þegar hún lá á sæng sem var í 10. viku þessa sumars. Lofaði prestur og að gera betur og bæta við einni spesíu sem barnið skyldi njóta ef ég vildi ekki fara í neina óvináttu við sig. Ég svaraði að ég kærði mig ekki um að hann gæfi mér neitt eða barninu nema yfirvöld skipuðu svo. Hann bað mig að kannast við hvað hann hefði boðið mér og lofaði ég því.

Nokkru seinna eða hér um bil fyrir mánuði síðan kom Stefán, sonur prestsins, til mín með 10 spesíur og vildi láta mig taka við þeim handa barninu fyrir að hann skildi svo ógætilega við byssuna. Ég sagðist ekki taka við neinu fyrr en yfirvaldið skikkaði mér það og spurði Stefán hvort ég ætti fremur að taka við peningunum en Bjarni faðir hennar. Hann svaraði því játandi en ég tók þó ekki við þeim. Degi seinna kom ég að Upsum og bauð séra Baldvin mér þá þessa sömu peninga, sagðist gera það fyrir Stefán son sinn sem hefði beðið sig að fá mér þá ef ég vildi taka við þeim.

Heldur að liðkast málbeinið á kauða, hugsaði sýslumaður. Í hvaða tilgangi heldur þú að peningar hafi verið boðnir?

Um það get ég ekki sagt.

Veistu nokkuð þessari sök til frekari upplýsingar?

Nei, ekki nema ég átti tal við Hallgrím Björnsson vinnumann hér í sumar og spurði hann hvort hann vissi nokkuð hvernig dauða kærustu minnar bar að og hver hefði komið fyrst upp á loftið og svaraði hann að Jón vinnumaður hefði komið fyrstur upp og hefði hann sagt við sig að hann gæti sagt frá því hvernig þetta hefði gerst.

Sýslumaður hafði nú fengið stóran part inn í þetta undarlega bitaspil og lét Þorvald undirrita framburð sinn. Því næst kallaði hann inn eina aðalpersónu málsins og lykilvitnið, Jón Jónsson vinnumann á Upsum.

4.

TÍTTNEFNDUR Jón Jónsson vinnumaður var sæmilegur verkmaður, trúr og húsbóndahollur en barnalegur í mörgu. Bókarmennt var honum ekki til trafala en skepnumaður þótti hann og var því gjarnan í hirðingu og skyldum störfum. Hann hafði ekki verið við kvenmann kenndur var þó alls ekki ólaglegur ef hann klæddi sig uppá, sem var sjaldan.

Sýslumaður virti hann fyrir sér þar sem hann kom hikandi inn úr dyrunum. Ekki beysinn bógur og ólíklegur til að skálda upp stórar historíur.

Hvar varstu staddur er dauða Guðrúnar Bjarnadóttur bar að höndum og hver meinar þú sé orsökin? spurði Schulesen nú mjúkur á manninn og ísmeygilegur.

Ég var staddur upp á kvíum að flytja hesta og var ég vakinn til þess því ég var nýkominn heim úr ferðalagi. Með þá hesta sem ég átti að flytja var komið með neðan frá sjó.

Var skotið gengið af er þú komst heim aftur?

Já, því að á meðan ég var að hefta hestana kölluðu stúlkurnar á mig, báðu mig að koma og flýta mér. Þær báðu mig að ganga upp á dyraloftið og vita hvað um væri að vera því þær hefðu heyrt skot.

Hvar voru stúlkurnar er þær heyrðu skotið og hverjar voru það?

Þær voru fyrir sunnan bæ. Það voru systurnar Snjólaug og Hólmfríður prestsdætur.

Hvað var um að vera í dyraloftinu er þú komst þar?

Þar lá kvenmaður á loftinu og byssa undir henni. Hélt ég fyrst að yfir hana hefði liðið en þegar ég gætti betur að sá ég að hún var blóðug á höfði. Ég lyfti henni upp og sá þá að hún var dauð.

Hvað gerðir þú svo?

Ég hljóp inn til Stefáns og sagði honum hvað skeð væri. Hann var þá að vakna því hann hafði sofið.

Hvað hafðist hann að?

Hann hljóp strax fram, bað Guð að hjálpa sér og gekk upp á dyraloftið. Ég gekk fram en ekki upp á loftið, heldur út fyrir bæ því ég vildi ekki sjá þá sjón aftur.

Var enginn á loftinu er þú komst þar fyrst?

Engin manneskja nema sú sem lá dauð á gólfinu.

Hvar var sonur prestsins, Hans, er þetta skeði?

Hann svaf eins og aðrir um daginn því fólkið hafði vakað um nóttina, sumt á sjó en sumt á landi og ég var við skepnur.

Nú lyftust brúnir sýslumanns upp undir hársrætur.

Þú sagðir rétt áðan að þú hefðir verið nýkominn heim úr ferðalagi.

Fát kom á Jón.

Ég hef missagt, ég var nýkominn heim frá skepnum.

Það rumdi í yfirvaldinu og brúnir sigu aftur.

Hvað var stúlkan, hin dauða, að gera upp á loftið?

Það veit ég ekki en ég hef heyrt að hún hafi farið þangað með ljós.

Um hvert leyti dags heyrðist skotið og kallað var á þig?

Að áliðnum degi en ég veit ekkert hvað framorðið var.

Sástu nokkurt ljósílát er þú fyrst komst upp?

Ekki svo ég tæki eftir því. Þó gæti það verið því ósköp komu á mig. En mér var sagt að hún færi með pönnu þangað.

Hver sagði þér það?

Stefán sagði mér, að þegar hann flutti líkið úr stað lægi undir því byssan og ljósílátið.

Sástu Hans í baðstofunni þegar þú kallaðir á bróður hans?

Nei, ekki sá ég hann en ég vissi að hann svaf einhvers staðar.

Hvað hafðist hann að um nóttina?

Það veit ég ekki.

Hvar hafði Stefán verið?

Á sjó og kom þaðan heim með byssuna um morguninn.

Brúkar Stefán oft byssu á sjó?

Til ber það.

Er það vandi hans að skilja við hana hlaðna inn í bæ?

Aldrei fyrr svo ég viti.

Er Hans vanur að fara með eða nota byssu?

Nei, aldrei hef ég séð það.

Hvar var Hallgrímur Björnsson vinnumaður þegar skotið heyrðist?

Hann var nýfarinn upp á Upsann til kolagerðar en hafði sofið um daginn og verið á sjó nóttina áður.

Hvað var heima af vinnukonum þennan dag?

Það setti ég ekki á mig.

Ertu reiðubúinn að staðfesta framburð þinn með sáluhjálpareiði? spurði sýslumaður að lokum.

Já, það er ég, svaraði Jón og vann eiðinn.

5.

LIÐIÐ var á dag, yfirheyrslur höfðu gengið seint og sýslumaður farinn að þreytast. Næstu tvö vitni í málinu voru Hallgrímur Björnsson vinnumaður á staðnum og Guðrún Brandsdóttir í Efstakoti, næsta bæ við Upsi.

Hallgrímur sagði fátt nýtt, staðfesti að hann hefði verið á sjó nóttina áður og verið nýfarinn upp á Upsa til kolagerðar þegar slysið vildi til. Sýslumaður gekk á hann með hvar Hans væri er hann fór að heiman og Hallgrímur sór að Hans hefði legið sofandi inn í baðstofu í húsi undir loftinu sem var aðsetur Stefáns yfir veturinn, Stefán hins vegar sofið í rúmi Jóns vinnumanns fram á palli.

Hallgrímur bar ennfremur að Stefán kæmi með byssuna hlaðna af sjó þó annað kæmi á daginn þegar Stefán var yfirheyrður. Hallgrímur heyrði líka að Stefán aðvaraði með umgang um dyraloftið en vissi ekki hvort sú dauða hefði heyrt þá viðvörun.

Hefur Þorvaldur, kærasti stúlkunnar, spurt þig nokkuð út í þetta? spurði sýslumaður loks.

Já, hann hefur farið í kringum það, ansaði Hallgrímur dræmt.

Hverju svaraðir þú honum?

Ég sagðist ekkert vita en Jón hefði fyrstur sagt frá dauðsfallinu. Jón vildi ekki segja mér hvernig þetta hefði gengið til, Stefán gæti gert það.

Að beiðni mæðgnanna á Upsum, kom Guðrún Brandsdóttir í Efstakoti þangað heim síðari hluta dagsins, til að sauma utan um líkið. Sýslumaður hafði veika von um að hún gæti upplýst þetta fremur en aðrir þar sem hún var eina utanaðkomandi manneskjan sem séð hafði líkið. Guðrún var staffírug í fasi og hafði einkennilegan augnsvip, þar sem vinstra augnlokið var dregið til hálfs yfir augað, gaf það andlitinu ákveðnissvip. Hann bað hana segja hvaða ummerki sáust á líkinu og hvar.

Það var að öllu leyti hreinlega frá því gengið, sagði Guðrún. Hvergi sáust nein ummerki nema skinnræmu var vafið um höfuð líksins fram yfir augun svo í annað augað sá en hitt ekki.

Varðstu einskis annars vör?

Jú, ég sá storkið blóð í öðrum vanganum, þeim hægri en annars var höfuðið hreint.

Nú lokaði Guðrún alveg vinstra auganu.

Guðrún kvað Stefán og Hólmfríði hafa búið um höfuð stúlkunnar og hún sagðist ekki hafa litið undir skinnræmuna til að vita hvað þar væri að sjá. Hún sagðist ekki vita neitt um orsök dauðsfallsins nema það sem Stefán sagði henni þetta sama kvöld. Það var allt á þann veg sem aðrir sögðu frá. Konurnar setið fyrir sunnan bæ við skógerð, allar nema Hólmfríður. Guðrún Bjarnadóttir gengið frá þeim, komið og spurt um ljósílát og síðan heyrðist hvellurinn. Konurnar hefðu fyrst haldið að Stefán væri kominn á fætur og hefði skotið af byssunni.

Þetta var allt á sömu lund og önnur vitni báru og tilfinningar sýslumanns voru blanda af vonbrigðum og létti. Hann lét Guðrúnu undirrita framburð sinn og kallaði fyrir síðasta vitni dagsins, sjálfan byssumanninn, Stefán Baldvinsson.

6.

STEFÁN kom fyrir réttinn og færði byssuna með sér eins og honum hafði verið uppálagt. Hann lagði gripinn á borðið fyrir framan sýslumann. Sýslumaður horfði drjúga stund á vopnið. Hann hafði velt þessu máli fyrir sér í haustblíðunni á leiðinni úteftir. Honum varð litið út um gluggann og sá sömu blíðuna, farið að slá á ferska liti sumarsins kominn þessi gyllti blær, undanfari sölnunar.

Ef einhver bar sök í þessu máli var það ekki síst byssueigandinn, hugsaði Sigfús. Hann kæmist til botns í þessu máli, fjórtán ára drengur og fákænt vinnufólk villti honum tæpast sýn. Stefán var ef til vill viðsjárverðari. Svo voru það presturinn og hreppstjórinn, báðir berir að greinilegum embættisglöpum þó ekki væri annað. Hann kæmist að því ef eitthvað meira væri.

Herra Schulesen sneri sér að Stefáni, orðinn mun öruggari með sig og hóf spurningahríð.

Er þetta byssan sem þú skildir eftir hlaðna í dyraloftinu?

Já.

Er engin önnur byssa á heimilinu?

Jú, það var sú sem ég hafði með mér á sjóinn. Hana fægði ég og hreinsaði og lagði niður undir sængina í rúmi mínu sem var á téðu dyralofti. Stefán gekk til dyra, þar hallaðist upp við þil önnur byssa sem hann sýndi sýslumanni.

Byssan var nú skoðuð ítarlega og komu þingvitnin að og allir lutu yfir borðið. Þetta er knallbyssa, kvað Hallur í Árgerði upp úr með.

Hvaða byssa var þá hlaðin og hvernig stóð á hleðslu hennar?

Þegar ég kom heim um morguninn og var búinn að flytja heim fiskinn hlóð ég hina byssuna sem ég fyrst sýndi réttinum og liggur hér á borðinu. Gekk síðan niður að sjó til að skjóta fugla en gafst enginn fugl. Fór ég þá heim með byssuna hlaðna og setti hana upp við rúmgaflinn í dyraloftinu.

Hvernig gekkst þú frá loftinu?

Ég læsti því og tók lykilinn með og lagði hann, þegar ég fór að sofa, upp á hillu yfir rúminu sem ég lagðist í og var rúm Jóns vinnumanns.

Áður en ég fór að sofa aðvaraði ég fólkið í baðstofunni um að fara ekki fram á dyraloftið meðan ég svæfi.

Hverjir heyrðu það?

Systur mínar báðar, Guðrún Sigurðardóttir, Guðrún sáluga Bjarnadóttir og Hallgrímur Björnsson.

Hverjir gengu mest um þetta loft?

Þetta var sumaraðsetur mitt en þarfyrir áttu bæði systur mínar og Guðrún sáluga kistur sínar þar.

Átti þessi nefnda fuglabyssa vanda til að hlaupa af, af sjálfu sér?

Nei, aldrei mér vitandi.

Var lásinn á byssunni spenntur eða óspenntur? Eða í hálfri spenningu?

Ég var vanur að leggja lásinn algjörlega niður en þori varla að neita því til fulls að hún hafi ekki kunnað að vera í hálfri spenningu. En ég vil sverja að hún var ekki í fullri spennu.

Var nokkurt púður í pönnunni?

Það þori ég öldungis að sverja en mögulegt að einstaka korn hafi hangið við lásinn.

Hvar varst þú þegar byssan hljóp af?

Ég var sofandi inn í rúmi.

Hvar var Hans bróðir þinn þá?

Hann svaf líka. Ég vissi það fyrst á eftir að hann svaf inni í húsinu fyrir innan þar sem ég svaf.

Hver heldur þú hafi verið orsök þess að byssan hljóp af?

Ég get ekki gert mér það í lund.

Hver sagði þér fyrst frá skotinu?

Það voru eiginlega tveir. Guðrún Sigurðardóttir, sem í því hún heyrði skotið, hljóp inn og var að vekja mig þegar Jón vinnumaður kom í því sama, hrópaði og bað mig í Guðs nafni að fara fljótt á fætur. Það væri manneskja dauð fram á dyralofti. Ég hljóp fram og fann Guðrúnu Bjarnadóttur á grúfu á loftinu. Reisti ég hana upp og sá þá að hún var öll blóðug í andliti. Lagði ég hana upp í rúmið og ávarpaði hana en hún svaraði engu og gaf ekkert lífsteikn. Hljóp ég þá strax niður aftur og hitti allar stúlkurnar sem úti voru en nú komnar inn í göngin og spurði þær ítarlega hvernig þetta hefði gerst.

Sannarlega var þetta ítarlegasta skýrslan og hljóðaði á þessa leið úr munni Stefáns:

Kvenfólkið sagði að Guðrún hefði setið hjá þeim sunnan við bæ þar sem þær voru allar við skógerð. Hún hefði síðan gengið frá þeim, líklega inn í bæ, kom að vörmu spori aftur og spurði um ljósílát. Henni var vísað til þess og vissu þær ekki af, fyrr en skotið heyrðist. Voru sumar þeirra þá á leið til bæjar en aðrar sátu enn kyrrar sunnan við hann. Gengu þær inn í dyrnar og kölluðu upp á loftið: Er Stefán þar? Fengu ekkert svar en sáu þá að loftið var ólokað og lykill í hurðinni. Þær konur sem ég talaði við voru móðir mín, systurnar Snjólaug og Hólmfríður, og Guðrún Sigurðardóttir.

Gekk Guðrún síðan inn til að vekja mig sem áður er sagt frá en Snjólaug kallaði á Jón vinnumann sem kom heim og gekk fyrstur upp á loftið og svo inn til mín líka.

Stefán hugsaði sig um andartak en hélt síðan áfram frásögninni.

Meðan ég átti tal við stúlkurnar í göngunum eftir að ég fór upp á loftið kom Hans bróðir minn fram í göngin innan úr baðstofu. Hans segir að þeir hafi báðir vaknað hann og faðir okkar þegar Jón kom inn með írafárinu og látunum að vekja mig.

Ég gekk eftir þetta inn til föður míns sem lá í rúmi sínu enda sama dag kominn heim úr ferðalagi og sagði honum hvernig komið var. Eftir að við höfðum talað saman fór ég fram á loftið aftur til að gæta betur að. Byssan lá endilöng á loftinu ásamt ljósíláti.

Síðan fékk ég vatn og þvoði andlit og höfuð hinnar dánu, færði hana úr klæðum og lagði hana til. Saumaði ég síðan með hjálp Hólmfríðar systur minnar hvítu skinni um höfuð eftir að hafa sett kompressu úr lérefti yfir sárið. Gerði ég þetta svo ekki færi blóð í líkblæjurnar.

Skotið hafði komið í hægra auga og fundust hvergi annars staðar för eftir höglin sem voru smá fuglahögl. Það sást ekki að höglin hefðu komið út úr höfðinu eða gegnum það.

Ekki er ruglingslega sagt frá, hugsaði sýslumaður. Dagur var að kvöldi kominn, klukkan orðin ellefu og Schulesen frestaði réttarhaldi til næsta morguns.

Bjarni á Þorleifsstöðum hafði setið álútur allan tímann og hlustað grannt á vitnaleiðslur. Samkvæmt framburði vitna var þetta slysaskot og ekkert annað. En hvað var presturinn að breiða yfir með peningasendingum og bréfaskriftum? Bjarna var vísað til hvílu frammi í skála ásamt fleirum. Gestkvæmt var á Upsum þessa nótt en það eitt og sér var ekki óalgengt. Hið óvanalega var orsök þessa mikla gestagangs.

Maddama Filippía naut stuðnings dætra sinna og griðkvenna, sjálf rúmliggjandi og treysti sér ekki á fætur þó bærinn væri fullur af næturgestum. Enginn tók til þess enda á flestra vitorði að prestmaddaman var heilsuveil og sérílagi hjartveik. Hún var heldur ekki kölluð til sem vitni, hvorki þá né síðar.

12. KAFLI

Enn er vitnað

1.

EINKENNILEGUR atburður átti sér stað á Upsum um nóttina. Sumt af heimilisfólkinu hafði átt erfitt með svefn, sérílagi þeir sem biðu yfirheyrslu. Þegar Jón vinnumaður kom út á hlaðið til að létta á sér eftir nóttina sá hann að sáluhliðið stóð galopið og kirkjudyr sömuleiðis. Gras var ekki fallið, kindur voru komnar inn í kirkjugarðinn og gerðu sér gott af grængresinu innangarðs. Álkulegur svipur vinnumannsins teygðist í eitthvað ólýsanlegt, hann sneri við í bæjardyrum og kom flaumósa inn í eldhús þar sem stúlkur voru að taka upp eld.

Það er allt galopið inn í miðja kirkju, sagði hann og hægðist um þegar fréttirnar voru frá.

Galopið inn í miðja kirkju, hvað meinar þú Jón minn, sagði Snjólaug og horfði rannsakandi á vinnumann.

Komið út á hlað og sjáið sjálfar.

Þær fylgdu Jóni út og sáu hvers kyns var. Snjólaugu brá dálítið, var fljót að átta sig og sagði snöggt: Farðu strax Jón og rektu úr garðinum. Lokaðu kirkjunni og hliðinu líka. Þetta hefur hrokkið upp í nótt, slíkt getur alltaf gerst og ekki til að fárast yfir.

Veður hafði verið stillt um nóttina og fólki varð skrafdrjúgt um þessa gjörninga. Séra Baldvin sat inn á stokk hjá konu sinni og þeim barst til eyrna hvað orðið var. Þau litu hvort á annað, þekktu bæði hjátrú og hleypidóma samtíðarmanna sinna, vissu hve erfitt var að vinna bug á kviksögum sem komnar voru af stað og svona atburður var vatn á myllu þeirra sem því versta vildu trúa.

Láttu þetta ekki á þig fá, góða mín. Þetta gleymist, þetta gleymist. Presturinn hafði þungar áhyggjur af heilsufari konu sinnar.

Kannski gleymist það, sagði Filippía, en afleiðingarnar gleymast ekki.

Hans kom í gættina og baðst leyfis að koma inn. Á barnsandlitinu var áhyggjusvipur og kvíði.

Hvað gekk á í morgun? spurði hann.

Óvandaðir menn voru á ferð, ansaði faðir hans. Það er hart að kirkjan fær ekki að vera í friði. Þeir sem hér voru að verki hitta sjálfa sig fyrir þó síðar verði.

Voru þetta menn, faðir minn?

Ojá, víst voru það menn, gleymdu því aldrei sonur að afturgöngur og forynjur eru hvergi til nema í hugum þeirra sem við þeim vilja taka.

Verð ég yfirheyrður í dag? Það er svo ósköp erfitt að bíða svona.

Já, þú verður spurður í dag. Vertu bara rólegur, drengurinn minn, svaraðu sannleikanum samkvæmt og eftir bestu samvisku, þá mun allt fara vel.

Prestshjónin horfðust í augu, voru þau að lofa því sem aldrei yrði staðið við.

Það fór ekki framhjá sýslumanni þar sem hann lá vakandi í rúmi sínu í stofunni að eitthvað var um að vera í bæjardyrum. Hann spurði Guðrúnu Sigurðardóttur þegar hún færði honum morgunhressingu.

Guðrún færðist undan að svara beint, sagðist ekki vita hvort einhver slæðingur hefði verið á ferðinni í nótt.

Einhver slæðingur já, ekki var á alþýðuna logið. Ef hurð fauk upp eða hundur lagðist veikur voru fundnar yfirnáttúrlegar skýringar í engu samræmi við heilbrigða skynsemi eða náttúrunnar eðlilega gang. Hinn ungi sýslumaður andvarpaði og fór að tína á sig spjarirnar. Baráttan við aldarandann virtist honum næsta vonlaus. Þetta var fáfræðinni að kenna, heimskunni og fáfræðinni.

Þar sem mannmargt var á Upsum þennan dag, kvisuðust atburðir næturinnar út. Enginn vafi lék á því að Upsa-Gunna var komin á kreik.

2.

BJARNI á Þorleifsstöðum settist enn til að hlusta. Halldór Bjarnason þurfti að fara heim en Jón Jónsson í Miðkoti kvaddur til sem réttarvitni í hans stað. Hallur í Árgerði sat áfram og fannst þetta langtífrá leiðinlegt.

Guðrún Sigurðardóttir vinnukona, systurdóttir maddömunnar, var kölluð fyrir fyrst og spurð um ferðir sínar þegar skotið reið af í dyraloftinu. Sýslumaður áleit vinnuhjúin á heimilinu mikilvægustu vitnin. Enda þótt þau væru húsbóndaholl taldi hann sig nokkuð vissan um að þau guggnuðu fyrir ísköldum veruleika réttarhaldsins. Hann bjóst sínu myndugasta fasi.

Hvar varst þú stödd þegar Guðrún sáluga Bjarnadóttir dó í sumar af byssuskotinu?

Ég var stödd í syðstu skemmunni hér á hlaðinu.

Heyrðir þú skotið?

Nei, skemman var aftur og ég heyrði það ekki.

Hvar voru hinar stúlkurnar?

Þær voru sunnan við bæ rétt áður og þar gekk ég frá þeim.

Vissirðu hvar Hans, sonur prestsins, var þegar skotið heyrðist?

Já, hann var inn í húsi og svaf þar á rúmi þegar ég kom inn.

Hvenær gekkst þú inn?

Ég heyrði í skemmunni af umgangi og hljóp út. Mætti Snjólaugu sem ætlaði að kalla á Jón Jónsson en ég var beðin að sækja Stefán sem svaf inn í baðstofu. Fór ég inn um útidyr á eldhúsi og inn í baðstofu.

Sástu Hans sofa þegar þú komst inn að vekja Stefán?

Já, það sá ég og vil sverja að hann lá í rúmi bróður síns inn í húsinu undir loftinu.

Hver gekk fyrstur inn í loftið?

Það held ég hafi verið Jón vinnumaður því að þegar ég kom til baka úr baðstofunni mætti ég honum í göngunum og var ferð á honum.

Varstu hjá hinum stúlkunum þegar Guðrún sáluga gekk frá ykkur?

Ég man að ég var hjá þeim þegar hún kom og bað um ljósílátið.

Hvað heldur þú hún hafi ætlað að gera við það?

Það ígrundaði ég ekki.

Þegar þú gekkst inn að vekja Stefán og Snjólaug fór að kalla á Jón, hvað varð þá af hinum stúlkunum á meðan?

Þá var ekki eftir nema prestkonan og gekk hún inn í eldhús. Hólmfríður hafði sofið en vaknaði við hrópin í Jóni þegar hann kom inn að vekja Stefán.

Guðrún vann nú sinn eið að þessum framburði og fékk að fara.

Næst var sakborningurinn í málinu kallaður inn.

Loksins, hugsaði Hans.

Orðinn mátulega meyr, hugsaði sýslumaður aftur á móti og hafi hann verið myndugur áður þá setti hann nú upp sitt stífasta fas og hóf spurningar án tafar.

Hvar varstu í sumar þegar skotið heyrðist fram á dyraloftinu?

Ég svaf inni í baðstofu.

Hvað kom til að þú svafst fyrst þú hafðir ekki vakað um nóttina?

Það kom svoleiðis til að ég bað móður mína sama dag að lofa mér að sofa svo ég gæti farið út með hinum piltunum að slá en það átti að byrja um nóttina.

Hver sagði þér fyrst hvað um var að vera?

Það gerði Hólmfríður systir mín, því eftir að ég var vaknaður við hávaðann í baðstofunni, mætti ég henni þegar ég gekk fram göngin. Lagði hún til að ég skyldi ekki láta mér fallast um þetta af því hún hélt mig vera ístöðulítinn dreng.

Gekkstu ekki upp í dyraloftið um leið?

Nei, ég vil svara að ég kom þar ekki og hafði ekki séð þá dauðu frá því ég var með henni fram við hjallinn um morguninn að gera til fisk.

Viltu vinna að því sáluhjálpareið?

Já, það vil ég glaður.

Hver kom fyrstur upp á dyraloftið eftir að þetta gerðist?

Það var Jón vinnumaður eftir beiðni móður minnar og Snjólaugar. Þær kölluðu til hans af kvíunum þar sem hann var í hestastússi, bæði að hefta hesta og hjálpa Eyfirðingunum sem þar voru að binda fiskibagga.

Hvað gamall ertu?

Ég er á fimmtánda árinu síðan fyrir jól.

Eftir að Hans hafði unnið eiðinn hljóp hann léttstígur inn til móður sinnar. Þyngslin fyrir brjóstinu voru horfin, í bili að minnsta kosti. Hann sagði móður sinni nákvæmlega hvernig yfirheyrslan fór fram.

3.

FÓR nú vitnum fækkandi. Inn voru kallaðar Engilráð Jónsdóttir og Guðrún Árnadóttir báðar vinnukonur á Upsum. Hvorug hafði verið á staðnum þegar slysið vildi til og var það vottað. Þannig að þær yfirgáfu réttinn við svo búið.

Bjarni á Þorleifsstöðum, sem þögull sat lengst af, stóð nú á fætur og óskaði eindregið eftir því að Hólmfríður Baldvinsdóttir yrði kölluð inn til yfirheyrslu.

Jarðarfarardaginn átti ég tal við hana um andlát dóttur minnar, sagði Bjarni. Ég vil gjarnan fá skýr svör hjá henni.

Sýslumaður sá ekkert því til fyrirstöðu ef hún samþykkti það sjálf en löglega var henni ekki stefnt sem vitni í þessu máli. Hólmfríður tók því viljuglega að mæta í stofuna. Hún hafði alltjent hjálpað til við umbúnað líksins og kistulagningu þó með sjálfri sér væri hún viss um að vita lítið meira. Bjarni lagði orð í munn en sýslumaður spurði eins og tilhlýðilegt var.

Hvar voruð þér þegar skotið heyrðist í dyraloftinu?

Ég svaf inn í rúmi, svaraði Hólmfríður.

Bjarni greip nú inn í samtalið: Þú sagðir áður, við jarðarförina, að þú hefðir verið sunnan við bæ hjá hinum stúlkunum.

Nei, það sagði ég aldrei, mótmælti Hólmfríður og skírskota ég til orða Guðrúnar Sigurðardóttur sem heyrði á tal mitt og ber samhljóða hér fyrir réttinum.

Hvar var Hans bróðir yðar þegar skotið hljóp af?

Þegar ég fór að sofa svaf hann í öðru rúminu í húsinu undir loftinu en ég lagði mig útaf á rúmi fyrir framan. Ég tók ekki eftir honum þegar ég vaknaði við hrópin og hljóp fram en mætti honum í baðstofudyrunum þegar ég gekk inn aftur, í svefnrofanum eftir því sem mér sýndist. Hann spurði hvað um væri að vera, hvað gengi á.

Hvenær komuð þér fyrst upp á dyraloftið?

Þegar Stefán var búinn að leggja líkið upp í rúmið.

Sýsluðuð þér eitthvað við líkið?

Já, ég þvoði líkið þar sem það var blóðugt á andlitinu. Einnig þvoði ég blóð sem runnið hafði niður á gólfið.

Hvar sýndist yður skotið hafa komið?

Í annað augað, mig minnir hægra augað.

Vissuð þér til að nokkur kæmi í dyraloftið á undan Jóni?

Nei, ekki hefur mér verið sagt það.

Sýslumaður leit á Bjarna: Frekari spurningar? Bjarni hristi höfuðið en lítið léttist brúnin.

4.

EKKI var prestinum stefnt sem vitni en nú óskaði rétturinn eindregið að hann mætti til yfirheyrslu hvað hann samþykkti. Sýslumaður taldi, eftir að hafa heyrt framburð vitna, nauðsynlegt að fá skýringar prestsins á peningaboðum og antedateruðum bréfum.

Er séra Baldvin kom inn var lesinn fyrir hann framburður Bjarna og Þorvalds og hann beðinn vinsamlegast að útskýra þetta. Hann sat þögull stutta stund en tók svo til máls:

Strax frá fyrstu stundu dauðsfallsins fann ég hjá mér einslags óróleika og óánægjusemi út af tilfellinu svoleiðis sem það skeði. Einnig las ég lagabókstaf í norsku lögum 6-11-7. Í samtali við Þorvald þegar hann spurði mig í þjósti hverju ég vildi svara til sagði ég honum að ég hafa strax frá því fyrsta verið reiðubúinn og er reiðubúinn enn, að svara góðu um og friðþægja fyrir þá yfirsjón, hvort sem lögin skylda til þess eða ekki. Byrjuðum við þá til dæmis að tala um eftirgjaldið til prests og kirkju vegna útfararkostnaðar stúlkunnar, ásamt eftirgjöf á vinnutapi vegna sængurlegu.

Þar við skal ég bæta einni til tveimur spesíum ef þú vilt þiggja handa barni þínu, sagði ég.

Ég þakka þér nú ekki fyrir það, þar sem svona er tilgengið, svaraði hann.

Að nokkrum tíma liðnum lét ég Stefán son minn fara heim til Þorvalds á sunnudagskveldi og bjóða honum í áheyrn húsbóndans tíu spesíur danskar sem ég álít vera tuttugu lóð silfurs samkvæmt ábentum lagabókstaf. Þetta þáði Þorvaldur ekki enn.

Degi seinna tjáir hann mér að bæturnar tilheyri Bjarna á Þorleifsstöðum og segist skulu veita þeim móttöku. Þá sendi ég peningana með bréflínu til Bjarna, eins og Jón Sveinsson á Urðum veit.

Ég hugsaði ekki að tilgangur minn eða gjörðir yrðu lagðar út á hinn lakasta veg.

Varðandi það sem ég sagði við Bjarna: „þessar fréttir máttu bíða núna“ þá laut það að því að orðin voru töluð á helgidagsmorgni.

Nú þagnaði séra Baldvin.

Hvað hefur þú þér til afsökunar að tilkynna ekki sýslumanni, eftir laganna boði og í tæka tíð, dauðsfall Guðrúnar sálugu Bjarnadóttur sem þú hefur reyndar ekki gert ennþá, spurði sýslumaður og var farið að þykkna í honum.

Þetta dróst úr hömlu fyrir mér vegna lasleika míns svo og vegna ferðafæðar. Að þrem vikum liðnum hitti ég Jón hreppstjóra Þorkelsson í Göngustaðakoti og barst í tal hvort ég hefði tilkynnt yfirvaldinu dauðsfallið sem ég neitaði. Bauð hann mér þá að þessi þjónustusemi gæti farið í gegnum sig og mætti ég dagsetja tveim dögum eftir dauðsfallið. Ég skrifaði síðan hreppstjóranum en játa nú, að það var antedaterað.

Sýslumanni var nú ljóst að ekki voru öll kurl komin til grafar. Jón hreppstjóri yrði að minnsta kosti að mæta fyrir rétt, svara fyrir hugsanleg embættisglöp og útskýra eða færa sönnur á söguna sem nú var búið að rekja til hans: Að einhver hafi staðið í bæjardyrum og heyrt sagt „nú skal ég skjóta þig“. Hver var í bæjardyrum? Jón vinnumaður? Voru Eyfirðingarnir ef til vill enn að sniglast heima við bæ þegar skotið reið af?

Hann yrði líka að sannprófa framburð þeirra vitna sem til þessa höfðu verið yfirheyrð. Hann ákvað að fresta réttarhöldum og taka sér smátíma til að útbúa nýjar stefnur.

Séra Baldvin var ekki síður ánægður með þá ákvörðun. Úr því sem komið var yrði að ljúka þessu máli og draga sannleikann fram í dagsljósið.

5.

BÆRINN varð hljóður með rökkrinu. Menn voru lágværir og fátalaðir, einhver dapurlegur hugblær í loftinu.

Sýslumaður Schulesen sat einn frammi í stofu, einsemdin var hlutskipti þeirra sem efst trónuðu. Aðrir gestir voru farnir heim en hann ætlaði að gista og leggja upp í býtið. Ekki trútt að sýslumaður óskaði sér inn í baðstofuylinn og selskapinn.

Honum var borinn matur fram og fólk var sómakærara en svo, að trufla hann við borðhaldið. Séra Baldvin leit inn til hans þegar leið á kvöldið. Sýslumaður spurði um líðan maddömunnar.

Ekki sem best, ekki sem best. Prestur var lotinn og hnugginn og staldraði stutt við, hafði sig ekki upp í að spyrja nokkurs, bauð góðrar nætur og fór.

Schulesen fór að blaða í plöggum dagsins. Morð var það ekki en hvað var það þá? Manndráp af gáleysi? Dauði fyrir eigin hendi? Slys? Menn voru dæmdir til dauða á Íslandi fyrir morð, aðeins fjögur ár síðan slíkum dómi var fullnægt síðast. Nei, morð var það ekki.

Hann var búinn að kynna sér rækilega húsaskipan á Upsum. Hafði meira að segja ranglað út í kirkju. Hún var hrörleg orðin, á frambili voru leifar af blárri málningu. Innandyra staðnæmdist sýslumaður fyrir framan altarið og varð starsýnt á róðukrossinn. Hann var stór og fornlegur, sennilega gamall. Furða að danska þjóðminjasafnið væri ekki búið að læsa klónum í þennan grip.

Skyldi hann vera íslenskur. Ef svo væri var erfitt að sjá líkindi með þessu líkneski og Íslendingi, nema ef vera skyldi holdafarið. Upsa-Kristur var skelfing mjósleginn, eins og íslenskur kotbóndi og krakkarnir hans. Skeggið snyrtilega skorið og hárið sítt og greitt. Í lokuðum svipnum var tign en engin þjáning. Það var klæðnaðurinn sem var framandlegur, ekki hið dæmigerða lendaklæði heldur hnésíður kufl, líkastur rómverskum herbúningi.

Skyndilega fann hann fremur en heyrði að einhver var kominn inn kirkjuna. Hann leit við og sá Hans, son prestsins, standa eins og skugga fram við dyrnar.

Hann ávarpaði drenginn, komdu hingað til mín.

Tók síðan um axlir hans og horfði stíft framan í hann.

Segðu mér sannleikann hér frammi fyrir Guði þinum. Komst þú nálægt þessu dauðsfalli hér í sumar? Þér er óhætt að segja mér eins og er, þú ert ekki sakhæfur aldurs vegna.

Drengurinn horfði á móti og hvikaði hvergi. Úr augunum mátti lesa sársaukann sem Upsa-Krist vantaði.

Ég get svarið það við allt sem mér er heilagt, að ég kom hvorki nálægt byssunni né stúlkunni. Allt annað er ósannindi og rógburður. Sýslumaður leit upp á róðukrossinn og Kristsmyndin kinkaði kolli til samþykkis.

13. KAFLI

Sannprófað í Guðrúnarmálum

1.

OG sýslumaður sendi nýja stefnu. Staddur á Upsum 2. október gerir hann vitanlegt að við yfirheyrslur á Upsum þann 19. og 20. september hafi komið í ljós, að hr. Jón Þorkelsson hreppstjóri í Göngustaðakoti muni hafa vitneskju um hvernig til gekk við dauða Guðrúnar sálugu Bjarnadóttur. Honum er því stefnt til réttarhalda að Upsum þann 4. okt. kl. 9 fyrir hádegi til að vitna með svörnum eiði hvað hann veit og heyrt hefur um hvernig dauða Guðrúnar bar að höndum.

Bjarni Jónsson fékk sams konar stefnu.

Enn lá við að allt færi í handaskolum fyrir yfirvaldinu. Hreppstjórinn í kaupstaðaferð og fékk ekki stefnuna fyrr en kvöldið áður en hann skyldi mæta. Stefnuvottar ekki heima frekar en fyrri daginn svo sýslumaður neyddist til að geta þess í upphafi réttarhalds að til þessa aukaréttar væri ekki boðað með fyllilega lögformlegum hætti. Óstefndur var einnig mættur Þorvaldur Þorvaldsson og sýslumaður áskildi sér rétt til að kalla fyrir það af heimilisfólkinu sem nauðsynlegt þætti hverju sinni. Enginn hreyfði andmælum.

Þingvottar voru Jón Hallgrímsson á Karlsá og Jón Jónsson í Miðkoti.

Réttur var settur og Bjarni Jónsson tók sér áheyrnarsæti. Hann stóð upp aftur og kvaðst vilja fara fram á að lík dóttur sinnar yrði grafið upp til að rannsaka hvort banaskotið hefði komið í auga hennar eins og Stefán Baldvinsson bar. Bjarni rökstuddi beiðni sína með því að hann hefði of seint fengið að vita um andlátið og því ekki fengið að sjá líkið. Einnig kvaðst hann ekkert hafa vitað um orsök dauðsfallsins fyrr en hann kom að Upsum jarðarfarardaginn.

Bjarni átti ýmislegt ósagt enn. Hann fór þess á leit við sýslumann að hann spyrði prestinn og heimilisfólk hvað það áliti að þrengt hefði stúlkunni til að taka sjálfri af sér lífið og hvort það héldi að hún hefði farist af skotinu viljandi eða óviljandi.

Sýslumanni var brugðið.

Ég hef engan rétt til að láta grafa hana upp, svaraði hann, nema læknir sé til staðar. Einnig þarf ég leyfi amtmanns til að hægt sé að framkvæma uppgröft. Hitt get ég haft í huga við yfirheyrslurnar.

Innra með sér dáðist sýslumaður að rökfestu og ákveðni Bjarna og velti því fyrir sér hvort hann væri svona vel viti borinn eða hvort einhver stæði að baki honum.

Fyrstur var kallaður fyrir Jón vinnumaður. Þessi uppburðarlitli piltur var nauðugur viljugur orðinn ein aðalpersónan í málinu. Það var ekki laust við að hann fyndi örlítið til sín er hann kom í annað sinn fyrir réttinn. Hann leit eins og hróðugur í kringum sig og skildi að sönnu ekki sjálfur mikilvægi stundarinnar. En þegar hann leit yfirvaldið líkt og glúpnaði hann og fyrir eyrum hans glumdi: Segðu sannleikann og ekkert nema sannleikann.

2.

NÚ hnigu spurningar að því að upplýsa hvort og hver þá var í bæjardyrum þegar skothvellurinn heyrðist. Fram var komið að Jón var staddur á kvíum ofan við bæinn er örlagaskotið reið af.

Voru þar nokkrir aðkomumenn, spurði sýslumaður.

Já, Einar Árnason í Gerði var þar og bað mig að renna utan um fiskbagga með sér. Meðan á því stóð var kallað til mín af stúlkum heiman frá bænum og báðu mig að renna af soðningarpotti með sér. Eftir það gekk ég aftur til hestanna upp á kvíar. Í millitíðinni var Einar farinn en ég fór að flytja hestana þar sem ég hafði tafist við það.

Hvar varstu þegar kallað var á þig í seinna sinn og var einhver aðkomumaður í kvíunum þá?

Ég var að reka hestana og í kvíunum var enginn maður.

Sástu nokkurt fólk á hlaði eða í bæjardyrum er þú komst heim?

Ég sá engan mann en stúlkurnar sem kölluðu á mig voru framan við bæinn.

Hverjar voru það?

Mig minnir það væru Snjólaug og Guðrún eða Hólmfríður.

Hvað sögðu þær við þig?

Þær báðu mig að ganga upp á loftið og vita hvað um væri að vera.

Sögðust þær hafa heyrt skot?

Nei, það nefndu þær ekki þá.

Vissir þú til að einhver kæmi upp á loftið á undan þér?

Nei.

Jón vann eið að framburði sínum og nú var Snjólaug Baldvinsdóttir kölluð til í fyrsta sinn. Þessi glæsilega og sviphreina stúlka bar með sér hlýjan gust inn í stofuna. Það var eins og allir viðstaddir fyndu það því andrúmsloftið léttist og aðeins lyftist brúnin á Bjarna bónda.

Snjólaug hafði miklar áhyggjur af bræðrum sínum og þessu leiðindamáli yfirleitt. Hún var alveg sannfærð um að óhugsandi var að Hans hefði orðið vinnukonunni að bana. Þar fyrir var skeytingarleysi um að kenna að byssan var skilin eftir hlaðin á þessum stað.

Heyrðuð þér skotið í sumar hér í dyraloftinu?

Já.

Hvar voruð þér þá?

Ég var í göngunum milli skellidyranna og eldhúsdyranna.

Hvaðan komuð þér þá?

Ég kom með móður minni inn um austurdyr bæjarins og hafði setið ásamt henni sunnan við bæ og Guðrúnu Sigurðardóttur sem gekk frá okkur austur hlaðið inn í skemmu.

Hvað gerðuð þér er þér heyrðuð skotið?

Ég var á leið inn í baðstofu og komin inn á baðstofugólfið þegar móðir mín kom á eftir mér og bað mig að koma fram og grennslast fyrir hvað væri um að vera í dyraloftinu. En þegar ég tók í dyraloftslykilinn treysti ég mér ekki til að ganga þar upp en gekk út og suður fyrir bæ og kallaði á Jón sem var fyrir utan og ofan kvíarnar og var þar eitthvað að bægja við hestum.

Lituð þér ekki upp á dyraloftið um leið og þér tókuð í lykilinn?

Nei.

Vissuð þér til að einhver hefði verið í dyraloftinu á undan Jóni?

Nei, ekki vissi ég til að þar hefði verið nokkur manneskja.

Hvar var Hans bróðir yðar er þetta skeði?

Ég var frammi við um daginn og sá hann ekki fyrr en nokkru eftir þetta. Áður um daginn sá ég hann liggja sofandi í rúminu innra í húsinu undir loftinu.

Var nokkur ókunnugur á kvíunum þegar þér kölluðuð á Jón vinnumann?

Engin manneskja hvorki nær né fjær.

Var hér enginn ókunnugur um daginn?

Jú, hér komu Eyfirðingar utan yfir heiði um morguninn. Þrír í allt.

Tveir fóru út á bæi en einn af þeim, Einar Árnason í Gerði, beið hér á meðan hinir voru ytra. Urðu þeir allir samferða héðan. Hinir mennirnir voru Jóhannes á Æsustöðum og Jóhannes á Úlfá.

Þingvotturinn Jón Hallgrímsson á Karlsá vottaði að þeir hefðu komið til sín þennan dag.

Hve löngu voru þeir farnir áður en skotið heyrðist?

Ég ímynda mér að þeir hafi verið komnir röska bæjarleið.

Hvað leið tímanum er þeir fóru héðan.

Ég ímynda mér það hafi verið að hallandi nóni en get ekki sagt það nákvæmt.

Nú leit sýslumaður í kringum sig og er hann sá Bjarna var sem hann minntist einhvers.

Getur vitnið fært nokkrar líkur til þess og þá hverjar að Guðrún sáluga hafi sjálf með vilja fyrirfarið sér?

Ég vissi ekki annað en hún væri í sínu eðlilega skapi meðan hún var hér nema daginn sem skotið skeði. Þá kom hún til mín inn í eldhús og sagði: Það liggur illa á mér Snjólaug mín. Mér kemur svo undarlega fyrir að hann Þorvaldur kemur ekki til mín eftir að hann kom úr kaupstaðnum. Ég átti von á honum kvöldið sem hann kom. Þegar ég svaraði henni með spaugsyrðum sagði hún: Komi hann þá aldrei ef hann vill svo.

Nú leit Bjarni fast á vitnið en sagði ekkert. Á síðustu stundu var Snjólaug spurð hvar Hólmfríður systir hennar hefði verið ólánsstundina. Snjólaug svaraði snögg upp á lagið: Hún sagðist hafa verið nýsofnuð inn í baðstofu. Hjá mér og hinum stúlkunum var hún ekki.

Tekið var réttarhlé.

3.

NÆSTA vitni var sjálfur hreppstjórinn, Jón Þorkelsson í Göngustaðakoti. Nú skyldi hann krafinn svara um söguna sem hann sagði út á Hóli um sumarið. Átti hún við rök að styðjast og þá hver? Var hún helber uppspuni, runninn undan hans eigin rifjum eða uppspuni annarra og þá hverra?

Sýslumaður sá fulla ástæðu til að áminna vitnið stranglega um sannsögli og var ákveðinn í að þjarma að hreppstjóra að hann segði það sem hann vissi.

Hvað er yður kunnugt um dauðaorsök Guðrúnar Bjarnadóttur?

Ekki annað en það sem ég heyrði af munni Sigfúsar í Fagraskógi. Sagði hann mér að sama dag og dauðsfallið varð hafi maður, staddur í bæjardyrum, heyrt sagt upp á dyraloftinu: „Nú skal ég skjóta þig.“

Heyrðist þá hvellurinn og sami maður leit upp á loftið þaðan sem hann heyrði þessi orð. Sá hann þá Hans Baldvinsson þar hjá stúlkunni dauðri.

Eru þetta sömu orð og þér brúkuðuð á Hóli er þér sögðuð frá þessu þar?

Já.

Við hvern sögðuð þér þetta?

Við Kristínu konu Jóns bónda.

Vitið þér hvar sagan á upptök sín?

Nei, nema Sigfús í Fagraskógi sagði mér að Jón Jónsson í Kálfsskinni hefði sagt sér þetta.

Það varð steinhljóð í stofunni svo heyra mátti þungan andardrátt Bjarna bónda og óróleg hreyfihljóð þingvottanna.

Sýslumaður sá sitt óvænna. Þarna voru nýjar persónur leiddar fram á svið og ekki hjá því komist að þær stæðu fyrir máli sínu.

Var nú tími sannprófunar. Þó ekki væri fært til bókar var skyndilega komin ný og áður ónefnd persóna fram á sögusviðið. Eftir öllu að dæma, ekki lakasti sagnamaðurinn í hópnum, nefnilega Halldór Einarsson vinnumaður á Hóli.

Sendur hafði verið maður út í Hól til að boða hann og Kristínu Sigurðardóttur húsfreyju, heim í Upsi til sannprófunar á framburði hreppstjórans. Voru þau nú kölluð inn í stofuna ásamt Þorvaldi kærasta og eina ferðina enn varð Jón vinnumaður að koma fyrir auglit yfirvaldsins. Hann var orðinn vanur og bar sig vel en Hólsfólkið var kvíðið að sjá nema helst Þorvaldur sem fátt beit á.

Sýslumaður las nú framburð hreppstjórans fyrst, síðan Þorvalds frá 19. september þar sem hann bar að Jón vinnumaður hefði staðið í bæjardyrum ásamt maddömu Filippíu og þau heyrt Hans segja upp á loftinu „nú skal ég skjóta þig“. Síðan hafi skotið heyrst og prestkonan beðið Jón að fara upp á loftið og gá hvað um væri að vera.

Kristínu húsfreyju var fyrst bent.

Ég hef aldrei haft eftir önnur orð en þau sem hreppstjórinn bar, sagði Kristín flaumósa.

Halldóri var gert skiljanlegt að nú skyldi hann tala. Hann var hræddur, svo hræddur að það hvarflaði ekki að honum að ljúga. Hann stamaði.

Þegar Þorvaldur sagði mér frá þessu eftir Kristínu gat ég upp á, við hann, að það myndi hafa verið Jón vinnumaður í bæjardyrunum.

Hvers vegna ályktaðir þú svo, spurði Schulesen.

Ég hafði heyrt að Jón kæmi fyrstur upp á dyraloftið, ansaði Halldór. En ég nefndi aldrei prestkonuna, aldrei nokkurn tímann.

Nú greip Þorvaldur fram í: Þú sagðir það víst Halldór. Þú sagðir að maddama Filippía hefði staðið í bæjardyrunum hjá Jóni.

Halldór greip andann á lofti og ætlaði að segja eitthvað meira en sýslumaður greip inn í og stöðvaði hann.

Þið eruð ekki sammála um þetta. En hvað með þá fullyrðingu að Hans hafi legið í öngviti hjá líkinu þegar að var komið?

Nú varð Halldór ekki stöðvaður: Kristín sagði það.

Ég man ekki til að hafa sagt annað en að hann væri upp á loftinu, bar Kristín af sér. Bætti svo við og örlaði á drýgindum: Ég hef hins vegar heyrt að hann hafi legið þar í yfirliði.

Hver sagði þér það? Rödd sýslumanns var hvöss, nær því illskuleg enda blöskraði honum alveg og nánast skammaðist sín fyrir að þurfa að hlusta á annað eins slaður.

Drýgindin dvínuðu og á daginn kom að Kristín gat ekki nafngreint neinn.

Jón vinnumaður tjáði sig sem fyrr: Allt var eins og ég hef margsagt. Ég var upp á kvíum þegar skotið reið af og heyrði það ekki einu sinni. Þá var kallað á mig og ég fór upp, þá var hún dauð. Og ég sá ekki nokkurn mann.

Erfitt var að ráða í svipbrigði Bjarna bónda en sjáanlegt þó að hann var ekki vel ánægður.

Kannski honum finnist vitnin ótrúverðug, hugsaði sýslumaður. Hann hafði sjálfur misst þolinmæðina og bað vitnin í öllum bænum að hafa sig út og fara heim til sín. Embættisstíllinn horfinn að mestu leyti en honum var alveg sama. Það átti ekki betra skilið þetta fólk sem greinilega fór með fleipur og getgátur einar.

4.

ÁFRAM var sannprófað í Guðrúnarmálum. Inn voru kallaðir bræðurnir Stefán og Hans Baldvinssynir og Jón vinnumaður sem skyldi bera vitni í síðasta sinn. Sannprófa átti framburð þessara þriggja manna varðandi viðveru eða ekki viðveru eyfirsku bændanna á Upsum skapadaginn 17. júlí 1834.

Jón hélt sig að venju við fyrri framburð og sagði Eyfirðingana hafa verið farna burtu af kvíunum þegar ósköpin gengu yfir.

Hans svaraði hiklaust og ákveðið: Mér var sagt að Eyfirðingarnir væru á kvíunum þegar kallað var á Jón og tók svo eftir að þeir væru þar enn þegar kallað var á hann og skotið heyrðist. Ég var sjálfur ekki á fótum og hef tekið þetta rangt í höfuðið.

Hans sagði mér svo frá, sagði Stefán.

Hans kinkaði kolli. Já, ég sagði Stefáni þetta.

Mér þykir líklegt, sagði Stefán að ég hafi borið þetta áfram til Guðrúnar í Efstakoti þó að ég muni það ekki. Ég vissi að Eyfirðingarnir komu, þess vegna fannst mér ekki ólíklegt að þeir væru hér enn.

Sýslumaður vísaði Hans og Jóni fram, leit á Bjarna og spurði Stefán:

Veistu nokkrar líkur og þá hverjar að Guðrún sáluga Bjarnadóttir hafi sjálf fyrirfarið sér?

Nei, ég veit enga orsök eða líkur til þess.

Svipur Bjarna á Þorleifsstöðum var jafn óræður sem fyrr og breyttist ekki er séra Baldvin svaraði sömu spurningu á þessa leið:

Þessi þanki flaug fyrir mig vegna óskiljanleika tilfellisins, sagði prestur. En ég hratt honum frá mér þar sem ég hafði engar ástæður til þess þanka.

Jón Þorkelsson í Göngustaðakoti kom aftur inn og skyldi nú sannprófaður framburður prests og hreppstjóra viðvíkjandi forsómun þeirra á að tilkynna sýslumanni dauðsfallið í tækan og löglegan tíma.

Lesinn var framburður séra Baldvins að það hafi dregist úr hömlu vegna lasleika og ferðafæðar. En þrem vikum síðar hafi Jón boðið að tilkynningin gæti farið í gegn hjá sér og mætti dagsetjast tveimur dögum eftir andlátið.

Það teygðist aðeins á andliti Jóns en svo tók hann til máls: Mánuði eftir dauðsfallið fékk ég bréf frá prestinum, séra Baldvin, sem lagt var fram hér í réttinum. Ég fékk enga ferð fyrr en 29. ágúst og skrifaði þá sýslumanni og spurði hvort ég ætti að skrifa upp eigur Guðrúnar sálugu. Af ásettu ráði nefndi ég ekki að presturinn hefði beðið mig að tilkynna andlátið.

Í hvaða tilgangi réðir þú séra Baldvin að antedatera bréfið um dauðsfallið til yfirvalda?

Ég minnist þess ekki að hafa ráðlagt prestinum það, svaraði Jón, heldur bauð honum að antedatera bréfið til mín.

Ég hef þá misskilið það, sagði séra Baldvin með hægð. Ég heimfærði það upp á dauðstilkynninguna til yfirvaldsins sjálfs.

Hreppstjórinn var staffírugur sem fyrr: Ég áleit mína tilkynningu frá 29. ágúst næga.

Þeir ljúga hver upp í annan, hugsaði Schulesen. Þeir eru berir að embættisglöpum og skulu borga fyrir það enda þótt drengurinn sé saklaus.

Að lokum spurði sýslumaður Bjarna hvort hann óskaði enn eftir uppgreftri líksins.

Já, ég óska enn eftir því, svaraði dalabóndinn.

Líkið var vissulega grafið upp. Það var gert laugardaginn 11. október 1834. Aðeins þremur dögum seinna, eða 14. október, hélt Þorvaldur Þorvaldsson vinnumaður á Hóli brúðkaup sitt með Guðrúnu Rögnvaldsdóttur frá Hálsi.

14. KAFLI

Svo sem þér dæmið

1.

Á messu heilags Þorláks á hausti, hinn 23. desember, sat sýslumaður Schulesen á kontór sínum og nagaði pennastöng í ákafa. Þrátt fyrir að hann sæti með trefil margvafinn um hálsinn, í þykkum frakka og með svellþæfða ullarsokka á fótunum, var hann með bláma á fingrum og brennivínsnef.

Húsakostur Íslendinga var með eindæmum, embættisbústaðir síst skárri, fannst honum. Ef lak ekki, þá trekkti og ef ekki trekkti, þá lak. Stundum hvort tveggja. Í dag var bara trekkur því úti var hríðarbylur og talsvert frost, þess vegna dumpuðu hvergi dropar núna.

Það voru að koma jól og allt í einu skynjaði hann eina ástæðu meðal annarra fyrir ergelsinu og leiðindunum. Hann saknaði danskra jóla. Hann var hundleiður á þessum lundabagga-sviða-hangikets hugsunarhætti, því hugsunarháttur var það fremur en matarvenjur. Hann vildi að hann væri kominn til Kaupmannahafnar þar sem sást þegar jólin voru í nánd. Ljósadýrð, góður matur og drykkur og fólk, mikið af fólki alls staðar.

Jæja, svo mátti illu venjast að gott þætti. Fyrr eða síðar hlaut hann að renna inn í lundabaggatíðarandann og verða eins og hinir. Hann velti við pappírum sem lágu á borðinu fyrir framan hann. Það ætlaði að verða tafsamt að ljúka Guðrúnarmálum. Séra Baldvin ekkert nema þvælugirnin, sískrifandi kvörtunarbréf, heimtandi að málið yrði tekið upp að nýju. Hann þverskallaðist við að samþykkja greiðslu málskostnaðar og sýndi vítaverða þverúð og þráa.

Hreppstjórinn var ekkert betri þegar til kastanna kom, ætti raunar að víkja úr starfi fyrir embættisglöp.

Ergjan jókst eftir því sem hann hugsaði meira um þetta. En það varð ekki undan vikist að senda þessi bréf áfram til Bjarna amtmanns Thorarensen. Eitt var þó víst, með þeim skyldi fylgja ærleg greinargerð til amtmanns, þar sem hann rekti málið út frá lögfræðilegu sjónarmiði og byndi enda á þetta mál fyrir fullt og allt.

Hann fór yfir málið í huganum. Prestssonurinn Hans var saklaus, á því var enginn vafi. Í fyrsta lagi var óhugsandi að allt heimafólk á Upsum kæmi ljúgandi fyrir rétt. Samkvæmt framburði þess lá Hans sofandi inni í baðstofuhúsi undir palli þegar slysið varð. Það báru allir og húsum háttaði þannig á Upsum, þar sem var pallbaðstofa, að hann hefði þurft að fara gegnum baðstofuna, sem var 5 stafgólf á lengd, fram göngin út í bæjardyr og þar upp á loft. Taka þar byssuna, skjóta konuna, lyfta síðan líkinu upp og leggja byssuna undir það. Fara síðan sömu leið til baka og inn í rúmið þar sem hann svaf inni í baðstofunni. Allt án þess að nokkur tæki eftir. Þetta var ekki ætlandi nema hörkutólum sem ynnu verkið af ásetningi.

Í öðru lagi gátu vitni ekki staðfest þann framburð að Hans hefði legið í öngviti hjá líkinu og maddama Filippía verið í bæjardyrum. Eftir því var öll þessi saga og ómögulegt að eltast við uppruna rógsins. Ef sýslumenn ættu að elta uppi hvern rógbera á Íslandi, gerðu þeir tæplega nokkuð annað.

Í þriðja lagi benti aðkoman að líkinu og krufningsskýrslan til þess að um slys eða sjálfsvíg væri að ræða. Byssan var alveg upp við augað, það kom í ljós við krufningu og lá síðan undir stúlkunni þegar að var komið. Skotin höfðu gengið á ská upp í höfuðið. Ef einhver annar en stúlkan hefði haldið á byssunni, hefði hann orðið að standa niðri í loftstiganum en þá hefði byssan ekki verið þétt upp við augað eins og lega haglanna gaf til kynna. Ef sá hinn sami hefði verið kominn upp á loftið, hefðu höglin farið beint inn.

Þetta var sem sagt slys eða sjálfsvíg. En það var ýmislegt saknæmt í þessu máli. Fyrst og fremst gáleysið með byssuna og klúðrið með tilkynningu dauðsfallsins og laumugangurinn í kringum þetta allt hjá presti og hreppstjóra. Og sýslumaður hafði ekki fyrr látið sér detta þessir dánumenn í hug en hann fann reiðina blossa upp og í framhaldi af því gremjuna, yfir að vera neyddur til að halda jól, meðal nesjamanna og afdalalýðs.

2.

GREINARGERÐ til amtmanns, 23. desember 1834.

Eftir bréfaskipti okkar í fyrra mánuði, hef ég móttekið svör frá prestinum Baldvin Þorsteinssyni og hreppstjóra Jóni Þorkelssyni varðandi Guðrúnarmál og sendi ég frumrit þeirra áfram til yðar ásamt greinargerð minni. Ekki er hægt að komast hjá því að fjalla nánar um svör þeirra og afsakanir þó þær virðist ekki hafa nokkurt vægi.

Presturinn kvartar einkum yfir að sögusmettan hafi ekki fundist og fengið makleg málagjöld, eins og það gæti orðið honum nokkrar sárabætur.

Því er til að svara, að endurteknar yfirheyrslur hefðu orðið kostnaðarsamar og kviksögurnar ekki þeirrar gerðar, að yfirvöldum sé skylt að eltast frekar við þær. Það er einnig deginum ljósara að ásakanir á hendur prestssyninum Hans eru uppspuni frá rótum. Þó sannar hefðu verið, var þessi atburður aðeins voðaverk og ekki refsivert, enda sakborningur ekki fullra 15 ára og því ósakhæfur.

Þess ber líka að geta, þótt presturinn viðurkenni ekki að hafa gefið tilefni til þessa söguburðar, þá stóð það einmitt í hans valdi að koma í veg fyrir söguburð með því að tilkynna atvikið strax og fara fram á rannsókn.

Það sem snýr að hreppstjóranum er hins vegar þetta. Jón Þorkelsson hreppstjóri telur sér til málsbóta, að hann hafi ekki vitað, að hið antedateraða bréf prestsins til hans innihélt tilkynningu til sýslumanns um dauðsfallið. Þar fer hreppstjórinn með augljósa lygi...

Hér hætti sýslumaður skriftum um sinn og stóð á fætur. Hann sneri ekki aftur með það, hreppstjórinn væri lygari sem kynni þó ekki að ljúga og reyndi á ótrúlega heimskulegan hátt að leiða athyglina frá eigin yfirsjónum að annarra en tókst ekki betur upp en svo að ósannindin urðu öllum ljós.

Hreppstjórinn var meira að segja svo ósvífinn að segja, að hann hafi ekki viljað orsaka rannsókn vegna ótta um, að þurfa sjálfur að bera kostnað af henni.

Schulesen gekk stundarkorn um gólf, opnaði dyrnar og stakk nefinu í dyragættina. Jú, hangiketslykt var það, ekki bar á öðru. Það mátti vel borða það og hann mundi þá tíð að þykja hangiket best af öllu. Ekki þar fyrir, svinepølser og flødeskumkager, det var noget. Hvenær skyldu íslendingar læra að búa til rjómakökur?

Sýslumaður andvarpaði og settist aftur við að skrifa amtmanni um afrek hins óforskammaða hreppstjóra, Jóns Þorkelssonar í Göngustaðakoti.

3.

12. mars, 1835.

Til séra Baldvins Þorsteinssonar á Upsum.

Af hjálögðum reikningi, hverja upphæð norður og austur amtið hefur nákvæmlega ákvarðað, mætti yðar velsæmi þóknast að sjá hvað málskostnaður, er orsakaðist út af rannsókninni um dauðsmáta vinnukonu yðar, Guðrúnar Bjarnadóttur, hefur hlaupið. Og hvar af þér, samkvæmt amtsbréfi frá 7. nóvember f.á. og yður þar uppá gefur svar, hafið til mín að lúka,

sem er 18 ríkisd.silfurs 60 skildinga

Og sonur yðar Stefán 9 ríkisd.silfurs 30 skildinga

Og þess umfram eftir NL 6-11-7, 20 lóð silfurs til sonar Guðrúnar heitinnar, hvers forverjari er móðurafi hans, Bjarni Jónsson 10 ríkisd.silfurs

Til samans 37 ríkisd.silfurs 90 skildinga

Hvar af þér, eftir meðlögðum seðli vilduð útborga nokkuð mín vegna, en senda mér hitt er afgangs verður. Í því, með reikningunum fylgjandi amtsbréfi frá 24. jan., var mér með tilliti til bréfs yðar til mín frá 29. nóv., uppálagt að leiða yður fyrir sjónir, mismun milli hlutdeildar í málskostnaði og fébóta. Ásamt því að gjöra yður skiljanlegt hverjar afleiðingar forsómun við dauðsfallstilkynninguna og fleira þar að lútandi, mundi hafa haft ef sökinni hefði verið framfylgt við réttargang.

Læt ég mér nægja í þessu tilliti að benda yður til laganna boðorða norsku lögum 5-2-l frá 10. ág. 1697, 12.sept. 1792 og fleiri, hvar lagaboð leggja 100 rd. sekt við dauðstilkynningar forsómun, ásamt fleiri þar að lútandi reglugerðum sem banna prestum að kasta mold á nokkurt lík fyrr en attest er framlagt frá skiptaréttinum um að dauðsfallið sé tilkynnt. En vegna vegalengda og annarra erfiðleika hér á Íslandi álíst nóg að bréf um tilkynninguna sé afhent skiptaréttinum áður en líkið jarðast, hvarum prestinum ber að skaffa hér vissu.

Hér fyrir utan, er athugandi hvað boðið er í ritúalinu um greftrun þeirra er á nokkurn vafasaman hátt eru af dögum komnir, er ei mega jarðast fyrr en lögleg rannsókn er fyrirtekin um dauðsorsökina.

Vilduð þér tilsenda þann viðlagða reikning, hreppstjóranum Jóni Þorkelssyni eftir að hann er af yður yfirséður.

S.Schulesen

Bréfið til hreppstjórans var svipuð ádrepa. Honum var gert að greiða sinn hluta málskostnaðar. Í bréfinu var óspart vitnað í lagabálka sem sýndu fram á meint embættisglöp viðvíkjandi dauða vinnukonunnar á Upsum og hreppstjóranum gert ljóst að hann mætti prísa sig sælan fyrir að sleppa svo auðveldlega frá málinu.

Þetta urðu lokaorðin í málatilbúnaði hins opinbera gegn Upsaklerki og sonum hans.

15. KAFLI

Ólukkutilfellið

1.

LOGNIÐ var algjört. Það var líkt og móðir náttúra héldi anda, slík var kyrrðin. Fuglar höfðu hægt um sig, sem þeim bar á þessum tíma sólarhrings.

Báturinn á Víkinni hreyfðist varla nema þegar mennirnir hreyfðu sig. Nú rétti einn þeirra úr sér og leit til norðurs. Himinninn logaði og sólin í miðjum logakransinum eins og rauður hlemmur. Stefán Baldvinsson var hvorki sérlega viðkvæmur maður né vanur að tjá tilfinningar sínar en hann leit á samferðamenn sína og sagði stundarhátt: Þetta er sjálfur guðdómurinn.

Ekki veit ég hvað faðir þinn segði um það, sagði Grímur. Það er einhver fjandinn að búa um sig í mér. Varla er ég að veikjast um hásumarið. Og ekki er það veðrabreyting trúi ég.

Töfrar augnabliksins rénuðu og hurfu þegar þriðji maður fleytunnar, Guðjón sem var kotbóndi í nágrenninu, tilkynnti skrækri röddu að loksins væru Hólsmenn farnir að hreyfa sig. Þeir litu í átt til lands. Mikið rétt, menn sáust á róli kringum bát í Hólsvör. Um þetta urðu nokkur orðaskipti í bátnum og töluðu þeir mest Hallgrímur og Guðjón en Stefán færra.

Kænunum á víkinni smáfjölgaði og fuglar tóku flug. Afli var góður og áhöfn Upsafarsins kepptist við að draga. Guðjón var sýnu athafnaminnstur. Þessi hálffimmtugi bóndi var í meðallagi hár en grannvaxinn, næstum væskilslegur utan um sig. Augnsvipurinn var einkennilega sljór og allt hans fas benti til kraftleysis. Hann hafði skrækan málróm sem lét óþægilega í eyrum en það hindraði hann ekki í að tala.

Það talar hver sem hann hefur vit til. Stefán prestssonur hlustaði en heyrði ekki, hugsaði en talaði ekki. Til lítils að taka með sér byssu, helst að hann plammaði á Guðjón, hann þagnaði þá líklega. Hvaða óguðlegu hugsanir voru þetta eiginlega. Var hann að tapa vitinu? Honum leið undarlega, leit upp í átt til lands. Bærinn á Upsum lá í skugga þó að sólin virtist annars ráða lögum og lofum í þessari gullnu innfjarðarveröld. Hann hafði átt erfiða drauma og vissi að móðir hans hafði sömu sögu að segja.

Stefán var vaskur og vel að manni en mestur þeirra á velli var Hallgrímur. Hann var líka mikilvirkastur við fiskidráttinn. Honum varð litið á Stefán. Draumóramaður, enginn át draumóra. Hallgrímur var rúmlega fertugur að aldri. Vinnumennskan hafði kennt honum á óyggjandi hátt að bókvitið varð ekki í askana látið.

Svona herðið ykkur drengir, við förum ekki í land fyrr en báturinn er þóftufullur.

Andskotans rausið í karlinum. Stefán hafði þó ósjálfrátt hraðari handtök við dráttinn. Hélt Grímur kannski að hann væri formaður á bátnum? Hann vissi ekki betur en hann væri það sjálfur.

Haltu kjafti Grímur, gall við í Guðjóni. Við förum heim þegar við sjáum hrossunum smalað heim að bænum, eins og venjulega.

Þegiðu sjálfur, Hallgrímur hætti við að segja meira.

Ekki lagast þeir, hugsaði prestssonur. Klukkustund síðar voru þeir lagðir af stað til lands.

Niður göturnar frá bænum liðaðist lest reiðingshesta og létti ekki för fyrr en komið var niður að sjónum þar sem uppsátur þeirra Upsamanna var. Þarna niður á bökkunum kúrðu gamlar sjóbúðir, torfhreysi tæplega manngeng. Fólk lét það ekki aftra sér að ásælast hreysin til íveru. Í æ ríkari mæli var búseta í þurrabúðunum árið um kring.

Upsamenn kippuðu aflann og bjuggu upp á hestana. Að því búnu siluðust menn og hestar af stað upp eyrarnar, koma þurfti fiskinum í mat sem fyrst því hlýtt var í veðri. Stefán gekk síðastur frá bátnum sem dreginn var til hlunns. Hann greip byssuna sína og lagði af stað í kjölfar lestarinnar. Hann skildi ekki hvaða beygur var í honum á þessum dýrðarinnar Drottins degi. Var einhver fjandinn í aðsigi?

Þegar hann kom heim á hlaðið hikaði hann smástund en gekk svo upp á dyraloftið, greip klút sem troðið var undir sperru og fægði byssuna. Honum var annt um þessa byssu, knallbyssa var það og ekki margir sem áttu svona verkfæri að minnsta kosti ekki á Upsaströnd eða í Svarfaðardal, enda annaðist hann byssuna af alúð sem hann væri með kornabarn í höndum. Síðan lagði hann byssuna á sinn vanastað milli stokks og sængur.

Óróleikinn hvarf honum ekki. Eftir stundarumhugsun greip hann gömlu byssuna sína, hraðaði sér niður af loftinu, hlóð hana er út á hlaðið kom og kallaði til móður sinnar sem komin var út í bæjardyr:

Ég ætla að ganga hérna út með fjörunum, vita hvort ég sé ekki fugl í færi.

Þú gætir að þér með byssuna, Stefán minn, svaraði hún. Þú veist að ég er alltaf hálfhrædd við þessi verkfæri.

Já, já, ég fer alltaf varlega með byssur, það veistu. Dreymdi þig nokkuð í nótt?

Draumar eru draumar, Stefán minn og einhvers staðar var skrifað að ekki sé mark að draumum.

Hann leit snöggt á móður sína og hljóp af stað niður traðirnar frá bænum.

Vertu ekki lengi, þú ert vansvefta og nú á að losa bæinn úr grasi í nótt, gleymdu þér ekki í ákafanum.

Stefán gekk hratt út og niður, í átt til sjávar, vissi af gamalli reynslu að skásta leiðin til að losna við huglæg óþægindi var að íhuga náttúruna einn með sjálfum sér. Hafgolan hafði ekki náð sér á strik þannig að dagurinn var ennþá einn af þeim sem minningin grípur á köldum og dimmum vetrardögum. Hann sá fugl, meira að segja æðarfugl sem er bestur matar, komst í færi en hleypti aldrei af. Hvers vegna ekki er horfið í hafdjúp gleymskunnar, ef til vill tilviljun ein, ef til vill var vættur á ferð sem hindraði fugladráp þennan dag, 17. dag júlímánaðar 1834.

Það var komið fram yfir hádegi þegar Stefán prestssonur kom heim úr veiðiförinni, óhappasælli svo sjaldan hafði hann farið aðra eins. Hann gekk upp á loftið í bæjardyrum þar sem hann svaf á sumrum og hafði gert síðan hann var unglingur, fann að svefn tók að síga á. Á loftinu var rúm öðru megin undir súðinni og Stefán sá að einhver hafði bælt rúmið meðan hann var fjarverandi. Fatakistur kvenfólksins stóðu undir súðinni hinum megin. Innst var kista Hólmfriðar, þá Snjólaugar og fremst var Gunnu kista. Allra fremst var lítill kistill sem Stefán átti sjálfur. Hann hélt um hlaupið á byssunni, leit í kringum sig, tvísteig dálítið en hallaði siðan vopninu upp við rúmgaflinn. Gekk að því búnu út úr loftinu, sneri lyklinum í skránni og tók hann úr.

Hver lagði sig uppi á loftinu? spurði hann er hann kom í baðstofuna. Snjólaug systir hans varð fyrir svörum.

Hann Einar í Æsustaðagerði fékk að leggja sig meðan hann beið eftir félögum sínum.

Ég ætla að biðja ykkur að fara ekki upp á dyraloftið meðan ég halla mér, sagði Stefán og setti lykilinn upp á hillu í baðstofunni.

Hvað, ertu farinn að draga að í brúðkaupið? spurði Gunna Bjarnadóttir sem sjálf hafði ennþá veika von um brúðkaup. Það krimti í hinum stúlkunum, nema Snjólaugu, hún horfði á Gunnu og vottaði fyrir samúð í góðlegum augum, hana grunaði að af því brúðkaupi yrði aldrei. Nú var kallað fram í göngum og spurt háum rómi hvort Stefán væri kominn heim.

Æ, það er Einar, hann vildi endilega ná tali af þér, sagði Snjólaug.

Stefán vatt sér fram, hann sló aldrei hendi móti því að hitta afbæjarmenn, þess þá heldur þeir væru utansveitar. Þó á kostnað hvíldar væri.

2.

VIÐ hjallinn á Upsum var strax farið að gera að aflanum þegar búið var að koma honum heim. Hitna fór í veðri og við sól og flugu var að keppa. Konurnar hömuðust við að ljúka aðgerðinni, töluðu hver aðra upp í að vera búnar fyrir litla skatt.

Hans var skipað að þvo, ekkert alltof hrifinn, vildi fara á sjóinn en ekki standa við kvenmannsverkin í landi. Bót í máli var að móðir hans hafði leyft að hann byrjaði að slá með karlmönnunum næstu nótt. Hann skyldi sýna hvað í honum bjó. Hann var alveg í skapi til þess að stríða kerlingunum dálítið.

Hvað segirðu Gunna mín, hvað er að frétta af honum Þorvaldi vinnumanni á Hóli sem þú ert svo hrifin af?

Það þyngdi yfir Gunnu:

Hvað ætli þú vitir um það, ekki kominn með hvolpavitið ennþá.

Kom hann ekkert við hjá þér þegar hann fór út um? Ekki fært þér efni í svuntu hvað þá meira?

Haltu þig að verki Hans.

Hvöss rödd Snjólaugar systur hans batt enda á umræðuna. Hans hélt samt áfram að atast í konunum þangað til að þau höfðu lokið aðgerð.

Þær erfðu það ekki við hann. Strákurinn var gapi en ekki illa meinandi, enda bara 14 ára gamall.

Að verki loknu var haldið til bæjar. Hafi eitthvert þeirra rennt í grun hvað þessi örlagaríki dagur ætti eftir að bera í skauti sér þá lét enginn það í ljós. Er þau komu heim bar húsfreyja þeim síðbúinn litla skatt.

Þú leggur þig svo, Hansi minn, eftir matinn. Ef þú ætlar að vaka í nótt með sláttumönnunum.

Inni í baðstofunni var svalt og þægilegt í sumarhitanum. Sumt af fólkinu hallaði sér útaf eftir hádegið eins og það var vant, enda hafði morgunninn verið vinnudrjúgur. Þeir sem ekki lögðu sig voru á stjái úti við. Í sama mund var presturinn að koma heim úr ferðalagi innan af Strönd, hann hallaði sér líka.

Yfir fólkið færðist værð, kyrrðin ein ríkti í þessu samfélagi sofandi manna og kvenna utan ein eða tvær húsflugur sem suðuðu í glugga eins og lágvær undirleikur í tónverki hvíldarinnar. Innan skamms var friður stundarinnar rofinn.

3.

GUÐRÚN Bjarnadóttir vinnukona á Upsum velti tilsýndar ekki mikið vöngum yfir flóknum fyrirbærum tilverunnar þó fáir viti hvað undir annars stakki býr. Tók lífinu eins og það bar að hverju sinni, á yfirborðinu. Hún leyndi hugsunum sínum og sýndi stillingu þegar hún fór frá nýfæddu barni með bundin upp brjóstin, enn þá helaum en eymsli sálarinnar meiri. Hún var nákvæmlega eins og aðrar mæður, þráði barnið sitt, litla drenginn sem var nú líklega kominn fram í Þorleifsstaði. Hún treysti móður sinni best til að annast hann, átti raunar ekki í annað hús að venda.

Hún vissi innst inni að öllu var lokið milli hennar og Þorvalds, vissi að í spilinu var önnur kona, grunaði meira að segja hver hún var. Barnið skipti Þorvald engu máli, það fann hún glöggt úti á Hóli, hann átti ekki skilið að eignast fleiri.

Með Þorvaldi hvarf vonin um húsfreyjusætið. Þorvaldur var duglegur og stefndi á búskap, fá ábúð á einhverju kotinu. Var betra að hokra á einhverjum útnáranum, komast aldrei í álnir, lenda kannski í búsveltu? Var ekki skárra að vera vinnukona á efnaheimili, þar var nógur matur, um það snerist tilveran, mat.

Hún ætlaði að helga sig barninu. Þegar frá liði og drengur stálpaðist fengi hún vistir þar sem hún gæti haft hann hjá sér. Fari Þorvaldur og veri. Komi hann þá aldrei ef hann vill svo, eins og hún sagði við Snjólaugu. Það var gott að tala við Snjólaugu, hún skildi af gæðum sínum, skildi sársaukann sem fylgdi því að yfirgefa barn sitt, þó sjálf ætti hún engin börn. Guð blessi hennar ófæddu börn. Nú var hún aftur komin að barninu, hún ýtti hugsuninni frá sér af heljarafli, það var eina leiðin og sökkva sér ofan í vinnuna. Þá gleymdist stund og stund lítill englabassi og brigðull vinnumaður.

Guðrún var fríð stúlka, nokkuð svipþung vegna mikilla brúna. Augun grá og lágu djúpt, nefið nett en eilítið hvasst, hakan ávöl en munnsvipur ákveðinn. Hún hafði mikið og fallegt, jarpt hár, skipt í miðju enni og fléttað í tvær fléttur, þær fengu að leika lausar enda konan aðeins 23 ára þó hún væri ógift móðir.

Gunna var venju fremur eirðarlaus er fiskaðgerðinni lauk á Upsahlaði. Um hádegisbil stöðvaði Filippía hana, hún sá og skildi líka ýmislegt konan sú:

Ég er komin með skæði suður fyrir bæ. Við skulum setjast þar við skógerðina, veðrið er svo gott, ekki veitir af að nota sólarstundirnar. Þú kemur svo Gunna mín út til okkar. Við verðum að herða okkur með skóna, þeir ætla að byrja að slá í nótt.

Snjólaug var komin út ásamt Guðrúnu hinni og nú var saumað og spjallað. Filippía sagði þeim til ef henni þurfa þótti og talið barst að hannyrðum og saumaskap. Þar var prestkonan enginn viðvaningur.

Heldurðu að þú sníðir ekki fyrir mig treyju á drenginn einhvern daginn, spurði Gunna Bjarnadóttir. Ég á léreftsbút í kistunni minni sem ég ætlaði til þess arna.

Það er meira en sjálfsagt, Gunna mín, ansaði Filippía. Er snáðinn kominn fram í Þorleifsstaði?

Já, eftir því sem ég best veit, þá er hann kominn til mömmu.

Það væsir ekki um hann þar, sagði Snjólaug hughreystandi. Móðir þín er svoleiðis kona, að þú þarft ekki að hafa áhyggjur af honum.

Ég sé samt eftir honum, sagði Gunna og skuggum dapurleika brá fyrir í fríðu andlitinu.

Reyndu að vinna, vinnan fær þig til að gleyma raunum, sagði Filippía prestmaddama, trú stefnu síns tíma, að það eina rétta væri að vinna og slíta sér út, öðruvísi öðlaðist maður ekki lífsins hnoss, og lukkaðist ekki með lífsins hnoss, þá væri hið himneska öruggt.

Gunna svaraði þessu engu en stundu síðar stóð hún á fætur, lagði frá sér hálfsaumaða skóna og gekk inn í bæinn.

4.

HÚN eigraði inn göngin. Vissi ekki alveg hvert hún stefndi eða hvað hún ætlaði sér að gera. Líkt og óminnishegrinn væri kominn á flug. Hún var í miðjum göngunum þegar hún rankaði við sér, förinni var heitið upp á dyraloftið þar sem hún geymdi fatakistuna sína. Hún sneri við en hikaði þegar henni var litið upp á loftskörina. Kolniðamyrkur.

Hún gekk út í bæjardyrnar og kallaði svo heyrðist vel suður fyrir bæinn.

Hvar finn ég ljós?

Konurnar litu undrandi hver á aðra. Hvað ætlaði hún að gera með ljós um hásumarið á miðjum degi.

Það er kola í eldhúsinu, á hillu við hlóðirnar, svaraði Filippía loks. Hvað þarftu að nota ljós núna, Gunna mín? bætti hún við.

En vinnukonan Guðrún Bjarnadóttir hvorki heyrði né skynjaði. Hún gekk sem í leiðslu inn í eldhúsið, fann koluna og náði eldi í hlóðunum. Síðan gekk hún fram göngin aftur, fram í bæjardyr og upp stigann á loftið. Þar urðu fyrir henni læstar dyr og hana rámaði í að einhver hefði aðvarað í sambandi við lykil.

Enn á ný sneri hún við, gekk inn göngin og inn í baðstofuna þar sem fólk svaf í rúmum. Fór rakleitt að hillunni fyrir ofan sofandi manninn, tók lykilinn og hélt aftur fram á dyraloftið. Hún var löngu búin að gleyma léreftsbútnum sem erindið var að sækja. Henni fannst bara að hún yrði að komast inn um þessar læstu dyr.

Það bráði aðeins af henni er hún kom inn á loftið og sá byssuna hallandi upp við rúmgaflinn. Hún greip um hlaupið. Hafði aldrei snert slíkt verkfæri fyrr. Var þetta svona hættulegt áhald að lása þurfti til að verja. Líklega var það lífshættulegt.

Hún lagði logandi koluna frá sér á kistil.

Hún virti byssuna fyrir sér um stund. Hugurinn var á reiki um ómælisvíðátturnar og fann sér ekki samastað. Hún starði eins og dáleidd á svart byssuhlaupið og skynjaði kalt járnið. Það var nákalt.

Síðan ætlaði hún að láta vopnið aftur á sinn stað. Þá hafði koluloginn hitað púðurleifarnar í pönnunni. Byssur voru viðsjárverðir gripir. Sprengikrafturinn var nægur til að koma hleðslunni gegnum auga sem var við hinn enda hlaupsins.

Í þeirri andrá heyrðist byssuskot.

Reykjavík, 16. feb. 1998

á 100 ára dánardægri Hans Baldvinssonar.

Heimildaskrá

I. Prentaðar heimildir.

Bjarni Jónsson: Íslenskir Hafnarstúdentar. Ak. 1949.

Bogi Benediktsson: Sýslumannsæfir I-IV. Rvík. 1881-1915.

Brynjólfur Jónsson: Kvæði. Rvík. 1889.

Brynleifur Tobiasson: Páll Hjálmarsson skólameistari. Skagfirsk fræði IX. Sögufél. Skagfirðinga. 1952.

Finnur Sigmundsson: Hafnarstúdentar skrifa heim. Rvík. 1963.

Finnur Sigmundsson: Rímnatal I og II. Rvík. 1966.

Guðlaugur Guðmundsson: Enginn má undan líta. Rvík. 1974.

Haukur Hannesson o.fl. Ritverk Jónasar Hallgrímssonar I-IV. Rvík. 1989.

Helge Toldberg. Jóhann Sigurjónsson. Rvík. 1966.

Jóh. Örn Jónsson: Sagnablöð hin nýju. Rvík. 1956.

Jón Helgason: Íslenskt mannlíf II. Rvík. 1959.

Kristján Eldjárn: Láttu róminn ryðjast út - um rímnaskáldskap Hans Baldvinssonar. Norðurslóð. Dalv. 1980.

Kristmundur Bjarnason: Saga Dalvíkur I-IV. Ak. 1978.

Manntal 1816. Ak. Rvík. 1947-1974.

Páll E. Ólason: Ísl. æviskrár IV. Rvík. 1951.

Sálmabók íslensku kirkjunnar. Rvík. 1991

Skagfirskar æviskrár I . Tímabilið 1890-1910. Ak. 1964

Skagfirskar æviskrár I. Tímabilið 1850-1890. Ak. 1981.

Stefán Aðalsteinsson: Svarfdælingar I og II. Rvík. 1976.

Skýrslur um landshagi I. Kaupmannahöfn. 1858.

Sýslu- og sóknarlýsingar Eyjafjarðar 1839-1854.

Þorsteinn M. Jónsson: Brennan á Melaeyrum 1625. Ak. 1957.

Öldin sem leið. Minnisverð tíðindi 1801-1860. Rvík. 1955.

II. Óprentaðar heimildir.

Bréfabók og bréfadagbók Eyjafjarðarsýslu 1834. Þjsk.

Bréfasafn Eyjafjarðarsýslu. Þjsk.

Dóma og þingbók Eyjafjarðar 1831-1835. Þjsk.

Hannes Þorsteinsson. Æfir lærðra manna. Þjsk.

Jón Borgfirðingur. Prestaæfir. Þjsk.

Prestþjónustubækur Upsa, Tjarna og Vallakirkna í Svarfaðardal. Þjsk.

Skiptabók Eyjafjarðarsýslu 1853-1854. Þjsk.

Skjalasafn prófasta, 1740-1881. Þjsk.

Sóknarmannatöl Upsa, Tjarna og Vallakirkna í Svarfaðardal. Þjsk.

HSD.

Bréf Hans Baldvinssonar.

HSD.

Handrit Stefáns Aðalsteinssonar að Svarfdælu I og II.

Lbs. 2988. 8vo.

Rímur af Þorgrími mikla eftir Hans Baldvinsson.

Lbs. 3367. 8vo.

Rímur Transelíusi eftir Hans Baldvinsson.

ÍB. 416. 8vo.

Dagbækur Jóns Þorkelssonar

ÍB. 419. 8vo.

Minnisbækur Þorsteins Þorsteinssonar frá Upsum.

ÍB. 842. 8vo

Minnisbækur Þorsteins Þorsteinssonar frá Upsum.

Viðauki I

Um séra Baldvin Þorsteinsson prest á Upsum og konu hans Filippíu Erlendsdóttur

Séra Baldvin Þorsteinsson var fæddur í Presthvammi í Aðaldal 2. júní 1781. Sonur hjónanna Þorsteins Hallgrímssonar prests í Stærra-Árskógi og Jórunnar Lárusdóttur Scheving.

Aðeins tveggja ára missti hann móður sína og tíu ára var hann þegar faðirinn dó. Var hann þá tekinn í fóstur að Grenjaðarstað til Hannesar móðurbróður síns Scheving og Snjólaugar Þorsteinsdóttur föðursystur sinnar.

Menntabrautir voru ekki fjölþættar og fór hann í Hólaskóla 1795. Útskrifaðist sem stúdent 20. maí 1802 með þeim vitnisburði að hann væri gæddur góðum andlegum hæfileikum, lærði af námsgáfu, skarpleika og dómgreind. Í þann tíð var Páll Hjálmarsson skólameistari á Hólum, föðurbróðir Filippíu Erlendsdóttur.

Séra Baldvin var í hópi fimm síðustu stúdenta sem útskrifaðir voru frá hinum forna Hólaskóla. Sumarið 1802 kom út konungsbréf dags. 2. okt. 1801 sem skipaði að leggja skyldi niður skólann á Hólum. Þessir fimm stúdentar voru auk Baldvins: Hallgrímur Scheving frændi hans og uppeldisbróðir, Páll Erlendsson, síðar mágur Baldvins, prestur á Brúarlandi, Ólafur Þorleifsson síðast prestur á Kvíabekk og Hallgrímur Jónsson djákni á Þingeyrum.

Um tíma var hann með fósturforeldrum sínum en vígðist á pálmasunnudag 7. apríl 1805 sem aðstoðarprestur séra Þorláks Jónssonar á Húsavík. Vígsluna annaðist biskup Geir Vídalín. Ekki búnaðist séra Baldvin vel á Húsavík og 1807 varð hann aðstoðarprestur Tómasar Skúlasonar á Grenjaðarstað. Tómas andaðist 1808 og gegndi Baldvin prestakallinu einn fram til 1812 er honum var veitt Upsaprestakall.

Leiðindamál kom upp á Grenjaðarstað í tíð séra Baldvins. Vinnumaður á staðnum, Sigfús Jónsson, stal kind frá presti, en kindin var eign dánarbús séra Tómasar Skúlasonar. Sigfús afhenti ána Kristjáni Helgasyni á Brúum sem markaði hana strax og kom henni á annan bæ. Réttað var í málinu og var Sigfús dæmdur til hýðingar við stjaka og til að erfiða á Brimarhólmi ævilangt en Kristján til að erfiða eitt ár í íslenska tugthúsinu. Harður var dómurinn en sauðaþjófnaður var ekki tekinn silkihönskum um aldamótin 1800, enda eitt algengasta afbrotið.

Beinast lá við að séra Baldvin tæki við Grenjaðarstað en líklega hefur starfsaldur og reynsla komið til, víst er að Upsaprestakall var viðurkennt rýrðarbrauð og tekjulágt. Hefur ugglaust þótt hæfa ungum presti með litla ómegð. Baldvin flutti í Upsi 1813 og voru þá fædd fjögur börn. Var honum búskapurinn erfiður framan af og kvartaði hann mjög undan bágum kjörum. Skrifaði biskupi sínum og vildi fá meiri peningauppbót til brauðsins, gefur jafnvel í skyn að hann verði að yfirgefa kallið eða flýja á konungsnáðir. Þrátt fyrir það sótti Baldvin aldrei burtu frá Upsum.

Hann var sagður góður bóndi, fjáraflamaður og gætinn. Enda óx honum smám saman auður í búi og var hann um tíma allvel efnaður. Tíundaði mest átján hundruð 1837 en þá hefur hagur hans staðið með mestum blóma. Mun óhætt að fullyrða að sjórinn hafi átt sinn þátt í búsældinni, því að séra Baldvin gerði út eins og fleiri ábúendur Upsa bæði fyrr og síðar. Enda voru Upsir ætíð talin góð útróðrarjörð.

Líklegt er að um þetta leyti hafi Jón Hallgrímsson á Karlsá ort eftirfarandi vísu:

Á Upsum situr ágætur

ei með gáfur slakar,

séra Baldvin siðprúður

saman auðnum rakar.

Um séra Baldvin var sagt að hann væri góður kennimaður og skyldurækinn í prestverkum sínum, sæmilegur predikari enda vel gefinn og átti létt með að semja. Hann færði prestþjónustubækur samviskusamlega, skrifaði þó ekki vel, en skýrt.

Jón Borgfirðingur lýsir honum sem litlum manni, skarplegum, toginleitum og björtum á hár. Séra Baldvin stundaði nokkuð lækningar og þótti heppinn í þeim efnum. Hólmfríður dóttir hans stundaði einnig lækningar, eitt barna hans.

Lengi var séra Baldvin endurskoðandi hreppsreikninga Vallahrepps, og sáttasemjari sveitarinnar var hann nær 40 ár. Utansveitarmál lét hann sig litlu skipta, fylgdist þó með þjóðmálum eins og unnt var.

Hann virðist hafa verið friðsamur og heimakær maður og látið sér annt um þá sem næstir honum voru, bæði sóknarbörn, sín eigin börn og heimilisfólk á Upsum. Allfjölmennt heimili var jafnan á Upsum og stýrði hann því vel og gætti þess að ekkert vantaði á aðhlynningu heimilismanna og voru þau samhent í því hjónin. Þau voru góðir húsbændur og löngum hjúasæl.

Á efri árum gengu efnin heldur af séra Baldvin og fór hann að minnsta kosti einu sinni fram á náðargjöf úr konungsféhirslu. Voru honum úthlutaðir 50 ríkisdalir samkvæmt umsókn árið 1847.

Samfleytt í þrjátíu og átta ár þjónaði Baldvin guðslömbum á Upsaströnd en lét af prestskap þegar Upsaprestakall var lagt niður og sóknin sameinuð Tjarnarprestakalli, var því síðasti prestur sem sat á Upsum. Hann bjó þar áfram til dauðadags 28.desember 1858.

Útför séra Baldvins var gerð 11. janúar 1859 og var hann jarðsettur í suðvestur frá kirkjudyrum við hlið fyrri konu sinnar. Áttatíu manns voru við útförina þó veður væri afspyrnu slæmt. Tveir prestar héldu líkræður, sr. Jón á Tjörn og sr. Þórður á Ósi. Sr. Daníel á Kvíabekk komst ekki fyrr en degi síðar vegna illviðra. Þess má geta að 9. janúar var slíkt ógnarveður að selabátur á Krossum fauk til skemmda. Dánarbú séra Baldvins var virt á 596 ríkisdali, til skipta komu 420 dalir sem skiptust í 8 staði. Meðal annarra eigna komu 45 bækur og rit til skipta.

Fyrri kona séra Baldvins var Filippía Erlendsdóttir. Hún var fædd 7. febrúar 1785, dóttir Erlends Hjálmarssonar klausturhaldara á Munkaþverá og konu hans Karítasar Sveinsdóttur.

Filippía var sonardóttir Filippíu dóttur Páls Bjarnasonar prests á Upsum 1712-1731. Þessar konur voru báðar í miklum metum í Svarfaðardal og skírðu bændur dætur sínar eftir þeim, svo nafnið er þar enn við lýði.

Filippía Erlendsdóttir var samstíga manni sínum hvað varðaði heimilishald og barnauppeldi. Henni var annt um alla sem nærri henni voru og stóð vel í stöðu sinni sem prestmaddama og fimm barna móðir. Hún var sögð vel gefin kona og dagfarsprúð. Hún var mikil handavinnukona og naut þess að láta aðra njóta þekkingar sinnar.

Á æskuárum var Filippía um tíma hjá Páli frænda sínum, skólameistara á Hólum. Ekkert er líklegra en þar hafi hún hitt örlagavaldinn í lífi sínu, nefnilega Baldvin Þorsteinsson stúdent á Hólum. Skólaástir eru gamalt og nýtt fyrirbrigði, í tilviki Filippíu og Baldvins reyndist það vel. Þau giftust 7. október 1805 og hjónabandið hélt í þrjátíu og þrjú ár eða þar til Filippía lést, 5. mars 1838. Urðu þau mjög kynsæl og er afkomendur þeirra víða að finna.

Filippía var heilsuveil þegar á leið og er fullvíst að hún hafi verið hjartabiluð. Guðrúnarmálin svonefndu reyndu mjög á hana og mildar áhyggjur hafði hún af sonum sínum er þeir lentu í þvílíkum hremmingum. Þau mál skertu þó í engu virðingu þeirra hjóna.

Sem fyrr segir, eignuðust Filippía og Baldvin fimm börn saman. Þau voru öll sögð myndarleg og vel gefin en örlað á hroka hjá sumum þeirra. Hans var yngstur en elst var Kristín, fædd á Húsavík 29. júlí 1806. Kristín giftist 10. júlí 1826 Jóni Brandssyni bónda í Ystabæ í Hrísey. Jón var mikill útvegsbóndi og þótti framúrskarandi selaskutlari. Að tilmælum Jónasar Hallgrímssonar samdi hann ritgerð sem er merkileg heimild um eyfirskan sjávarútveg á fyrri hluta nítjándu aldar.

Kristín og Jón eignuðust einn dreng, Jón Brand f. 1.8.1828. Hann drukknaði slysalega aðeins 12 ára gamall. Mikill harmur var kveðinn að þeim hjónum við þetta slys, ekki síst fyrir það að fleiri börn eignuðust þau ekki. Jón átti hins vegar barn utan hjónabands. Þau fóstruðu mörg börn, m.a. Kristinn Tryggva Stefánsson, bróðurson Kristínar. Varð hann síðar bóndi í Ystabæ. Kært var með systkinunum Kristínu og Hans. Hans var eitt ár húsmaður í Ystabæ ásamt Rósu konu sinni. Eftir þá dvöl sendi hann systur sinni þessa kveðju:

Meðan dropi í mér er

eftir af hlýju blóði

ætíð skal ég unna þér

Ystibærinn góði.

Stefán Baldvinsson var fæddur 11. ágúst 1807 á Grenjaðarstað. Hann kvæntist 17. september 1838 Þórdísi Þórðardóttur frá Stóra-Kjarna. Áður hafði Stefán leitað kvonfangs hjá Kristínu Gísladóttur konrektors sem þá var í Enni hjá Lárusi sýslumanni Thorarensen. Sagt er að hann hafi talið hana sér svo vísa, að hann hafi komið með hringana með sér er hann bað hennar. En hann fékk afsvar og orti séra Ólafur stúdent kvæði um þessa biðilsför, Bónorðsförina, sem byrjar svo:

Brá sér hratt í bónorðsför

bugaður ásta lufsum

hér ónefndur baugabör

Baldvinsson frá Upsum.

Stefán eignaðist sex börn með konu sinni en fyrir hjónaband átti hann dreng með Ingibjörgu Brandsdóttur í Ystabæ, Jón Kristinn og var hann alinn upp á Upsum hjá séra Baldvin afa sínum.

Stefán bjó á mörgum stöðum við Eyjafjörð en var laus við búskapinn. Meira gefinn fyrir veiðiskap, góð skytta og sjómaður, enda sagður vaskur maður. Hann lést á Stóru-Hámundarstöðum 10. janúar 1886. Snjólaug var fædd 27. febrúar 1809 og bjuggu foreldrar hennar þá enn á Grenjaðarstað. Hún var afar vel látin kona, mikil húsmóðir og móðir. Sumir töldu Snjólaugu meðal merkustu kvenna landsins í þann tíð. Hún var annáluð fyrir góðmennsku og höfðingslund og um hana var þetta kveðið:

Stillt og blíð í stöðu sinni

í straumi tíðanna.

Hún er prýðin úti og inni

auðarhlíðanna.

Snjólaug giftist 29. september 1835 Þorvaldi Gunnlaugssyni bónda á Krossum á Árskógsströnd. Þau urðu kynsæl, eignuðust tólf börn sem flest komust upp og er frá þeim mikill ættbogi. Snjólaug andaðist 13. desember 1890.

Hólmfríður var fædd 15. janúar 1813, sama ár og Baldvin faðir hennar flutti að Upsum. Þær systur Hólmfríður og Snjólaug voru báðar heimasætur í föðurgarði er byssuskotið heyrðist á Upsastað og Guðrúnarmálin fylgdu í kjölfarið. Þær fóru ekki varhluta af leiðindum og stappi sem af þessu hlaust, voru m.a. báðar yfirheyrðar af sýslumanni líkt og fleiri heimamenn á Upsum.

Hólmfríður giftist 28. september 1839 Þorláki Hallgrímssyni. Þorlákur bjó víða og virðist hafa átt erfitt með að ná rótfestu. Þau byrjuðu búskap á hluta af Upsum og fóru þaðan að Tjörn í Svarfaðardal. Eitt ár voru þau í húsmennsku á Krossum en fluttu eftir það til Héðinsfjarðar og bjuggu í Vík í fimm ár. Þá var stefnan sett á Skagafjörð og bjuggu þau á bæjunum Sauðá, Meyjarlandi, Hólakoti, Skarði, Fagranesi og síðast á Gili þar sem Þorlákur andaðist.

Hólmfríður lifði mann sinn og bjó áfram á Gili til ársins 1863 en fluttist þá til Ísafjarðar og dvaldi í skjóli dætra sinna til dauðadags 4. júlí 1889.

Hólmfríður og Þorlákur eignuðust átta börn og komust fjögur til fullorðinsára. Um Hólmfríði var sagt að hún hefði læknishendur, og ljósmóðurstörf stundaði hún um skeið. Hún var félagslynd og söngvin og var forsöngvari í kirkjum.

Seinni kona Baldvins hét Málmfríður Jónsdóttir. Með henni átti hann þrjú börn: Baldvin Magnús bónda á Ytrahóli, Málmfríði konu Magnúsar Jóhannessonar, þau fluttust til Vesturheims, og Ólöfu Sigríði sem dó í bernsku.

Þorsteinn faðir séra Baldvins var sonur Hallgríms Eldjárnssonar prests á Grenjaðarstað, Jónssonar, Þórarinssonar. Kona Hallgríms var Ólöf Jónsdóttir prests Halldórssonar á Völlum. Faðir Hallgríms, Eldjárn Jónsson átti að móðurömmu Guðríði Pétursdóttur, systur séra Hallgríms Péturssonar.

Kona Þorsteins Hallgrímssonar var Jórunn Lárusdóttir klausturhaldara Scheving Hannessonar og Önnu Björnsdóttur.

Filippía var dóttir Erlends Hjálmarssonar klausturhaldara á Munkaþverá Erlendssonar lögréttumanns á Keldum. Kona Erlends var Karítas Sveinsdóttir lögmanns Sölvasonar.

Kona Hjálmars Erlendssonar var Filippía Pálsdóttir prests Bjarnasonar á Upsum, systir Bjarna landlæknis. Foreldrar Hjálmars voru Erlendur Bjarnason og Þórunn Jónsdóttir en móðuramma hennar var áðurnefnd Guðríður Pétursdóttir.

Viðauki III

Sýnishorn af kveðskap Hans Baldvinssonar

Brúðkaupskvæði

Brúðkaupskvæði eftir Hans Baldvinsson. Ort í tilefni brúðkaups Rósu Kristjánsdóttur, sonardóttur hans og Skarphéðins Jónssonar. Þau voru gefin saman 23. september 1892. Skarphéðinn tók ungur holdsveiki og dó úr þeim sjúkdómi en Rósa lifði hann langa ævi. Þau voru barnlaus.

Eftir vorum vanda

virðist oss nú mál,

upp að vekja anda

einni víns með skál.

Mætast hjóna minni

mun framborið hér;

sitt að hressa sinni

saklaust hyggjum vér.

Verum gestir glaðir

góða bænum á;

færri finnast staðir

fremri heldur en sá.

En nú ber nýtt að höndum

sem næst er vorri sjón,

ástar blíðu böndum

bundist hafa hjón.

Þess vér náum njóta

nú í þetta sinn,

frið því forðumst brjóta

en festum vinskapinn.

Sómi er oss sýndur

sannarlega hér,

veiting vænni krýndur

vel sem þakka ber

Ég tala ekki af táli

það trautt er venja mín,

en bendi bænarmáli

brúðgumi til þín.

Að fyrir minnum manna

mættir lifa frjáls

og hljóta sómann sanna

með sonarheiti Njáls.

Blómanafnið bjarta

brúður hjarta kær

á þér ætíð skarta

um ævidaga fær,

ef gengur á góðum degi

guðs við orða ljós,

blessun bregst þér eigi

og bestra manna hrós.

Með blíðri ást og yndi

ykkur, hjónin kær,

ætíð leiki í lyndi

lífsins hagur skær

og hér á bænum besta

blessist gjörvalt ráð,

farsæld fylgi mesta

friður guðs og náð.

(Úr fórum Friðjóns Kristinssonar frá Dalvík.)

Bænavers

Bænarvers eftir Hans Baldvinsson. Skrifað upp af Jónasi Benjamínssyni, tengdasyni hans. Tengdadóttir Hans, Anna Björnsdóttir í Miðkoti, mundi hann sem afar bænrækinn mann.

Líf meðan brjósti enn er í,

almáttugs Guðs ég til mér sný.

Þegar að neyðin þrengir vönd,

þrávallt mér réttir sína hönd.

Á nær sem liggur allra mest,

einkavinur mér reynstu best.

Í Jesú nafni eg aumur þræll,

angraður bið þig Guð minn sæll,

um náð að geta þóknast þér,

þinn frið og blessun gefðu mér.

Örmagnast láttu ekki mig

eymdanna langa að feta stig.

Æ, náðar þurfi er eg þinn,

allra stærsti drottinn minn

og sárgrátbæni ennþá hér

að fyrirgefa viljir mér,

syndanna lesti sem að hátt

svífa mér yfir höfuð þrátt.

Alla sem kærir eru mér,

eg fel minn Guð í höndur þér.

Heilagi faðir himnum á

frá háska varðveittu mig og þá,

enn þegar lífsins dagur dvín,

í dýrðarheimkynni leið oss þín.

Transelíusarrímur

eftir

Hans Baldvinsson frá Upsum

Transelíusarrímur er sjö rímna flokkur, 411 vísur alls. Hér eru aðeins prentaðir mansöngvar og fimm síðustu erindi rímnanna. Textinn er tekinn upp úr uppskrift af rímunum sem geymd er á Handritadeild Landsbókasafns. (Lbs.3367 8vo.)

Finnur Sigmundsson gerir í Rímnatali útdrátt úr sögunni þannig: Transelíus, sonur Hálfdans konungs í Garðaríki, fær skip og menn til að leita sér frama, lendir í Lombardí og sigrar þar Harald son Vilhjálms konungs af Trans. Þeir gerast fóstbræður, halda til Trans og er Ingibjörg systir Haralds heitin Transelíusi eftir að hann hefur sigrað blámann. Segir síðan af ýmsum ævintýrum þeirra fóstbræðra uns þeir taka við ríkjum feðra sinna.

1. Ríma.

1.

Fuglinn óma sviptur sút

sæktu fróma veiði.

Láttu róminn ryðjast út

rétt af góma heiði.

2.

Ef gæfan vaka vill mér hjá

með visku óslaka sjóði

undir taka eg skal þá

og eitthvað kvaka í ljóði.

3.

Finnst mér tíðin leið og löng,

lítil víða gæði,

vil því blíðu fanga föng

og fara að smíða kvæði.

4.

En hvað skal rögum henta mér

ef heppni mjög ei nyti

út af sögu yrkja hér

eina bögu af viti.

5.

Samt þó leitast víst eg vil

við að skreyta hana

þó mig hið feita mærðarspil

mæði að heitum bana.

6.

Á eg að biðja Óðin, nei,

að brag styðja mínum?

Hann skal ryðja í mig ei

ólánshryðjum sínum.

7.

Betra er að taka af sjálfum sér

en svoddan hrak á trúa

illt mun baka öllum hér

hvað úr honum lak, ef sjúga.

8.

Fátt til góða hefur hann

held eg þjóðum unnið

málma rjóðar svo með sann

samt hafa ljóðin spunnið.

9.

Best er að hætta hér við hreint,

hvað er að þvætta meira

með svoddan hætti er ljóst né leynt

lætur ei sætt í eyra.

10.

Hrundir klæða hýrlegar

hlusti á ræðu mína

efnið kvæða kemur þar

kort mun gæði sýna.

2. Ríma.

1.

Stillist vaka á húmi er hlé

hressist versasmiður

auðgrund [ ... ]

upphaf [ ... ]

2.

Fyrir blíða bauga gná

best eg reyna vildi

brag að smíða þó mig þá

þrávallt stríði flónskan á.

3.

Móins landa merkurnar

mér til góða haldi

þó heima ei standi hendingar

ef heyrist andi sögunnar.

4.

Brögnum lengi hef eg hjá

heimskur talinn verið;

hlæja mengi mundi þá

mig ef sprengir ljóðaskrá.

5.

Þeim skal verða að því ei

eg mun hætta fyrri

meðan skerðist málið ei

mig vil herða við það grey.

6.

Þykjast mundi eg maður þá

mætti svoddan vinna

að kæta í lundu kyrtla gná

kvölds nær blundur sækir á.

7.

Hef eg tíðum liðug ljóð

löguð af ýmsra munni

að létta stríði og lina móð

látið skríða úr barka slóð.

8.

En eg er í voða þegar þrýt

þessi kvæðin meður

svo að hnoða sjálfur hlýt

síst vel troðinn mærðar skít.

9.

Stóran baga hafði eg hér

af heimsku og gleymsku minni

þar til sagan úti er

ei má ragur hlífa mér.

10.

Eg skal vara mest sem má

mig ef landi næði

boðnar marinn aftur á

Austra far að setjast þá.

3. Ríma.

1.

Fræðalestur undir enn

er eg sestur heyri menn

minnið brestur, málsnilld enn

mér ei [ ... ]

2.

Auðgrund hýra eg veit þér

óðar vírinn leiðast fer

ef gæfan dýra mátt ei mér

mönduls stýra kuggum fer.

3.

Eg skal hætta ef þú vilt

(hér vantar línu)

af öllum mætti fram er fylgt

sem frekast ætti að vera skilt.

4.

Auðar tróður ungar hér

oft hafa góðar verið mér

það í ljóðum borga ber

baugskorð rjóð ef þiggja fer.

5.

Ljóða smíði ei lætur mér

lítil blíða á ferðum er;

hleypur tíðin sem þú sér,

sögu níðið aldrei þver.

6.

Illa gengur þetta þá

ef þannig lengi standa má;

hljóða strengi eg herði á

helst ef mengið girnist sjá.

7.

Langan bjóða ei lýðum kann

lítið góða formálann.

Menja tróða mjög stirðan

mér til góða haltu þann.

8.

Mansöngs bragur úti er,

opin sagan bíður hér.

Ei mun fagur þykja þér

þessi bragur nú frá mér.

4. Ríma.

1.

Byrja kvæði eg skal enn

illa þó mér gangi

því kannski æði margir menn

mín á fræðin líti senn.

2.

Flestir stytta stundir sér

stöku með að raula

sinni mitt svo einninn er

ef eg hitti ljóðakver.

3.

Ættu virða menn því mest

mærðar smíði góða,

sem lyndið stirða lífgar best

og lagar í kyrrðum gæðin flest.

4.

Þeirra að níða ljótt er ljóð

sem last forþéna eigi

og ekki smíða um aðra hnjóð

eða stríðan kveikja móð.

5.

Best er að gæta allvel að

áður en menn dæma

og heldur bæta hvör sem kvað,

kost ágætan tel eg það.

6.

Þvert á móti þessu að

því eg löngum gáði;

ýmsir blóta í allan stað

ekki hót þó skilji það.

7.

Vandlætingaöld nú á

ekki er gott að lifa;

hvör vill ringa mest sem má

menntir slyngar öðrum hjá.

8.

Mærðarglósu minni hér

mun eg lítið hæla

last eða hrós af sjálfri sér

samt mun kjósa þar fyrir.

5. Ríma.

1.

Í fimmta sinni fer nú minn

fjaðra knör úr þagnar vör

mín þó sneyðist málsnilldin

menntaspör af sóma hjör.

2.

Kolbeinslag eg brúka á brag

best það finn í þetta sinn

ef nöðru haga nift í dag

nýta kynni hróður minn.

3.

Vorkunn tjá samt mengið má

mín þó ljóðin séu ei góð,

tíma smáa eg hef, já,

jafnan móður geðs um slóð.

4.

Enginn maður eg það veit

að mun gá né vilja sjá

sem mér þarf hraða mörgu að

við mærðar stjá hvað bágt eg á.

5.

Þeir munu segja að eg ei

ætti að taka mér á bak

ljóð að teygja um sögu, svei

svoddan makalaust afhrak.

6.

Skáldin góðu gleðja fljóð

geðs um drög með orðin hög,

mun ei óðum þykja þjóð

þessi fögur versin mjög.

7.

Engra svalar óðar gal

eyrum betur, þess eg get

en Breiðfjörðs valið vísna hjal

vandað letur hans því met.

8.

Ólíkt mun að mínum grun

mærðar glósan vor fá hrós;

hans við unir hróðrar dun

hrannar ljósa blíðust rós.

6. Ríma.

1.

Blindviðs ferju í sjötta sinni

setja verð á flot

þó enginn maður af því finni

allra minnstu not.

2.

Ef einhvers gæti lífgað lyndi

ljóða stefin mín

óska eg þess til angurs fyndi

ei um daga sín.

3.

Býst eg ei hér við beysnu kaupi

brag fyrir lélegan;

Óðinn mér í einu staupi

aldrei gefa vann.

4.

Er því ekki von að verði

á vísum nokkur mynd

þó að upp eg hugann herði

hjálparlaus mannkind.

5.

Óðinn Gunnlöð (hér vantar orð)

ei mér hjálpa hót

þeim skal eg lengi sankta og sveia

svikin fyrir ljót.

6.

Ekkert gott mun af þeim hljóta

eg við ljóðaskrá;

því skulu og þeirra njóta

þau sem trúa á.

7.

Skaparinn svona skálda anda

skötnum gefa kann

því skulu honum þakkir vanda

þeir sem öðlast hann.

8.

Enn misbrúka ei vill láta

eðlagáfu þá

heldur fara með í máta;

menn þess ættu gá.

9.

Mikið stuttur mansöngshróður

minn svo þrjóta fer

eg mun þykjast ærið góður

ef hann nokkur er.

7. Ríma.

1.

Hækkar sunna á himni skær

hallar tíðum snjóa;

sinn með kulda bitra blær

burt er vikin góa.

2.

Vorsins blíðu fagna fer

fleirst hvað lífs sig hrærir;

Drottins milda miskunn hér

menn og skepnur nærir.

3.

Margar hlaðast annir á

ekki er tími kvæða;

skal eg varla þar við þá

þankann lengur mæða.

4.

Því mega giska allir á

ærið margt að starfa

hef eg nú svo minn hér má

meta lítt óþarfa.

5.

Í sannleika eg segi frá,

svikist hef þó stundum

mín um verk sem voru fá;

vér það lasta mundum.

6.

Fer eg því að flýta mér

fram úr öllum máta;

sögunni undan síðast er

svívirðing að láta.

7.

Þó mun ganga seigt og seint

Suðra dýrið húna

af því eg er orðinn hreint

annarshugar núna.

8.

Mér forláti mjög ágæt

mörkin lægirs funa

að mitt vitið allt eg læt

ofan í grásleppuna.

9.

Mun eg ekki meira hér

mansöngs glósu teygja.

Sagan kallar svo að mér

síst má lengi þegja.

Fimm síðustu erindi rímunnar:

Því skal hætta þar við hreint,

þanki hvílist lúinn;

þó illa gengi og æði seint

er eg loksins búinn.

Nafn mitt rita á rímur hér

rétt ei nauðsyn krefur

því menn vita eins og er

að einhver gjört þær hefur.

Óska eg svo öllum góðs

í einfaldleik þó segi:

þeir sem gjöra ei mér til móðs

mesta partinn eigi.

18 hundruð árin nú

allir telja mega

40 þó og 3jú

þar við bætast eiga.

Þrýtur letur, dugur dó

deyfist blandið sagnar.

Austra set eg ára kló

upp í naustið þagnar.

Rímur af Þorgrími og köppum hans

eftir

Hans Baldvinsson frá Upsum

Rímur af Þorgrími og köppum hans er átta rímna flokkur alls. Hér eru aðeins prentaðir mansöngvar og þrjár síðustu vísur rímnanna.

Textinn er tekinn upp úr eiginhandarriti Hans Baldvinssonar af rímunum sem geymt er á Handritadeild Landsbókasafns (Lbs. 1369 8vo.) Textinn er tekinn upp eins nákvæmlega og unnt var þó kann að skeika einhverju þar sem erfitt var að lesa handritið.

Rímur af Þorgrími eru taldar ortar 1854.

1. Ríma.

1.

Mér þau lynda mættu kjör

máls af strindi fróma

ef heppnast myndi fara för

fugl í skyndi óma.

2.

Ekki hata hann skal þrátt

hyggja að bata mínum,

mátti rata á bergið brátt

boðnar hvata vínum.

3.

Til Gunnlaðar sækja svo

sopa mjaðar góða,

barkann hraðast þar skal þvo,

þylja slaður ljóða.

4.

Nú er frá hið forna stand

finnst mér á því bögum;

ofurfáir yrkja grand

útaf háum sögum.

5.

Um þó hirði óðarskrá

ei sem virðir þjóðin,

aðrir virða yrkin smá

og síst myrða ljóðin.

6.

Stöku að raula lífgun lér

létt þó gaula nenni

en sitja í þaula og þeyja sér

því [ ... ]

7.

Á skáldum sálma skortur sést,

skal það tálma vinir;

öld um skálma er því best

yrki málma hlinir.

8.

Mér umhent er nú á ný

nærri prentuð saga;

vinum mennta er óði í

ofur klént sem laga.

9.

En fyrst heitið hefi hér

henni breyta í kvæði

við það leitast verð, þó mér

veki óneytum æði.

10.

Orða heppinn aldrei var

út þó skreppi baga;

mansöng sleppi eg þarna þar

því að kreppir saga.

2. Ríma.

1.

Gyðjan kvæða, leggðu lið

létt en nett þó fái

skáldskaps fræða sönnum sið

söguna klæða dálítið.

2.

Mig fram berðu í bón til hans

Braga haganlega

að mér verði ei orðastans

yrkja um sverða snarpan dans.

3.

Kenna mín þá muntu ljóð

meður gleði hlýja

ef fögur hvína fá við hljóð

Fáfnis dýnu grundin rjóð.

4.

Eins kvur snótin eg veit þá

una muni fegin,

vænum brjóti bauga hjá

bögur hljóta sem að á.

5.

Ef með geði glöðu þær

getur metið svona

að vilja kveða vísum nær

vinskap meðan þeirra fær.

6.

Svo var forðum fyrir mér

fríðum hlíðum veiga,

máls af storði þeim óþver

þuldi í skorðum ljóðakver.

7.

Margur viður vopna þá

vann eins sannarlega

hljóðakliðinn hlusta á

hróður iðin [...] að tjá.

8.

Nú að hastar siður sá

síst er víst eg gleymi;

bæði lasti og lygum þá

lýðir kasta mig upp á.

9.

Margir slaðra menn um heim

margt óþarft um hina

upp þó flaðri í eyrum tveim,

eitruð naðra betri þeim.

10.

Þetta valda þó ófrið

þegna ei gegnum nái;

hver vill halda sínum sið

sitt um kalda hyggjumið.

11.

Þessu hjali fer eg frá

feginn, svei því lengi

rímnagalið því að þrá

þér [...]

12.

Fræða hljóðin heldur hér

hækka en lækka máttu;

um kvöldsöng óðins bjarma ber

boðskap ljóða klukkan þér.

3. Ríma.

1.

Enn skal kyrja upp og byrja rímu

seint því gengur efnið

ekki lengur þegja má.

2.

Ekkert hressir óðar versa smiðinn

þurru brjósti því að frá

þessu hósta kvæði má.

3.

Þankinn spáir þrátt að fáir muni

mína stirða mærðarskrá

mikils virða ef hana sjá.

4.

Sundurlausu sínu rausi una

miklu betur margur kann

meitt sem getur náungann.

5.

Þessum bjóða því skal ljóðin ekki;

skemmtun kjósa hver má sér

klára og ljósa fyrir mér.

6.

Mér er nóg ef mætti þróa gaman

þíðum njóta þorna hjá

þessar hljóta er rímur á.

7.

Það er víst að þetta síst fæ dulið,

vel að bæta léleg ljóð

löngum sæl og fögur hljóð.

8.

Mér vill leiðast mjög ef sneiðast kvæði;

af því gala oft þau vann

annað tala fátt því kann.

9.

Út á setja annarra get eg bragi

ef orð tilhlýða ekki fann

en engan prýða sjálfur kann.

10.

Síst á kvöldum sönsum göldum meður

þá syfjað auga sífellt ber

síst er spaug í þanka mér.

11.

Um að þvætta þetta hætti eg viður;

tíminn líður, eflaust er,

opin bíður sagan hér.

4. Ríma.

1.

Hagkveðlinga hátt þó minn

hefja ringan vildi um sinn

kvíðasting eg fremur finn

fleins við þinga umsvifin.

2.

Myndast stríð sem mátti eg sjá,

mér ofbýður nú að rjá;

brands við hríðar stefja stjá

stórum kvíða fyrir má.

3.

Hvur þó hjálpa mundi mér

mest í dálpa [...] fer

andinn gjálpar oft því ver,

eyðast stálpað lætur fér.

4.

Ami kíf og yndisbann

á er svífa lætur mann

mér oft hlífa hót eg vann

hugar lífið svæfa kann.

5.

Komið bögu enga í

orði högu get eg því

opna sögu enn á ný

að með rögum huga sný.

6.

En eg hræðast einnig má

að mér hæðist fólkið þá

ef duglaus kvæði fer eg frá

fátt þó græði slíku á.

7.

Af mér dusta ólund vinn,

á skalt hlusta, vinur minn,

að sönsum þusti og sér[...]

sverða gustur áleitinn.

8.

Lengri bjóða mansöng mér

máls af slóð eg hægt veit er.

Haukur Óðins orgar hér,

í hann blóðið langa fer.

5. Ríma.

1.

Óhætt brýna eg má tólin aftur svara

og eina bögu ennþá gera;

ei má þögnin lengi vera.

2.

Veit eg leiðist vinur þér að vita eigi

hvört að rímu frá mér fái

fræning bóla tír og sjái.

3.

Það verðskuldað því þú hefur þó með sanni

ef eg nokkuð yrkja kynni

öðrum reyndi að verða ei minni.

4.

Söguna eg ei fyrri fékk en fyrst með þorra

máls þó herðast megi snerra

mér seint þykir efnið þverra.

5.

Yrki eg þó ærið margar oft á degi

bögur, þér nú satt eg segi

svo að penna valla fleygi.

6.

Utan þegar úti starfa eitthvað má

mansöngvana minnst því teygi

munu þeir þér skemmta eigi.

7.

Mánuðurinn þegar þver eg þá mun vilja

lítt við kvæðin lengur dvelja

en láta fremur af þér telja.

8.

Ekki er víst eg út af sögu öðru sinni

yrki ljóð ef engum manni

orðið geta þessi að gamni.

9.

Hér er best að hætta nú og hug að leiða

lundum frægstu linna hlíða

lækning þeirra við að stríða.

6. Ríma.

1.

Þó Bölvers rjóða bikars flóð

búinn móð eg fengi

sem eg ljóð en sýnast góð

síst af fróðu mengi.

2.

Kvæði gala kærum hal

kýs mín svalan óma

og brags við alið byrja tal

bör hárs sala ljóma.

3.

Skyldugt er að þóknast þér,

því skal gera bögu

og hraða mér við kvæða kver,

korta fer þátt sögu.

4.

Ungdóms þýða þín var tíð

þægur skíða fleygir,

mér og lýði löngum blíð

lof svo víða eigir.

5.

Þundur ýra þér hjá býr

þinn útskýrir hróður

dyggðin hýra rétt órýr

rar og dýr fésjóður.

6.

Það eg fann og þekkja vann,

þú minn sanni vinur,

því að manna mest þér ann

móins fanna hlynur.

7.

Lítt þó fáir svoddan sjá

svæfla bráins viður,

kefja náir mig og má

mæðu stjáið niður.

8.

Gerðu þér að góðu hér

græðirs verin ljósa

bögur er af myndast mér

meðan fer að glósa.

7. Ríma.

1.

Ei vill skerðast efni í ljóð

en þó má eg byrja

samt þau verða valla góð

víst þó herði tjör og móð.

2.

Því má tjalda til sem er,

tekst nú ekki betur;

ósk svo valda eg fram ber

að þau halda mættu sér.

3.

Eg við hnýta ætla spá

ef eitt sinn verða kvæðin;

enginn nýta oftar þá

eða líta vill þau á.

4.

Mínar bögur mér svo líst

mættu týnast niður

myndar högum munni síst

mál í sögu geldur víst.

5.

Á lofti eg eygi alltjent brá

þó eina gerði vísu

þeirra deyja minning má

mönnum þeygi gagnað fá.

6.

Eins má segja um sumt hvað nýtt

[...] lélegt blaða

þó gjald út teygja gjöri frítt

gaman eigi vekur hlýtt.

7.

Stuttan fella mansöng minn

má eg láta niður;

hann er valla viðfelldinn

viður alla í þetta sinn.

8. Ríma.

1.

Allt er gott ef endirinn

illu eg gjörir beita

en það mun ekki í þetta sinn,

þurfa svo að heita.

2.

Illa gekk mér eins og sést

oft að laga kvæði;

nú mun verða nokkru verst,

nein ei finnast gæði.

3.

Mig því vanta meðul kann

mitt sem hressir sinni;

orð eg stundum ekkert fann

að þó leita vinni.

4.

Þó að hefja þenkti hér

þátt með orðaprjáli

mig að sama brunni ber

böggulslega í máli.

5.

Mér forláta muntu þó,

málma kvistur fríði,

ef þú skilur efnið nóg

aðrir þó það níði.

6.

Stirt þó gangi stefja rjál

stundum þanka mínum

hér mun ekki heilagt mál

heiðri tapa sínum.

7.

Hætti dýra síst þú sér,

setja skaltu í minni,

stakk mun þurfa að sníða hér

stærð sem hæfa kynni.

8.

Sönginn muna minn skal þá

meir við ekki stíma

nú, nú hana heyrðu þá:

hérna er síðsta ríma.

Þrjú síðustu erindi rímnanna:

Hróðrar hætta mitt skal mál,

mun eg feginn þagna.

nú vill bæði sinni og sál

sigri þessum fagna.

Enginn vona eftir þarf

um ei nokkuð bæti,

ljóðin þó mér líði á hvarf

lítið þeirra gæti.

Ártal set eg ekki neitt

eða dateringu,

á þorranum eg þuldi greitt

þessi ljóðin ringu.

Table of Contents

Voðaskotið: Saga af ólukkutilfelli

Anna Dóra Antonsdóttir: Ritaskrá

Formáli

Upsir - sögusvið

1. kafli

1.

2.

2. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

6.

3. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

4. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

5. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

6. KAFLI

1.

2.

7. KAFLI

1.

2.

3.

4.

8. KAFLI

1.

2.

3.

4.

9. KAFLI

1.

2.

10. KAFLI

1.

2.

3.

11. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

6.

12. KAFLI

1.

2.

3.

4.

5.

13. KAFLI

1.

2.

3.

4.

14. KAFLI

1.

2.

3.

15. KAFLI

1.

2.

3.

4.

Heimildaskrá

I. Prentaðar heimildir.

II. Óprentaðar heimildir.

Viðauki I

Viðauki III

Brúðkaupskvæði

Bænavers

Transelíusarrímur

Rímur af Þorgrími og köppum hans